^{А.А.Қаршығаева, Л.Б.Сайдлла}

“Тұран” университеті, Медиа және мәдениетаралық коммуникация жоғары мектебі, Алматы, Қазақстан

КӨРКЕМ АУДАРМАНЫҢ КЕЙБІР ТЕОРИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ

Аңдатпа. Бұл мақалада көркем аударманың теориялық мәселелері қарастырылады. Аударманың негізгі түрлері мен оның көркемдік ерекшеліктері сараланып, эквиваленттік пен адекваттық мәселелері талданады. Қазақ әдебиетіндегі көркем аударманың даму барысы мен оның басты қиындықтары көрсетіледі. Сондай-ақ, аударма процесінде түпнұсқаның стильдік және мәдени ерекшеліктерін сақтау мәселесіне назар аударылады. Зерттеу барысында салыстырмалы, лингвистикалық және аналитикалық әдістер қолданылды. ХХІ ғасырдағы технологиялық жетістіктер мен машиналық аударманың көркем аудармаға ықпалы да қарастырылады. Мақала көркем аударма саласындағы теориялық негіздерді жүйелеуге және оның қазіргі жағдайын бағамдауға бағытталған.

Түйін сөздер: көркем аударма, эквиваленттік, адекваттық, интерпретация, трансформация, лексикалық сәйкестік, дискурстық бейімдеу, машиналық аударма.

^{А.А.Каршигаева, Л.Б.Сайдлла}

Университет “Туран” , Высшая школа медиа и межкультурной коммуникации, Алматы, Казахстан

НЕКОТОРЫЕ ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ВОПРОСЫ ХУДОЖЕСТВННОГО ПЕРЕВОДА

Аннотация. В данной статье рассматриваются теоретические вопросы художественного перевода. Анализируются основные виды перевода и их художественные особенности, исследуются проблемы эквивалентности и адекватности. Описывается развитие художественного перевода в казахской литературе и основные трудности, связанные с ним. Особое внимание уделяется сохранению стилистических и культурных особенностей оригинального текста в процессе перевода. В исследовании применены сравнительный, лингвистический и аналитический методы. Также рассматривается влияние технологических достижений XXI века и машинного перевода на художественный перевод. Статья направлена на систематизацию теоретических основ художественного перевода и оценку его современного состояния.

Ключевые слова: художественный перевод, эквивалентность, адекватность, интерпретация, трансформация, лексическая эквивалентность, дискурсивная адаптация, машинный перевод.

^{A.A. Karshygaeva, L.B. Saidlla}

^{“Turan” University, Higher School of Media and Intercultural Communication, Almaty, Kazakhstan}

SOME THEORETICAL ISSUES OF LITERARY TRANSLATION

Abstract. This article examines the theoretical aspects of literary translation. The main types of translation and their artistic features are analyzed, with a focus on issues of equivalence and adequacy. The development of literary translation in Kazakh literature and its key challenges are discussed. Special attention is given to preserving the stylistic and cultural characteristics of the original text in the translation process. The study employs comparative, linguistic, and analytical methods. Additionally, the impact of 21st-century technological advancements and machine translation on literary translation is considered. The article aims to systematize the theoretical foundations of literary translation and assess its current state.

Keywords: literary translation, equivalence, adequacy, interpretation, transformation, lexical equivalence, discursive adaptation, machine translation.

Кіріспе

Көркем аударма – тілдік және мәдениаралық коммуникацияның күрделі үдерісі, ол түпнұсқаның көркемдік ерекшеліктерін сақтау мен оны өзге тілде дәл әрі әсерлі жеткізуді мақсат етеді. Ғалымдар аударманың эквиваленттілігі мен адекваттылығы мәселесін жан-жақты зерттеген. Аударма теориясында түпнұсқа мен аударма мәтінінің арақатынасы, стильдік ерекшеліктердің берілуі және мәдени контекстің сақталуы маңызды факторлар ретінде қарастырылады.

Ғалымдар көркем аударманың теориялық мәселелерін зерттеу барысында эквиваленттік пен адекваттық, лексикалық сәйкестік, стильдік ерекшеліктерді жеткізу, интерпретация мен трансформация сияқты негізгі ұғымдарға сүйенеді. Әсіресе, аударманың түпнұсқамен мағыналық және эмоционалдық сәйкестігін қамтамасыз ету – басты міндеттердің бірі. Бұл үдерісте аудармашының рөлі ерекше, өйткені ол автордың идеяларын, стилін және шығармашылық мәнерін мүмкіндігінше дәл жеткізуге ұмтылады.

Аударманың эквиваленттілігі мен адекваттылығы – аударма теориясындағы негізгі ұғымдардың бірі. Эквиваленттік түпнұсқа мен аударма мәтінінің мағыналық сәйкестігін қамтамасыз етуді көздесе, адекваттық аудармашының шығармашылық еркіндігіне мүмкіндік беріп, мәтіннің коммуникативтік әсерін сақтауға бағытталады. Осы екі ұстанымның арақатынасын табу – көркем аудармада үлкен шеберлікті талап ететін міндет.

Иинтерпретация мен трансформация да көркем аударма теориясында маңызды әдістер ретінде қарастырылады. Интерпретация – аудармашының түпнұсқаға өз көзқарасы тұрғысынан мән беруі болса, трансформация – мәтіннің құрылымдық және стильдік өзгерістерге ұшырауы. Бұл әдістер аудармашының мәтінді жаңа мәдени контекстке бейімдеуіне мүмкіндік береді.

Зерттеушілер көркем аударманың негізгі принциптері мен әдістерін әртүрлі қырынан қарастырады. Аудармашы тек тілдік кодтарды ғана емес, түпнұсқаның мағыналық, стильдік және эмоционалдық қырларын да жеткізуі тиіс. Осыған байланысты аударманың дәлдігі мен шығармашылық еркіндігінің арақатынасы өзекті талқылау нысанына айналады. Сонымен қатар, ХХІ ғасырдағы технологиялық даму аударма саласына жаңа өзгерістер енгізіп, машиналық аударманың рөлін арттыруда.

Аударманың қазіргі заманғы мәселелерінің бірі – технологиялық прогрестің ықпалы. Қазіргі технологиялық жетістіктер дәуірінде машиналық аударма жүйелері кеңінен қолданысқа енуде. Соңғы жылдары технологиялық жетістіктер, әсіресе машиналық аударма жүйелері (Google Translate, DeepL) аударма саласында үлкен өзгерістер әкелді. Алайда, көркем аударма саласында бұл жүйелердің тиімділігі шектеулі, өйткені олар мәтіннің синтаксистік және лексикалық деңгейдегі мағынасын жеткізе алғанымен, оның стилистикалық, эмоционалдық және мәдени ерекшеліктерін дәлме-дәл бере алмайды. Сондықтан, көркем аудармада адам факторы маңызды рөл атқарады және аудармашының кәсіби шеберлігі шешуші мәнге ие болады.

Көркем аударманың негізгі мәселелерінің бірі – түпнұсқа мен аударма мәтінінің сәйкестігі. Бұл сәйкестікке қол жеткізу үшін аудармашы баламалылық пен адекваттық принциптерін ұстануы тиіс. Сонымен қатар, аударма үдерісінде интерпретация және трансформация әдістері кеңінен қолданылады. Бұл әдістер түпнұсқаның мағынасын, стилін және эмоционалдық әсерін сақтау үшін қажет.

Айта кететін тағы бір маңызды мәселе – аудармадағы ұлттық таным мен бейімделу деңгейі. Әр тілдің өзіндік мәдени коды, идиоматикасы мен бейнелі ойлау жүйесі бар. Сондықтан аудармашы кейбір ұғымдарды сол қалпында қалдыра ма, әлде оларды мақсатты аудиторияға бейімдей ме деген сұраққа жауап табуы қажет. Бұл әсіресе поэзиялық аудармада, халықтық фольклорды, метафораларды және тарихи-мәдени контексті жеткізуде ерекше байқалады. Осы тұрғыда аудармашының таңдаған стратегиясы оқырманның мәтінді қабылдауына айтарлықтай әсер етеді.

Мәдени сәйкестік пен стильдік ерекшеліктерді сақтау көркем аударманың тағы бір маңызды аспектісі. Әр халықтың өзіндік мәдениеті мен дәстүрлері бар, сондықтан аудармашы осы ерекшеліктерді ескере отырып, мәтінді жаңа оқырманға түсінікті әрі әсерлі етіп жеткізуі қажет. Бұл тұрғыда дискурстық бейімдеу әдісі маңызды рөл атқарады.

Бұл мақалада көркем аударманың теориялық аспектілері, оның әдеби үдерістегі орны мен маңызы қарастырылады. Сондай-ақ, аударманың лингвистикалық және мәдени ерекшеліктері, түпнұсқаның стилін сақтау мәселелері, эквиваленттік пен адекваттық қағидалары талданады. Көркем аударма процесіндегі негізгі қиындықтар мен жаңа технологиялардың ықпалы да зерттеу нысанына алынады.

Негізгі бөлім

Көркем аударма – әдеби шығарманы бір тілден екінші тілге аудару барысында оның мазмұнын, көркемдік ерекшеліктерін, стильдік реңкін және эмоционалдық әсерін барынша дәл жеткізуге бағытталған күрделі үдеріс. Бұл аударма түрі қарапайым ақпараттық аудармадан ерекшеленеді, өйткені ол тек мағынаны ғана емес, түпнұсқаның эстетикалық және мәдени қырларын да сақтауды талап етеді. Осы тұрғыда аудармашының түпнұсқаға адалдығы мен оның жаңа оқырманға бейімделуі арасындағы тепе-теңдікті табу мәселесі туындайды. Бұл баланс эквиваленттік пен адекваттық, интерпретация мен трансформация, ұлттық таным мен мәдени бейімделу сияқты факторлар арқылы реттеледі.

Көркем аударманың теориялық негіздерін түсіну үшін алдымен аударма теориясының кейбір іргелі қағидаларына тоқталған жөн. Аударма теориясын зерттеген Л.С. Бархударов аударманы бір тілдегі сөйлеу шығармашылығын мағынасы өзгеріссіз екінші тілдегі сөйлеу шығармашылығына айналдыру процесі ретінде сипаттайды [1]. Ғалымның пікірінше, аудармада ең басты талап – бастапқы мағынаны дәл сақтау. Бұл көзқарас, әсіресе ақпараттық аудармада өзекті болғанымен, көркем аудармада мағынаны өзгеріссіз жеткізу мүмкін еместігі белгілі.

Осыған байланысты Дж. Кэтфордтың пікірі қызықты. Ол аударма барысында «мағына еш өзгермейді» деген тұжырыммен келіспейді. Оның айтуынша, мағына – белгілі бір тілдің өзіндік ерекшелігіне тәуелді құбылыс [2]. Шындығында, әрбір тілдің құрылымдық және семантикалық жүйесі әртүрлі болғандықтан, түпнұсқадағы кейбір ұғымдар тікелей аударылмайды. Сондықтан аудармашы негізгі мазмұнды сақтай отырып, оны басқа тілдегі баламалы тәсілдермен жеткізуге тырысады.

В.Н. Комиссаров аудармаға қатысты Д. Селесковичтің көзқарасын келтіреді. Бұл көзқарас бойынша, аударма – жай ғана сөзбе-сөз балама табу емес, мағынаны түсіндіру, яғни интерпретация. Ол төрт негізгі кезеңнен тұрады: бастапқы тілдегі сөйленім, аудармашының оны түсінуі, мағынаны өңдеуі және оны аударылатын тілде жеткізуі [3]. Демек, аударма тілдік бірліктерді ғана емес, солардың астарындағы идеяларды да қамтитын күрделі процесс болып табылады. Бұл, әсіресе, көркем аудармада айқын байқалады, өйткені онда сөздердің тура мағынасынан гөрі олардың беретін эмоциялық, стильдік және мәдени әсері маңызды рөл атқарады.

Көркем аудармадағы стильдік ерекшеліктер

Көркем аудармада түпнұсқаның стильдік ерекшеліктерін сақтау – ең өзекті мәселелердің бірі. Әсіресе, поэзия мен прозада қолданылатын әртүрлі стильдік тәсілдер мен көркемдік құралдар аудармада дәл берілуі тиіс. Бұл стильдік сәйкестік аударма мәтіні мен түпнұсқа арасындағы әдеби байланысқа тікелей әсер етеді. Алайда әрбір тілдің көркемдік құралдары бірдей бола бермейтіндіктен, стильдік элементтерді толықтай жеткізу оңай емес.

Мысалы, Художников өз еңбегінде ағылшын тіліндегі поэзиядағы метафоралар мен символиканың қазақ тіліне аударылғанда өз мағынасын жоғалтуы мүмкін екенін атап көрсетеді. Сондықтан аудармашы шығарманың мағыналық және эмоциялық әсерін сақтау үшін шығармашылық еркіндікке ие болуы тиіс деген пікірді ұсынады [4]. Бұл ой басқа да көптеген аударматанушылар тарапынан қолдау тапқан, өйткені көркем аудармада сөзбе-сөздік емес, түпнұсқаның рухы мен эстетикасын жеткізу басты міндет болып табылады.

Осылайша, көркем аударма теориясы тек тілдік сәйкестік мәселесімен шектелмейді. Ол сонымен қатар мәдениетаралық коммуникация құралы ретінде қызмет етеді. Демек, аудармашының міндеті – түпнұсқаның мазмұнын ғана емес, оның көркемдік және эмоционалдық әсерін де мүмкіндігінше дәл жеткізу.

Көркем аудармадағы эквиваленттік пен адекваттық

Көркем аударма теориясындағы негізгі ұғымдардың бірі – эквиваленттік пен адекваттық мәселесі. Бұл екі категория аударма үдерісінің маңызды аспектілерін айқындайды. Эквиваленттік түпнұсқа мен аударма мәтінінің мағыналық сәйкестігін қамтамасыз етуді көздесе, адекваттық аудармашының шығармашылық еркіндігіне мүмкіндік беріп, мәтіннің коммуникативтік әсерін сақтауға бағытталады. Осы екі ұстанымның арақатынасын табу – көркем аудармада үлкен шеберлікті талап ететін міндет.

Аудармашы түпнұсқаның мағынасын дәл беру үшін тек лексикалық сәйкестікті ғана емес, оның стильдік, эмоционалдық және прагматикалық аспектілерін де ескеруі тиіс. Мысалы, Абайдың «Қара сөздерін» ағылшын тіліне аудару барысында эквиваленттік пен адекваттықтың арақатынасы айқын байқалады. Джон Кэхилл мен Әуезхан Қодар жасаған аудармада түпнұсқаның философиялық мәнін сақтау үшін тікелей сөзбе-сөз аудару әдісі емес, мазмұнды бейімдеу тәсілі қолданылған. Бұл аудармада адекваттық тәсіл басымырақ болғандықтан, кейбір ұлттық ерекшеліктер мен қазақи идиомалар балама ұғымдармен алмастырылды. Алайда, мұндай тәсіл түпнұсқаның стилистикалық реңкін жоғалтпау үшін аудармашының жоғары кәсіби біліктілігін талап етеді.

Көркем аудармада эквиваленттілікке жету үдерісі көптеген жағдайда күрделі лингвистикалық трансформацияларды қажет етеді. Кейбір сөздер мен тіркестер басқа тілдерде тура баламасы болмағандықтан, аудармашы интерпретация жасауға мәжбүр болады. Бұл әсіресе, поэзиялық шығармаларды аударуда айқын байқалады. Жұмекен Нәжімеденовтің «Жапырақ-жүрек жас қайың» өлеңін ағылшын тіліне аудару барысында «жүрек» метафорасы тура балама ретінде берілмей, «tender young birch» түрінде аударылған. Бұл – эквиваленттіліктің ішінара сақталып, мәтіннің адекваттық деңгейде қайта құрылуының мысалы.

Интерпретация және трансформация әдістері

Көркем аудармада интерпретация мен трансформация әдістері кеңінен қолданылады. Интерпретация – аудармашының түпнұсқаны түсінуі мен оны жаңа мәдениетке бейімдеуі, ал трансформация – мәтінді құрылымдық және стильдік тұрғыдан өзгерту арқылы жаңа тілдік жүйеге сәйкестендіру. Бұл әдістердің екеуі де көркем шығарманы аудару барысында оның түпнұсқалық ерекшеліктерін сақтауға көмектеседі.

Интерпретация әсіресе классикалық әдеби шығармаларды аударуда маңызды рөл атқарады. Мысалы, Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» романын ағылшын, орыс және қытай тілдеріне аудару барысында әрбір аудармашы өзіндік интерпретациясын жасады. Орыс тіліндегі аудармада қазақ халқының дәстүрлері мен мәдениеті түсінікті болуы үшін қосымша түсіндірмелер енгізілді. Ал ағылшын аудармасында «қонақжайлылық» ұғымы сөзбе-сөз аударылғанымен, оның ұлттық реңкі жоғалды. Бұл трансформация әдісінің әсерін көрсетеді.

Трансформация аудармашының мәтінді жаңа тілдік және мәдени контексте қабылдануын жеңілдету үшін қолданатын әдісі. Бұл әсіресе фольклорлық және поэзиялық аудармаларда жиі кездеседі. Қазақтың мақал-мәтелдері мен тұрақты тіркестерін басқа тілге аудару кезінде олардың түпнұсқалық мағынасы толық сақталмауы мүмкін. Осы ретте аудармашы балама нұсқаларды тауып, мәтіннің жалпы мазмұнын сақтауға тырысады.

Көркем аудармадағы ұлттық таным және бейімделу

Аударма барысында түпнұсқаның мәдени ерекшеліктерін сақтау немесе оны мақсатты аудиторияға бейімдеу мәселесі – ең күрделі аспектілердің бірі. Әр тілдің өзіндік мәдени коды, идиоматикасы мен бейнелі ойлау жүйесі бар. Сондықтан аудармашы белгілі бір ұғымдарды сол қалпында қалдыру немесе оларды баламалы түрде жеткізу мәселесін шешуі керек.

Ұлттық таным мен бейімделу деңгейі әсіресе тарихи-мәдени шығармаларды аударуда маңызды рөл атқарады. Қазақтың эпостық жырлары мен фольклорлық шығармалары шетел тілдеріне аударылғанда, олардың кейбір тарихи ұғымдары түсінікті болу үшін қосымша түсіндірмелермен толықтырылады. Бұл оқырманның мәтінді толық қабылдауына ықпал етеді.

Мысалы, «Көрұғлы» жыры ағылшын тіліне аударылғанда, онда кездесетін қазақтың дәстүрлі әскери терминологиясы мен тарихи атауларының барлығын түпнұсқадағыдай сақтау мүмкін болмады. Сондықтан аудармашылар белгілі бір деңгейде бейімдеуге жүгінді. Бұл – ұлттық ерекшеліктерді сақтау мен жаңа аудиторияға түсінікті ету арасындағы тепе-теңдікті табу қажеттілігін көрсетеді.

Сонымен қатар, М.О. Әуезовтың «Абай жолы» романындағы және оның ағылшын тіліне Л. Наврузов жасаған аудармасындағы қазақ және ағылшын тілдеріндегі сұраулы сөйлемдерге талдау жүргізілген. Дж. Лайонз: «қазіргі лингвистикалық теорияда сұраулы сөйлемдер деп аталатын грамматикалық бірлік барлық тілдерде қолданылатындықтан әмбебап болып табылады» [5]. Бұл мәселе қазақ тіл білімінде де жан-жақты зерттелген. Қазақ және ағылшын тілдеріндегі сұраулы сөйлемдердің құрылымы, қызметі мен мағыналық ерекшеліктері көптеген ғалымдардың еңбектерінде қарастырылып келеді. Ағылшын тілінде сұраулы сөйлемдер лингвистикалық теория мен практика тұрғысынан кеңінен талданған.

Мысалы, «Менің атым Қожа» романы машиналық аударма арқылы ағылшын тіліне аударылғанда, кейбір тіркестер мағынасыз болып шықты. Мәтіннің эмоционалдық әсері жоғалып, кейіпкерлердің сөйлеу мәнері дәл жеткізілмеді. Бұл машиналық аударманың көркем мәтіндердегі шектеулерін айқын көрсетеді. Сондықтан көркем аудармада адам факторы маңызды рөл атқарады және аудармашының кәсіби шеберлігі шешуші мәнге ие болады.

Қорытынды

Көркем аудармадағы эквиваленттік пен адекваттық мәселелері мәтіннің түпнұсқалық мазмұнын сақтау мен оны жаңа мәдени-тілдік ортаға бейімдеу арасындағы тепе-теңдікті табуды талап етеді. Бұл мәселені шешу үшін бірнеше маңызды әдістер көзделеді.

Біріншіден, аудармашыларға тек лексикалық сәйкестікке емес, түпнұсқаның стильдік, эмоционалдық және прагматикалық ерекшеліктеріне назар аудару міндеттеледі. Эквиваленттілік пен адекваттықты сақтаудың тиімді жолдарының бірі – контекстуалды аударма әдістерін қолдану. Бұл түпнұсқаның коммуникативтік әсерін жеткізуге мүмкіндік береді.

Екіншіден, интерпретация мен трансформация әдістері кеңінен пайдаланылуы тиіс. Интерпретация аудармашының мәтінді терең түсінуіне және оны мақсатты аудиторияның танымдық деңгейіне сәйкестендіруіне көмектессе, трансформация мәтін құрылымын сақтай отырып, оны жаңа тілдік жүйеге икемдеуге мүмкіндік береді.

Үшіншіден, ұлттық танымды сақтау және бейімдеу балансы мұқият ескерілуі керек. Түпнұсқадағы мәдени ерекшеліктерді дәл жеткізу үшін қосымша түсіндірмелер беру немесе баламалы ұғымдарды пайдалану жоспарлануда. Бұл әсіресе тарихи-мәдени шығармаларды аударуда маңызды.

Сонымен қатар, машиналық аударманың шектеулерін ескере отырып, көркем аударма саласында адам факторының маңыздылығы айқындалады. Көркем аудармадағы маңызды міндеттердің бірі – жас аудармашыларды тілдік және мәдени ерекшеліктерді терең түсінуге бағыттау. Осы мақсатта аудармашылардың біліктілігін арттыру үшін арнайы бағдарламалар мен тренингтер ұйымдастыру көзделеді.

Болашақта көркем аударманы жетілдіру үшін аудармашылар мен лингвистердің тәжірибесін біріктіру, жаңа аударма технологияларын дамыту және мәдени бейімдеуді жақсарту міндеттеледі. Осылайша, көркем аударманың сапасын арттыру арқылы ұлттық және әлемдік әдеби мұраны кеңінен насихаттау мүмкіндігі кеңейеді.

Әдебиеттер

1. Бархударов Л.С. Тіл және аударма (Аударманың жалпы және жеке теориясы мәселелері). – Мәскеу: Халықаралық қатынастар, 1975. – 240 б.

2. Catford J.C. Аударманың лингвистикалық теориясы. Лондон, 1965, 35-бет.

3. Комиссаров В.Н. Аударма туралы сөз. – Мәскеу: Халықаралық қатынастар, 1973. – 216 б.

4. Художников, В. (2011). Поэзиядағы Стильдік Аударма. Мәскеу: Ресей Ғылым Академиясының Баспасы.

5. Лайонз Дж. Введение в теоретическую лингвистику. М. .1978-544с

6. Смағұлова, Г. (2017). Қазақ тіліндегі сөз мәдениеті және орфоэпия мәселелері. Алматы: Қазақ университеті баспасы.

7. Бейкер, М. (2006). Аударма мен Қақтығыс: Әңгімелік Түсініктеме. Роутледж.

8. Hyman, L. M. (1975). Phonology: Theory and Analysis. New York: Holt, Rinehart & Winston.Қазақ тілінің орфоэпиясы: теория және практика (2024). Алматы: Қазақ тілі және мәдениет орталығы.

9. Холмс, Ж. (2004). Аударма Табиғаты: Зерттеу. Тіл мен Әдебиет Жаңалықтары.

10. Байтұрсынұлы, А. (1914). Тіл – құрал. Қазан баспасы.

11. Құдайберген Жұбанов (1936). Қазақ тілінің орфоэпиялық заңдылықтары. Алматы: ҚазМУ баспасы.

12. Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының ғылыми еңбектері. Қазақ тілі орфоэпиясының өзекті мәселелері (2021)

13. Бұқаралық ақпарат құралдары және тіл мәдениеті (2022). Алматы: Тіл-қазына орталығы.

14. Catford, J. C. (1988). A Practical Introduction to Phonetics. Oxford: Oxford University Press.

15. Crystal, D. (2003). The Cambridge Encyclopedia of the English Language. Cambridge: Cambridge University Press.

16. Trubetzkoy, N. S. (1939). Principles of Phonology (English translation, 1969). Berkeley: University of California Press.

17. Рахметов, С. (2010). Аудармадағы Мәдени Бейімделу: Қазақ Әдебиетінің Мысалы. Алматы: Қазақ Университеті.

18. Ван Мейрсберген, Э. (2003). Аударма Туралы Зерттеулер: Теориялар мен Әдістемелер. Кембридж Университеті.