А.А.Қаршығаева, Ш.Ж.Назарбаев

“Тұран” университеті, Медиа және мәдениетаралық коммуникация жоғары мектебі, Алматы, Қазақстан

КӨРКЕМ ШЫҒАРМАДАҒЫ АДАЛДЫҚ ПЕН ЕРКІНДІК

Аңдатпа. Бұл мақала «Көркем аудармадағы адалдық пен еркіндік» – аудармашылардың шығармашылық қызметіндегі негізгі ұғымдардың бірі. Адалдық түпнұсқа мәтінінің мазмұнын, стилін және эмоциялық әсерін сақтап, дәл аударуға ұмтылуды білдіреді, ал еркіндік аудармашының шығармашылық көзқарасы мен мәдени контекске байланысты мәтінде белгілі бір өзгерістер енгізу еркіндігін білдіреді. Бұл мақалада көркем аудармадағы адалдық пен еркіндіктің арасындағы үйлесім мен қарама-қайшылықтар, олардың аударма процесіндегі рөлі қарастырылады.

Түйін сөздер: Адалдық,еркіндік, көркем аударма,түпнұсқа мәтін,сөздер мен образдар,мазмұн мен стиль әдеби шығармалар,шығармашылық еркіндік

А.А.Каршигаева, Ш.Ж.Назарбаев

Университет “Туран” , Высшая школа медиа и межкультурной коммуникации, Алматы, Казахстан

ВЕРНОСТЬ И СВОБОДА В ХУДОЖЕСТВЕННОМ ПЕРЕВОДЕ

Аннотация. Данная статья «Верность и свобода в художественном переводе» охватывает важные аспекты творчества переводчика. Верность предполагает точную передачу содержания, стиля и эмоциональной окраски оригинала, в то время как свобода дает переводчику возможность адаптировать текст с учетом культурных особенностей и творческих предпочтений. В статье рассматриваются вопросы баланса и противоречий между верностью и свободой, а также их роль в процессе перевода.

Ключевые слова: Верность,свобода,художественный перевод, оригинальный текст,слова и образы,содержание и стиль,литературные произведение,творческая свобода.

^{A.A. Karshygaeva, SH.ZH.Nazarbaev}

^{“Turan” University, Higher School of Media and Intercultural Communication, Almaty, Kazakhstan}

FIDELITY AND FREEDOM IN LITEREARY TRANSLATION

Abstract. This article"Fidelity and Freedom in Literary Translation" explores two fundamental concepts in the work of a translator. Fidelity refers to maintaining the content, style, and emotional nuances of the original text, while freedom allows the translator to make creative adaptations based on cultural contexts and personal interpretation. This article examines the balance and contradictions between fidelity and freedom, as well as their role in the translation process.

Keywords: Fidelity,freedom, arctistic translation, original text, words and images, content and style, literary works, creative freedom.

Кіріспе

Көркем аударма – бұл тіларалық коммуникацияның ең күрделі әрі ең нәзік түрі. Ол тек лингвистикалық білімді ғана емес, сонымен қатар әдеби талғамды, мәдениетаралық түсінікті, шығармашылық қабілетті талап етеді. Көркем мәтінді аудару барысында аудармашы түпнұсқа мәтінге адал болуға тырысады, алайда белгілі бір жағдайда еркіндікке де жүгінуге мәжбүр болады. Бұл екі ұғым – адалдық пен еркіндік – бір-біріне қарама-қайшы болғанымен, шын мәнінде көркем аударманың негізін құрайтын біртұтас тетік болып табылады.

Көркем әдебиет – адамзаттың рухани мұрасы, мәдениет пен тілдің тұтас көрінісі. Осы мұраны бір тілден екінші тілге жеткізу – күрделі шығармашылық әрі жауапты іс. Көркем аударма – бұл тек сөзді сөзбен алмастыру емес, автордың идеясы мен сезімін, стилистикасын, образдар жүйесін дәл әрі шынайы жеткізу процесі. Аудармашының бұл жолда таңдауы үнемі екіұшты: бір жағынан, ол түпнұсқаға адал болуы тиіс, ал екінші жағынан, аударманың оқырман үшін түсінікті әрі көркем болуы үшін белгілі бір еркіндікке жүгінуге мәжбүр.

Осы орайда «адалдық» пен «еркіндік» ұғымдары аудармашының шығармашылық бостандығы мен кәсіби жауапкершілігі арасында тепе-теңдік іздеуіне негіз болады. Бұл мақалада көркем аудармадағы адалдық пен еркіндік мәселесі, олардың өзара байланысы, шекаралары мен аударма сапасына әсері қарастырылады.

Аталған мақалада көркем аудармадағы адалдық пен еркіндік мәселесі жан-жақты қарастырылады. Мақсат – осы екі ұғымның арасындағы нәзік шекараны түсіндіру, аударма процесінде қандай жағдайда қайсысы басым болатынын анықтау және нақты мысалдар арқылы олардың көркем мәтінді қабылдауға әсерін көрсету.

Негізгі бөлім

Көркем аудармада аудармашының рөлі тек тілдік делдалмен шектелмейді. Ол – мәдениеттерді тоғыстыратын көпір, жазушы мен жаңа оқырман арасындағы дәнекер. Бұл міндетті атқару барысында аудармашы әрдайым «адалдық» пен «еркіндік» арасында таңдау жасайды. Бұл – бір-біріне қарсы емес, керісінше, бірін-бірі толықтыратын ұғымдар. Екеуінің тепе-теңдігін табу – сапалы көркем аударманың басты шарты.

Адалдықты сақтау дегеніміз – тек мәтіннің мазмұнын ғана емес, автордың стилін, поэтикалық ерекшелігін, ой тереңдігін дәл жеткізу. Автордың идеясын бұрмаламай, шығарманың рухын жаңа тілде тірілту – үлкен жауапкершілік. Мәтінді сөзбе-сөз көшіру арқылы емес, түпнұсқадағы мағына мен әсерді аудармада шынайы жеткізе білу – шынайы адалдықтың көрінісі.

Көркем аудармадағы адалдық — бұл аудармашының түпнұсқаның мағынасын, стилін және эмоциялық мәнін мүмкіндігінше дәл жеткізуге ұмтылуы. Адалдықтың басты мақсаты – аудармада автордың ойы мен сезімін бұзбай, түпнұсқа мәтіннің мазмұнын толық сақтап қалу. Бұл жағдайда аудармашы тек сөздерді емес, мәтіннің жан-дүниесін, оның тілдік ерекшеліктерін, ырғақ пен интонацияны да мүмкіндігінше қалпына келтіруі қажет.

Адал аудармада түпнұсқа мәтінінің барлық бөліктері – әдеби образдар, метафоралар, сөздер мен сөйлемдердің құрылымы – сақтау қажет. Мысалы, қазақ әдебиетінің классикалық шығармаларын орыс немесе басқа тілдерге аударғанда, аудармашы қазақ тілінің өзіне тән реңктерін жоғалтпай, дәл жеткізуі тиіс. Бірақ бұл міндет әрқашан қиын болады, себебі әр тілдің өзіндік ерекшеліктері мен идиомалары бар. Аударма барысында осы тілдік және мәдени шектеулерді ескеру өте маңызды

Сонымен қатар, көркем мәтінді басқа тілге түсінікті әрі көркем етіп беру үшін аудармашыға белгілі бір деңгейде еркіндік қажет. Себебі әр тілдің ішкі құрылымы, идиоматикасы мен мәдени шеңбері әртүрлі. Кейбір сөз тіркестері немесе көркем бейнелер басқа тілге тура аударылса, мағынасы бұлыңғыр не мүлде түсініксіз болуы мүмкін. Мұндайда аудармашы ойды балама тәсілмен, бірақ түпнұсқаның рухына сай жеткізуге тырысады. Бұл – шығармашылық еркіндікке жатады.

Еркіндік – бұл аудармашының шығармашылық еркіндігі мен мәдени контекске байланысты мәтінге өзгерістер енгізу мүмкіндігі. Еркін аудармада аудармашы түпнұсқаның толық мағынасын сақтап қалуға тырыса отырып, өз көзқарасын енгізуге немесе мәдени айырмашылықтарға байланысты өзгерістер жасауға мүмкіндігі бар. Бұл әсіресе, егер түпнұсқадағы сөздер немесе тіркестер басқа мәдениетке жататын оқырман үшін түсініксіз болса, қажеттілік туындайды.

Еркін аудармада аудармашы шығармашылық тұрғыдан жаңашылдық таныта алады, бірақ басты назарда түпнұсқаның негізгі идеясын сақтап қалу болуы керек. Еркін аударма әсіресе әдеби шығармаларды аударғанда маңызды, себебі әрбір мәдениет өз ерекшеліктері мен дәстүрлері бар. Мысалы, қазақ әдебиетін аударғанда, аудармашы тек сөздердің аудармасын ғана емес, қазақ халқының рухани байлығын, ұлттық ерекшеліктерін де ескеруі тиіс. Бұл еркін аударма арқылы түпнұсқаның терең мағынасы мен мәдени контексін жеткізуге болады.

Алайда еркіндік те шектеусіз болмауы тиіс. Аудармашының өз көзқарасын тықпалауы, автордың идеясын өзгертуі – кәсіби қателік. Сондықтан көркем аудармада басты қағида – авторға адал бола отырып, оқырманға да түсінікті әрі әсерлі мәтін ұсыну. Бұл екі бағыттың шебер ұштасуы – сапалы аударманың кілті.

Адалдықтың мәні

Адалдық – көркем аударманың басты принциптерінің бірі. Аудармашы автордың ойын, стилін, көңіл-күйін, мағынасын дәл жеткізуге тырысады. Бұл – түпнұсқаның мазмұнын жоғалтпай, оның көркемдік әлемін сақтап қалу деген сөз. Адалдықты сақтау – авторға деген құрмет, оның шығармасына жасалған сенімнің белгісі.

Адалдық (функционалдық дәлдік) аударманың негізгі қағидаларының бірі ретінде қарастырылады. Бұл – түпнұсқа мәтіннің мазмұнын, стилін, құрылымын, эмоциялық реңкін, автордың идеялық-эстетикалық ұстанымын мүмкіндігінше сол күйінде жеткізу деген сөз. Аудармашының басты парызы – автордың ойын бұрмаламай, сол қалпында беру.

Мысалы, Абай Құнанбайұлының «Сегіз аяқ» өлеңінде ерекше ырғақ пен терең мағына бар:

«Әуелі аят, хадис – сөздің басы,

Қосарлы бәйітпенен шыққан шашы...»[1]

Бұл жолдарды басқа тілге аударатын кезде аудармашы тек мағынаны ғана емес, поэзияның көркемдік құрылымын, философиялық астарын да сақтауға тырысады.

Еркіндіктің қажеттілігі

Кей жағдайларда түпнұсқаға тым қатты байлану аударманың сапасына кері әсер етеді. Сол себепті еркіндікке жол беру – көркем аударманың ажырамас бөлігі. Еркіндік дегеніміз – автордың идеясын бұрмаламай, оны қабылдаушы аудиторияға түсінікті, әсерлі, әдеби жағынан үйлесімді етіп жеткізу.

Еркіндік – аудармашының стилін, тілді меңгеру шеберлігін, көркемдік сезімін көрсетеді. Алайда бұл еркіндік шексіз болмауы тиіс. Егер аудармашы өз ойын қоса бастаса, ол түпнұсқадан алыстап, авторлық позиция бұзылуы мүмкін. Сондықтан еркіндік пен адалдық арасында нәзік шекара бар.

Адалдық пен еркіндіктің арасындағы байланыс

Адалдық пен еркіндік көркем аудармадағы екі маңызды ұғым болса да, олардың арасындағы байланыс өте күрделі. Бір жағынан, адалдық түпнұсқаны дәл сақтауды талап етсе, екінші жағынан, еркіндік шығармашылықтың өсуіне, мәдени айырмашылықтарды ескеруге мүмкіндік береді. Бұл екі ұғым бір-біріне қайшы келуі мүмкін, себебі бір кезде мәтіннің дәлдігі, яғни адалдық, еркіндікпен үйлеспей қалуы ықтимал.

Мысалы, егер түпнұсқадағы сөздер немесе образдар басқа тілде түсініксіз болса, аудармашы еркіндікке басымдық беріп, мәтінді адаптациялауы қажет. Бірақ бұл жағдайда аудармашы түпнұсқаның мағынасын бұзбауы тиіс. Мұндай жағдайларда аудармашы өз шығармашылық еркіндігін пайдаланып, мәдени айырмашылықтарды ескере отырып, түпнұсқаның рухани мәнін сақтауға тырысады.

Бұл екі ұғымның арасында тұрақты тепе-теңдік сақтау қажет. Көркем аудармада шығармашылық еркіндік пен адалдықтың үйлесуі – аудармашының тәжірибесіне, мәдени түсінігіне және шығармашылық қабілетіне байланысты болады. Егер бұл тепе-теңдік сақталса, аударма сапасы жоғары деңгейде болады және оқырман түпнұсқаның жанын түсінуге жақын болады.

Ағылшын жазушысы Уильям Шекспирдің атақты «To be or not to be» тіркесін алайық. Бұл сөйлем тікелей аударғанда: «Болу ма, болмау ма» болып шыққанымен, оның астарында терең философиялық мағына жатыр. Қазақ тіліне бұл жолдарды «Өмір сүру ме, жоқ болу ма?» немесе «Бар болу ма, жоқ болу ма?» деп еркін аудару арқылы аудармашы түпкі ойды жеткізуге тырысады.

Адалдық пен еркіндік арасындағы тепе-теңдік

Көркем аударманың сәтті шығуы осы екі ұғымның – адалдық пен еркіндіктің – тепе-теңдігін сақтай алуға байланысты. Тым адал боламын деп, түпнұсқаның грамматикалық құрылымына байлану мәтінді ауырлатып жібереді. Ал тым еркін кетсең, түпнұсқаның рухынан алшақтап кету қаупі бар.

Мәселен, Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» романын ағылшын тіліне аудару кезінде аудармашы тек оқиғаны емес, қазақ халқының тұрмысын, дәстүрін, болмысын да жеткізуге тырысады.[2]

Әр шығарма мен әр аудармашы үшін әрқалай. Бірақ жалпы ұстаным – автордың мақсатын сақтау, шығарманың атмосферасын жоғалтпау. Бұл ретте белгілі аудармашы Ә. Нұрпейісовтің: «Аудармашы – автордың көлеңкесі. Ол көрінбеуі керек, бірақ сезілуі тиіс» деген сөзі өте орынды.[3]

Көркем аудармада адалдық пен еркіндіктің мәні мен маңызы

Адалдық пен еркіндіктің көркем аудармадағы рөлі өте маңызды. Аудармашы екі ұғымды үйлестіру арқылы ғана шығарманың түпнұсқалық мәнін сақтай отырып, мәдени айырмашылықтарды ескере отырып, шығарманың жаңа тілде толық қабылдануына мүмкіндік жасайды. Мысалы, көптеген қазақ әдеби шығармаларында ұлттық нақыштар мен дәстүрлер бар, олар басқа тілде дәл аударылғанда түсініксіз болуы мүмкін. Мұндай жағдайда еркіндік маңызды рөл атқарады, себебі аудармашы оқырманға қазақтың рухани әлемін, тілінің нәзік ерекшеліктерін түсінуге мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, адалдық аудиторияға автордың бастапқы ниетін, идеясын жеткізуді қамтамасыз етеді. Аудармашы түпнұсқаның авторлық стилін, әлемін және философиялық көзқарасын сақтай отырып, аударма жасағанда, шығарманың мән-мағынасы бұзылмайды.

Аудармада формалды адалдыққа тырысып, сөзбе-сөз аудару жиі кездеседі. Мұндай аудармалар көбінесе оқырманға түсініксіз, ауыр әрі көркемдігі төмен болады. Сондықтан формалық адалдықтан көрі, мағыналық адалдыққа, идеялық дәлдікке мән берген жөн.

Практикалық мысалдар

1. Орыс тілінен қазақ тіліне: Пушкиннің «Я вас любил…» өлеңін Қадыр Мырза Әлі:

«Сүйдім сені: мүмкін, сөнбей жалыны,

Сөнбес, бәлкім, жүректегі жалғызың…» – деп аударған.[4] Мұнда түпнұсқаның эмоциялық мазмұны сақталып тұр, бірақ сөйлем құрылымы мен сөздердің орналасуы қазақ тілінің поэтикалық нормасына сай еркін өзгертілген.

2. Ағылшын тілінен қазақ тіліне: Джек Лондонның «To Build a Fire» әңгімесінде табиғатпен арпалыс бейнеленеді. Аудармада: «Қарлы далада тірі қалуға тырысқан адам мен табиғат арасындағы үнсіз күрес…» – деп беріледі.[5]

3. Қазақ тілінен ағылшын тіліне: Абайдың «Ғылым таппай мақтанба» өлеңін аударуда «Do not boast without true knowledge, seek purpose with dignity» сияқты баламалар еркін, бірақ мағынаны жоғалтпай жеткізеді.[6]

Аудармашының рөлі мен міндеті

Көркем аудармада адалдық пен еркіндіктің арасындағы балансын табу – аудармашының басты міндеті. Аудармашы екі ұғымды дұрыс үйлестіре білуі тиіс. Әрбір аудармашы өзінің жұмысына жауапкершілікпен қарап, түпнұсқаның рухын, мағынасын сақтаумен бірге, оқырманға жаңа тілде бейімделген мәтіннің әсерін жеткізе алуы керек.

Аудармашы үшін ең бастысы – шығарманың табиғатын сақтай отырып, оқырманға оның мәнін ашу. Адалдық пен еркіндіктің үйлесуі арқылы көркем аударма шынайы әрі әсерлі болады.

Қорытынды

Көркем аудармадағы адалдық пен еркіндік – аударма үдерісінің екі маңызды және өзара байланысты ұғымы. Адалдық түпнұсқаның мағынасын, стилін және авторлық ойды дәл сақтауды талап етеді, бұл шығарманың түпнұсқалық сипатын жоғалтпау үшін өте маңызды. Алайда, тек дәлдік пен адалдыққа ғана сүйену аудармаға шығармашылықтың толыққанды өрісін ашпауы мүмкін.

Екінші жағынан, еркіндік аудармашының шығармашылық қабілетін жүзеге асырып, мәтіннің мәдени ерекшеліктерін ескере отырып, оқырманға түсінікті әрі әсерлі ету мүмкіндігін береді. Еркін аударма арқылы мәдени шектеулерді жоюға және әр тілдегі оқырманға жаңа әлемнің есігін ашуға болады.

Аударма үдерісінде адалдық пен еркіндіктің арасындағы тепе-теңдік өте маңызды. Осы екі ұғымның үйлесімі аудармашының шығармашылық қабілеті мен тәжірибесіне байланысты, бірақ дұрыс үйлестірілген кезде, аударма түпнұсқаның терең мәнін сақтай отырып, жаңа тілде толыққанды қабылданады. Әдеби шығармалардың аудармасы, әсіресе, екі мәдениеттің арасындағы көпір бола отырып, оларды өзара түсінуге мүмкіндік береді.

Көркем аударма – бұл тек тілдік түрлендіру емес, рухани дәнекерлік. Аудармашы – бір жағынан, түпнұсқа авторының сенімді өкілі, екінші жағынан, жаңа аудиториямен ортақ тіл табысатын мәдениет елшісі. Осы міндеттерді атқара отырып, ол үнемі адалдық пен еркіндік арасындағы нәзік тепе-теңдікті сақтауы керек. Бұл тепе-теңдік әрбір аудармада жаңаша қалыптасады, себебі әр шығарма – өзіндік дүние, өзіндік көркемдік кеңістік.

Адалдық – көркем аударманың іргетасы. Ол аудармашының түпнұсқа мәтінге деген құрметін, авторлық стиль мен идеяны сақтау талпынысын білдіреді. Адалдық тек мазмұнмен шектелмейді; ол – стильдік реңктерді, бейнелер әлемін, ұлттық дүниетанымды да қамтиды. Бұл – аудармашының ішкі жауапкершілігі мен кәсіби әдебінің көрінісі.

Сонымен қатар, көркем мәтінді оқырманға ұғынықты әрі эстетикалық жағынан тартымды ету үшін еркіндік те аса маңызды. Әрбір тілдің өзіндік бейнелеу құралдары бар. Түпнұсқаның көркемдік ерекшеліктерін дәл сол күйінде беру кейде мүмкін болмай жатады. Мұндай жағдайда еркіндік – қажетті амал. Бірақ бұл еркіндік түпнұсқаның рухынан алыстап кетпеуі тиіс. Шынайы аудармашы – өз қалауымен емес, автордың айтпағын жеткізу жолында әрекет ететін шығармашылық тұлға.

Көркем аудармада адалдық пен еркіндік – бірін-бірі толықтыратын ұғымдар. Аудармашының басты міндеті – түпнұсқаның рухын, автордың идеясы мен стилін сақтау. Сапалы аударма түпнұсқаның шынайы бейнесін жоғалтпай, оқырман үшін табиғи әрі тартымды болуы тиіс.

Көркем аударма – бұл тек тілдік аударма емес, мәдениеттер арасындағы көпір. Адалдық пен еркіндік – осы көпірдің екі тірегі. Аудармашы бұл екі ұғымның арасында теңдік сақтап, әрі авторға, әрі оқырманға адал болуы тиіс. Ол бір жағынан түпнұсқаның мазмұны мен идеясына берік болып, екінші жағынан тілді, стильді, көркем бейнені оқырманға түсінікті етіп жеткізу үшін шығармашылық еркіндікке ие болуы қажет.

Қорыта келгенде, көркем аудармадағы адалдық пен еркіндік – бір-біріне қарама-қайшы емес, керісінше, үйлесім табуы тиіс екі қағида. Олардың арасындағы тепе-теңдік – тек тәжірибелі, сезімтал әрі білімді аудармашының қолынан ғана келетін нәзік өнер. Осы тепе-теңдікті ұстана отырып аударылған туынды ғана өз тілінде де көркемдік құндылығын сақтап, оқырман жүрегіне жол табады

Әдебиеттер тізімі:

1. Абай Құнанбайұлы. Шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы, 1986. – Т.2. – 320 б.

2. Әуезов М. Абай жолы: Роман-эпопея. – Алматы: Санат, 1997. – 560 б.

3. Нұрпейісов Ә. Аударма әлемі және көркемдік шеберлік. // Аударма өнері. – Алматы: Раритет, 2012. – 216 б.

4. Пушкин А.С. Я вас любил… / Ауд. Қадыр Мырза Әлі. – Қазақ әдебиеті газеті, №12, 2003 ж.

5. Лондон Дж. От жағу (To Build a Fire). / Ауд. Ж. Нұрлыбек. – Алматы: Әлем әдебиеті журналы, 2014. – №1. – 43–51 б.

6. Абай Құнанбайұлы. Ғылым таппай мақтанба. / Ауд. W. Leaf. – Modern Poetry in Translation, London, 2020. – Т.45. – P. 112–113.

7. Руссо Ж.-Ж. Қоғамдық келісім туралы (“Du Contrat Social”). – Женева, 1762.

8. Ницше Ф. Мораль генеалогиясы (“On the Genealogy of Morals”). – Лейпциг, 1887.

9. Гюго В. Құдай-ана соборы (“Notre-Dame de Paris”). – Париж: Gosselin, 1831.

10. Камю А. Бөгде (“L’Étranger”). – Париж: Gallimard, 1942.

11. Бронте Ш. Джейн Эйр (“Jane Eyre”). – Лондон: Smith, Elder & Co., 1847.

12. Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты. Қазақ тілі орфоэпиясының өзекті мәселелері // Ғылыми еңбектер жинағы. – Алматы: Тіл-қазына, 2021. – 288 б.

13. Бұқаралық ақпарат құралдары және тіл мәдениеті. – Алматы: Тіл-қазына орталығы, 2022. – 210 б.

14. Catford, J. C. A Practical Introduction to Phonetics. – Oxford: Oxford University Press, 1988. – 280 p.

15. Crystal, D. The Cambridge Encyclopedia of the English Language. – Cambridge: Cambridge University Press, 2003. – 489 p.

16. Trubetzkoy, N. S. Principles of Phonology. – Berkeley: University of California Press, 1969 (original work published 1939). – 328 p.