Тақырып бойынша критериалды тапсырмалар мен бағалау критерийлерін әзірлеудің теориялық және практикалық негіздері

Кіріспе

Қазіргі білім беру кеңістігінде оқытудың мазмұны ғана емес, оны бағалау тәсілдері де түбегейлі өзгеріске ұшырап отыр. Білім алушының жеке ерекшелігін, қабілетін және оқу барысындағы даму динамикасын ескеру қажеттілігі мұғалімнен бағалаудың жаңа, тиімді әдістерін қолдануды талап етеді. Осындай заманауи тәсілдердің бірі – критериалды бағалау жүйесі. Бұл жүйе оқушылардың оқу жетістіктерін алдын ала белгіленген, нақты және түсінікті өлшемдер арқылы бағалауға мүмкіндік береді.

Критериалды бағалаудың өзегі – критериалды тапсырмалар мен бағалау критерийлерін дұрыс әрі сапалы әзірлеу. Себебі тапсырма мен критерий бір-бірімен тығыз байланыста болған жағдайда ғана бағалау әділ, ашық және нәтижелі болады. Сондықтан бұл мәселе бүгінгі таңда педагогикалық тәжірибеде өзекті болып отыр.

Критериалды бағалаудың мәні мен ерекшелігі

Критериалды бағалау – оқушының оқу жетістігін басқа оқушылармен салыстырмай, нақты оқу мақсаттарына сәйкес бағалау жүйесі. Мұнда басты назар оқушының қаншалықты дамығанына, қандай дағдыларды меңгергеніне аударылады.

Бұл бағалау түрінің басты ерекшеліктері:

• бағалау талаптарының алдын ала белгілі болуы;

• оқушы мен мұғалім үшін бағалаудың түсінікті болуы;

• оқу нәтижесіне ғана емес, оқу процесіне де назар аударылуы;

• кері байланыстың жүйелі берілуі.

Критериалды бағалау арқылы оқушы өз жұмысын бағалау талаптарымен салыстырып, қай тұста жетістікке жеткенін және қандай тұстарды жақсарту қажет екенін түсінеді. Бұл оның оқу жауапкершілігін арттырады.

Критериалды тапсырмалардың маңызы

Критериалды тапсырмалар – оқу мақсатына жетуді тексеруге арналған, бағалау критерийлерімен тығыз байланыста құрастырылған тапсырмалар. Мұндай тапсырмалар оқушының тек есте сақтау қабілетін емес, сонымен қатар ойлау, талдау, қолдану және бағалау дағдыларын дамытуға бағытталады.

Критериалды тапсырмалардың маңызы мынада:

• оқу мақсаты мен нәтиже арасындағы байланысты нақты көрсетеді;

• оқушының оқу әрекетін жүйелейді;

• мұғалімге оқу сапасын бақылауға мүмкіндік береді;

• әр оқушының жеке даму траекториясын анықтауға көмектеседі.

Мысалы, бір тақырыпты меңгеру барысында тыңдалым, оқылым, жазылым және айтылым дағдылары бойынша әртүрлі тапсырмалар берілуі мүмкін. Әр тапсырма нақты критерийлер арқылы бағаланады.

Бағалау критерийлері және дескрипторлар

Бағалау критерийлері – білім алушының тапсырманы орындау деңгейін анықтайтын нақты өлшемдер. Ал дескрипторлар – сол критерийлердің орындалу деңгейін сипаттайтын тұжырымдар.

Бағалау критерийлері:

• нақты және өлшенетін болуы;

• оқу мақсатына сәйкес келуі;

• оқушыға түсінікті тілде жазылуы тиіс.

Мысалы, жазылым тапсырмасына арналған критерийлер:

• мазмұнның тақырыпқа сәйкестігі;

• сөйлемдердің логикалық байланысы;

• грамматикалық дұрыстығы;

• сөздік қорды тиімді қолдану.

Әр критерийге сәйкес дескрипторлар жасалып, оқушының деңгейі анықталады. Бұл мұғалімге де, оқушыға да бағалау процесін жеңілдетеді.

Критериалды тапсырмалар мен бағалау критерийлерін әзірлеу кезеңдері

Критериалды бағалауды тиімді жүзеге асыру үшін белгілі бір жүйелілік қажет. Төменде осы әдісті әзірлеудің негізгі кезеңдері берілген:

1. Оқу мақсаттарын анықтау

Әрбір сабақ немесе бөлім нақты оқу мақсаттарына негізделуі тиіс. Мақсаттар оқушы нені меңгеруі керек екенін анық көрсетеді.

2. Тапсырмаларды жоспарлау

Тапсырмалар оқу мақсатына сай құрылып, оқушының білімін түрлі деңгейде тексеруге бағытталуы керек. Мысалы, білу, түсіну, қолдану, талдау.

3. Бағалау критерийлерін құрастыру

Әр тапсырмаға нақты критерийлер жазылады. Критерийлер оқушы жетістігін анықтауға бағытталған болуы тиіс.

4. Дескрипторлар жазу

Дескрипторлар арқылы әр деңгейдің сипаттамасы беріледі. Бұл бағалаудың айқындылығын арттырады.

5. Сабақ барысында қолдану

Тапсырмалар мен критерийлер сабақта жүйелі түрде қолданылады. Оқушылар критерийлермен алдын ала танысады.

6. Кері байланыс беру

Бағалау нәтижесі бойынша мұғалім оқушыға нақты кері байланыс береді, жетілдіру жолдарын ұсынады.

Критериалды бағалаудың білім алушыға әсері

Критериалды бағалау оқушының оқу процесіне белсенді қатысуына ықпал етеді. Бұл әдіс оқушылардың келесі дағдыларын дамытуға көмектеседі:

• өзін-өзі бағалау;

• жауапкершілік;

• рефлексия жасау;

• оқу мотивациясының артуы.

Оқушы өз жұмысын бағалау критерийлерімен салыстырып, қателіктерін түзетуге үйренеді. Бұл оның өз бетінше білім алу дағдысын қалыптастырады.

Мұғалім тәжірибесіндегі артықшылықтары

Мұғалім үшін критериалды бағалау:

• бағалауды жүйелеуге;

• оқу сапасын бақылауға;

• оқыту әдістерін жетілдіруге;

• әр оқушының даму деңгейін анықтауға мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, бұл әдіс мұғалімнің кәсіби дамуына да оң әсер етеді. Себебі мұғалім үнемі тапсырмалар мен критерийлерді жетілдіріп отырады.

Практикалық қолдану мысалдары

Критериалды бағалау барлық пәндерде тиімді қолданылады. Мысалы:

• тіл сабақтарында 4 дағды бойынша тапсырмалар;

• математикада есеп шығару кезеңдері;

• жаратылыстану пәндерінде тәжірибе жасау және қорытындылау;

• гуманитарлық пәндерде мәтін талдау және пікір білдіру.

Әр тапсырма нақты критерийлер арқылы бағаланып, оқушының жетістігі анықталады.

Қорытынды

Қорытындылай келе, тақырып бойынша критериалды тапсырмалар мен бағалау критерийлерін әзірлеу – қазіргі білім беру жүйесінің ажырамас бөлігі. Бұл әдіс оқыту сапасын арттырып, оқушы мен мұғалім арасындағы тиімді кері байланысты қамтамасыз етеді.

Критериалды бағалау арқылы білім алушылардың оқу жетістігі әділ бағаланып, олардың танымдық қабілеті дамиды. Ал мұғалімдер үшін бұл әдіс кәсіби шеберлікті арттырудың тиімді құралы болып табылады. Сондықтан критериалды тапсырмалар мен бағалау критерийлерін дұрыс әзірлеу – әр педагог үшін маңызды міндет.