Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі

Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университеті

Дене шынықтыру және спорт теориясы мен практикасы кафедрасы

КУРСТЫҚ ЖҰМЫС

Тақырыбы: «"Қаршал Төлегенұлының Асық Ату спортына қосқан

үлесі"»

Пәні: «Дене шынықтыру және спорт тарихы және олимпиадалық қозғалыс»

Білім беру бағдарламасы: 6В01401 – «Дене шынықтыру және спорт»

Орындаған: күндізгі оқу бөлімінің 3

курс студенті Шанабай М. А.

Жетекшісі: Жумекенова Д.Е. аға оқытушы

Курстық жұмыстың қорғалуы

өткізілді «___» _________ 2024 ж.

Баға ____________

Қ останай, 2024

Мазмұны

Кіріспе..............................................................................................................		3
1 Асық ату спортының тарихы мен маңызы................................................		5
1.1	Асық ату спортының шығу тегі ............................................................	5
1.2	Қазақ халқының тұрмысындағы асық ойындарының рөлі ................	6
1.3	Асық атуды заманауи спорт түрі ретінде дамыту қажеттілігі.............	9
2 Қаршал Төлегенұлының асық ату спортына қосқан үлесі......................		14
2.1	Ұлттық спортты жастар арасында насихаттау.....................................	16
2.2	Қаршал Қақашевтің еңбектерінің нәтижелері......................................	17
Қорытынды......................................................................................................		21
Пайдаланылған деректер көзідері................................................................		22

Кіріспе

Асық ату – қазақ халқының ежелден келе жатқан ұлттық спорт түрі. Бұл ойын қазақтың көшпелі мәдениетінің бір бөлшегі болып табылады, ол балалар мен жастарды физикалық және рухани тұрғыдан тәрбиелеудің тиімді құралы болған. Асық ату ойынының тарихы тереңде жатыр, әрі ол қазақ халқында баланың ептілігін, шапшаңдығын, дәлдігін арттыруға бағытталған дәстүрлі ойындардың бірі болып саналады. Соңғы жылдары асық ату спорт ретінде дамып, ресми түрде танылып, мектептерде, спорттық шараларда және халықаралық жарыстарда кеңінен өткізіле бастады.

Қаршал Қақашев – Қостанай облысындағы асық ату федерациясының басшысы ретінде, осы ұлттық спорт түрін дамытуға айтарлықтай үлес қосқан тұлға. Ол өз жұмысында асық ату ережелерін стандарттаудан бастап, жастар арасында асық атуға қызығушылықты арттыруға дейінгі бірнеше бағытта белсенді әрекет етіп келеді. Қаршал Қақашевтің жетекшілігімен Қостанай облысында асық ату жарыстары ұйымдастырылып, ұлттық спортты жаңғырту мен оны халықаралық деңгейде насихаттау үшін көптеген жұмыстар жүргізілді.[1]

Зерттеу жұмысының өзектілігі: Асық ату – қазақ халқының ежелден келе жатқан ұлттық спорт түрі, ол жастарды дене тәрбиесімен қатар, ұлттық дәстүр мен мәдениетті сақтауға бағытталған маңызды құрал. Қазіргі уақытта асық ату спорты тек ойын емес, ол спорттық жарыстар мен халықаралық аренада да танылып, жастар арасында дене шынықтыру мен рухани тәрбиенің бір бөлігіне айналуда. Бұл жұмыстың өзектілігі, әсіресе, Қаршал Қақашевтің осы спорт түрін дамытудағы рөлін зерттеуде. Ол өз жұмысында асық ату спортының ережелерін жүйелеу, жарыстар ұйымдастыру, жастарға арналған бағдарламалар әзірлеу және халықаралық деңгейде насихаттау бағытында үлкен жұмыстар атқарды. Осылайша, жұмыс Қаршал Қақашевтің ұлттық спортқа қосқан үлесін терең түсінуге және оның болашақта одан әрі дамуына бағытталған ұсыныстарды қалыптастыруға бағытталған.

Жұмыстың мақсаты: Қаршал Қақашевтің асық ату спортына қосқан үлесін зерттеу, оның аталған спорт түрін дамытудағы маңыздылығын және оның жастар тәрбиесіне тигізген ықпалын талдау. Сонымен қатар, асық ату спортын дамытудың қазіргі жағдайын бағалап, болашақта оны дамыту жолдары мен стратегиялық бағыттарын ұсыну.

Жұмыстың міндеттері:

1. Асық ату спортының тарихы мен маңызын зерттеу, оның қазақ халқының дәстүрлі ойындарындағы орны мен рөлін анықтау.

2. Қаршал Қақашевтің асық ату спортын дамытудағы жеке үлесін талдау, оның ұлттық спортты жаңғырту бағытындағы жұмыстарына шолу жасау.

3. Жастар арасындағы асық ату спортының танымалдығын арттыруда Қаршал Қақашевтің атқарған іс-шараларын зерттеу.

4. Қаршал Қақашевтің ұйымдастыру жұмыстарын, жарыстар мен халықаралық қатынастарды дамытудағы рөлін бағалау.

5. Асық ату спортының болашағы мен даму перспективаларын анықтау.

Зерттеу нысаны: Қаршал Қақашевтің асық ату спортына қосқан үлесі және оның осы спорт түрінің дамуына әсер ететін ұйымдастырушы қызметі, сондай-ақ, асық ату спортын насихаттауға бағытталған шаралар.

Зерттеу пәні: Қаршал Қақашевтің басқаруындағы Қостанай облысындағы асық ату федерациясының қызметі, жастар арасында асық ату спортының танымалдығын арттыру жолдары, және оның халықаралық деңгейде танылуына қосқан үлесі.

Тәжірбиелік маңыздылығы: Бұл зерттеу жұмысы ұлттық спорт түрлерін дамыту, олардың мәдени және әлеуметтік маңызын зерттеуге үлес қосады. Сонымен қатар, жұмыста Қаршал Қақашевтің атқарған іс-шараларын теориялық тұрғыдан талдай отырып, оның ұлттық спортты дамытуға қосқан нақты үлесін айқындайды. Бұл жұмыс асық ату спортының әлеуметтік-мәдени контекстін түсіну үшін пайдалы болып табылады және ұлттық спорт түрлерін дамытудағы жүйелі тәсілдерді зерттеуге жаңа әдіс-тәсілдер ұсынады

Жұмыстың құрылымы: Курстық жұмыс негізгі екі бөлімнен сондайақ кіріспе пен қортынды және пайдаланылған деректер көзінең тұрады.

1 Асық ату спортының тарихы мен маңызы

1.1 Асық ату спортының шығу тегі

Асық ату - қазақ халқының ежелден келе жатқан дәстүрлі спорт түрі және ойындарының бірі. Бұл ойын түрі қазақ халқының көшпелі өмір салтымен тығыз байланысты болып келеді. Асық ату ойынының шығу тегі мен дамуы терең тарихқа ие және қазақ мәдениетінің бір бөлігі ретінде ұрпақтан ұрпаққа беріліп отырған.

Асық - қой мен басқа да малдардың аяқ сүйектерінен жасалатын шағын дөңгелек пішінді зат. Көшпелі халықтың өмірінде асықтың көптеген қызметтері болған: ойын құралы, жора-жоралғы, тіпті малдың ауруын емдеуге арналған құрал ретінде қолданылған. Асықтың әрбір түрінің өзіндік ерекшелігі мен маңызы болды. Мысалы, ойнау үшін арнайы асықтар (үлкен, кіші) дайындалған, олардың кейбіреуі тазартып боялып, ойын құралы ретінде пайдаланылды. Асық ату ойынының бастауын қазақ халқының көшпелі тұрмысынан табуға болады. Жылқыны, қойды бағып, табиғатта ұзақ сапарларға шыққан балалар мен жастар асық ату ойынын ойнатып, мергендікті, шапшаңдықты және дәлдікті арттырды. Бұл ойында асықтарды белгілі бір қашықтықтан атудың мақсаты болған, әрі ол дағдылар балаға аңшылықта пайдалы болды. Сонымен қатар, асық ату дәстүрлі балалар ойындарының бірі ретінде ойын-сауыққа айналды[2].

Асық ату ойыны қазақ қоғамында әлеуметтік маңызы бар болатын. Ол жастардың бойында ептілік, дәлдік, шыдамдылық сияқты қасиеттерді дамытумен қатар, ұлдар мен қыздардың арасындағы тәртіпті қалыптастыруға да ықпал етті. Асық ойнау кезінде балалар арасында жарыстар ұйымдастырылып, бұл жастарды топтық жұмысқа, ұжымдық рухқа тәрбиеледі.

Асық ату басқа да ұлттық ойындармен қатар қазақтың бай мәдениетінің айнасы болып табылады. Ол бала тәрбиесінде, халықтық ойындарда, алыс сапарларда уақыт өткізу үшін кеңінен пайдаланылды. Асық ату - бұл қазақ халқының ойын түрлерінің ішіндегі ең танымал әрі кең тарағандардың бірі. Оның негізінде қазақтың ұлттық санасы, әдет-ғұрыптары мен дәстүрлері жатыр[3].

Асық ату көшпенділердің ең көне ойындарының бірі. Этнографтардың пікірінше, ол б.з.б. I мыңжылдықта Қазақстан аумағында пайда болып, мал шаруашылығымен және аң аулаумен байланысты. Ойынға қатысу үшін жас шегі жоқ: оқушылар да, зейнеткерлер де дәлдік үшін сайысқа түсе алады. Осыдан екі жыл бұрын «Асық ату» ұлттық ойыны ЮНЕСКО-ның адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының тізіміне енгізілген болатын. Асық ойнау үшін қымбат құрал-жабдықтар, күрделі құрал-жабдықтар мен ерекше жағдайлар қажет емес. Ең бастысы , өзіңізді жануарлардың тізе буынының сүйектерімен (көбінесе ұсақ мал: қой немесе ешкі) қаруландыру, сондай-ақ оларды орналастыруға болатын бос алаң болуы. 2011 жылы Қазақстанда "Асық-Ата" ойынының ережелері ресми түрде бекітіліп, 2015 жылдан бастап республика деңгейінде чемпионаттар өткізіліп келеді. Соңғы жылдары Қазақстандық құрама халықаралық деңгейде тамаша нәтижелер көрсетті: Асық ойыны Бүкіләлемдік көшпенділер ойындарының этникалық спорт түрлерінің тізіміне енгізілді. Асық ойынының ережелері қарапайым. Сүйектерді бір қатарға (үлеске) қояды, ойыншылардың міндеті -олардың бір немесе бірнешеуін бірден асықпен (сақпен) белгілі бір қашықтықтан қағып алу. Қағып алуға болатын сүйектер ойыншының жыртқышына айналады. Сақ асық атуда ойнайтындардың барлығына қол жетімді. Әдетте ол үшін жинақтағы ең ірі және тиісінше ең ауыр асық таңдап алынады. Үлкен салмақтау үшін қорғасынды кювет шарына құйып, мыс немесе алюминий сыммен орап тастайды. Ежелгі заманда артықшылықты хан мен сұлтанның балалары тіпті алтынға толы сақ болған. Қазақтың «Алтын сақ» («алтын сақ») халық ертегісінде бұл асықтың құндылығы жақсы жеткізіледі. Ол үшін бала дерлік зұлымдықтың қолынан қаза табады. «Соңғы жылдары Асық АТУ-ға деген қызығушылық артып келеді, әсіресе Қр Ұлттық Олимпиада комитеті бұл ойынды спорт түрі ретінде ресми түрде танығаннан кейін. Қазір мемлекет бізге қаржылай қолдау көрсетуде, балаларға жарыстарға демеушілік жасауда[4].

Ұлттық ойындары көбінесе әр халықтың әлеуметтік-экономикалық жағдайларына байланысты қалыптасқан. Қазақ халқының ұлттық ойындарының көбі табиғи заттармен ойнауға негізделген. Шаруашылығы мал шаруашылығы болғандықтан қазақ халқының ұлттық ойындары да осыған икемделеді. Әсіресе, қойды көп өсіргендіктен, балалар ойынының көбі қой асығымен байланысты болып келеді. Сондықтан асық ойындары ұлттық ойындарының ішіндегі ертеден келе жатқан ойындардың бірі болып табылады. Асық ойыны баланың жастайынан жүйке жүйесін шыңдап, оларды дәлдікке, ұстамдылыққа, байсалдылыққа тәрбиелейді. Асық ойынын еңбектеген баладан, еңкейген кәріге дейін ойнайтын түрлері болған[5].

1.2 Қазақ халқының тұрмысындағы асық ойындарының рөлі

Асық ойындары қазақ халқының тұрмысында маңызды әлеуметтік, мәдени және тәрбиелік рөл атқарған. Бұл ойындар балалардың бойында батылдық, дәлдік, шыдамдылық секілді қасиеттерді қалыптастырып, ұлттық құндылықтарды насихаттау арқылы қазақ халқының рухани мұрасына айналған. Асық ойыны ауылды жерлерде кең таралып, ұл-қыз демей барлық жастағы балалардың сүйікті ермегі болған.

Асық ойындары дене шынықтырудың бір түрі ретінде балалардың қозғалыс қабілеттерін, шапшаңдық пен ептілікті дамытқан. Асықты дәл көздеп, белгілі бір қашықтықтан тигізу балаларды мергендікке, алысқа атқанды жақсы меңгеруге үйретті. Бұл әсіресе жасөспірімдерді аңшылыққа, қойшылыққа және басқа да еңбек түрлеріне дайындаудың бір жолы болды[6].

Асық ойындары, көбіне, топпен ойналады. Ойын барысында балалар бірге уақыт өткізіп, ортақ ойын ережелеріне бағынуды, бір-біріне көмектесуді және әділ жарысуды үйренді. Асық ойыны кезінде үлкендер мен балалар арасындағы қарым-қатынас нығайып, жас ұрпаққа үлгі-өнеге көрсету дәстүрі сақталған.

Асық ойындары қазақ халқының салт-дәстүрінің бір бөлігі ретінде ертеден бері қалыптасқан. Бұл ойындар арқылы балалар халықтың мәдениетін, ұлттық құндылықтарын бойларына сіңірген. Асықтың өзге халықтарда кездеспейтін ерекшелігі оның ұлттық ойын ретінде сақталуында, әсіресе оның маусымдық және дәстүрлі мерекелер кезінде ойналуы, соның ішінде Наурыз мейрамы сияқты халықтық мерекелерде ойнау арқылы мәдени байланысты нығайтуында жатыр.

Асық ойыны балаларды сабырлы, төзімді болуға, қарсыласты құрметтеуге, жеңіске жету үшін еңбек етуге баулыды. Қазақ дәстүрінде үлкенге құрмет, кішіге ізет көрсету маңызды болғандықтан, асық ойындары кезінде де балалар бұл қағидаларды ұстанып, ойын барысында үлкендерден кеңес алып, тәрбиеленді.

Асық ойындары тек физикалық емес, сонымен қатар интеллектуалдық қабілеттерді де дамытты. Мысалы, асық ойындарының кейбір түрлерінде ойыншының есептеу қабілеті, стратегиялық ойлау деңгейі сыналады. Ойынның ережелерін есте сақтау, қарсылас әрекеттерін болжау, ұтымды жолдарды табу – осының барлығы балалардың ой-өрісін, зейінін арттырған.

Асық тек ойын құралы ғана емес, сонымен қатар бақыт пен сәттіліктің символы ретінде де танылған. Кейбір дәстүрлерде асықты қасиетті деп санап, балаларға ұзақ өмір тілеу үшін сыйға тартатын болған. Сондай-ақ, асық ойындары үлкендер үшін де қызықты ойын болған, өйткені олар халықтық мерекелер мен ауылдық жиындарда асық атып, өзара жарыстар өткізіп тұрған[7].

Қазақ халқының тұрмысында асық ойындары тек ойын ретінде ғана емес, сонымен қатар ұлттық тәрбиенің, дәстүрдің, әлеуметтік байланыстың маңызды құралы ретінде танылған. Асық ойындары қазіргі таңда да балаларды ұлттық рухта тәрбиелеу және қазақ мәдениетін болашақ ұрпаққа жеткізу мақсатында қайта жаңғыртылып келеді[8].

Асық - қазақ халқының, ырымдарында қадірлі мал сүйектерінің бірі. Асық атаулары:

• Құлжа - арқардың аталығының асығы

• Сақа - арқардың асығы

• Жабайт – еліктің асығы

• Асық - қой мен ешкінің асық жілігінен

• Шүкімайт - қозы мен лақтың асығы

Келін екі қабат болғанда қазақ халқында, келіннің енесі не атасы ырымдап асық жинаған. Атаның құдай ұл берсе деп тілегені. Оны жасырып оңаша келінге сездірмеуі мүмкін. Ондағы ойлары көз тимесін, келін аман-есен, босанса екен деп тілек тілеуінің бір тәсілі. Ер баланың бесігіне қасқырдың асығын, тырнағын тағуы мүмкін, ауырмасын-көз тимесін және айбатты, қайтпас қайсар, болсын дегені. Қыз баланың бесігіне- еліктің асығын, әдемі сұлу ел қызығар көркі болсын дегені. Ерте кездегі табиғаттың қатал, аңдардың олжаға оңай ілікпейтіндігін, аңшының адал еңбегі, ер азаматтың қайраты мен жау жүректілігі екендігін жақсы білеміз. Сондықтан да аңның асығы қадірлі болады[9].

Асық ойынында асықтың берекесі де, басшысы да «сақа». Асықтарды атқанда сақамен көздейді. Бас бармақпен сұқ саусаққа қысып ұстап жоғары сілкіп, салмақтап айландырады. Айландырып тұрған сақаны сағаттың тіліне қарсы иіріп атады. Ірі әрі салмақты иіріліп тиген сақа асықтарын бірнеше домалатады. Шебер иіріліп атылған сақа, асыққа тигенде 10 сантиметрден 150 сантиметрге жерге дейін ұшырып жібереді.

Асықты иіріп тастағандағы жатысы бес түрлі аталады. 1. Ең сәтті тұрғандағы атауы «алшы». /барлығын бірден ұтасың / 2. Төңкеріліп тұрғаны тәукі /тәуекел мағанасы/ (тәйкі) 3. Етбетінен жатқаны «бүк» /бүк түсіп жату/ 4. Шалқасынан түскені «ішік» /іші көрініп жатуы/ 5. Егер еңкейіп, тұмсығымен тік қадалса «омпа» /омақа аса құлаған/ 6. Таза тұрмай - алшы тұрғаны қисайып, не тәукі қисайып тұрса «қырта» дау туғызатын /қырынан жату/ деп аталады[10].

Асық ойыны, баланың күн ұзақ қимылына тигізер әсері мол. Ойын барысында:

• жүгіру

• жүру

• иілу

• секіру

• сақа иіру

• көздеп тигізу

• лақтыру, ату т.б, жатады

Асықтың түрлері

1. сурет Асық түрлерінің атаулары

• Сақа -асықтың үлкен әрі шымыр түрі. Бұл асық жеткен еркек қойдан (серкеден) немесе қошқар-текеден алынады.

• Кеней -көпшілік ойнауға арналған қарапайым асықтар.

• Шүкейт -жас малдың асығы.

• Қойлық -қойдың асығы.

• Ешкімек -ешкінің асығы.

• Құлжа -құлжаның асығы.

• Көктабан -қорғасын құйылған салмақты сақа асық.

• Топай -сиырдың асығы. Жабай -ірі асықты айтады.

• Қолқар -арқардың асығы

Асықтың атаулары:

• Алшы -асықтың тәйкеге қарама-қарсы жағы яғни алшы тұруы.

• Тәйке -асықтың алшыға қарама-қарсы жағы.

• Бүге -асықтың дөңес жағының жоғары қарап түсуі.

• Шіге -асықтың қуыс жағының жоғары қарап түсуі.

• Омпы -асықтың ашасы немесе мұртша жағы жоғары қарап түсуі немесе тік тұрып қалуы.

• Шоңқай -асықтың омпаға қарсы жағымен тік түсуі.

Асық ойыны барысында қолданылатын құралдар мен әдістер Көн киіз -асықтың «тақта» ойыны барысында қолданатын жұқа әрі икемді асық атуға, қаржуға қолайлы құрал. Бұл асық ойынының түрлеріне байланысты 50×50, 80×80, 100×100 см көлемінде болады. Көн киіздің дөңгелек шеңбер түрінде қолдануға болады. Ондай жағдайда көн киіздің диаметрі 50, 80, 100 см. Көн киіздің жиегін жіңішке ұлттық нақышты оюлармен көмкерген дұрыс[11].

1.3. Асық атуды заманауи спорт түрі ретінде дамыту қажеттілігі

Асық ату - қазақ халқының ежелгі ұлттық ойыны, мәдени мұрасы және ұлттық құндылықтарының бірі. Бүгінгі таңда асық ату ойынын заманауи спорт түрі ретінде дамыту қажеттілігі туындап отыр. Бұл қажеттіліктің бірнеше маңызды себептері бар:

Асық ату ойыны арқылы қазақ халқының мәдениетін, салт-дәстүрін қазіргі және келешек ұрпаққа жеткізу маңызды. Асық ату ұлттық құндылық ретінде қоғамда өз орнын тауып, қазақ халқының тарихи мұрасын дәріптейтін спорт түріне айналуы керек.

Заманауи спорт түрі ретінде дамыған асық ату ұлттық рухты нығайтып, елдегі жастардың ұлттық сана-сезімін көтеруге ықпал етеді. Бұл спорт түрі қазақ халқының өзіндік ерекшеліктерін сақтай отырып, ұлттық бірегейлікті қалыптастырады.

Асық ату жастарды қызықтырып, оларды салауатты өмір салтына баулу үшін тиімді құрал бола алады. Бұл ойынның ережелері қарапайым болғанымен, шапшаңдық пен дәлдікті талап етеді, сондықтан дене қабілеттерін дамытуға, денсаулықты нығайтуға үлес қосады.

Асық атуды заманауи спорт ретінде дамыту арқылы оны халықаралық деңгейде танымал етуге мүмкіндік бар. Қазақстандық спортшылардың асық ату жарыстарына қатысуы және халықаралық жарыстар ұйымдастыру - еліміздің ұлттық спортын жаһандық деңгейде танытып, қазақ мәдениетін насихаттау құралы болмақ[12].

Асық ату жарыстары арқылы адамдар арасында достық қарым-қатынас нығайып, қоғамда ынтымақ пен бірлік күшейеді. Ауыл-аймақтарда ұйымдастырылатын асық ату жарыстары жергілікті халықты біріктіріп, ортақ құндылықтар төңірегінде топтастырады.

Асық ату ұлттық спорт түріне айналып, халықаралық деңгейде қызығушылық туғызатын болса, бұл туризм саласына оң әсерін тигізеді. Асық ату жарыстары шетелдік туристердің қызығушылығын оятып, елдің экономикасына қосымша табыс көзі болуы мүмкін.

Асық ату спортын заманауи спорт түрі ретінде дамыту - ұлттық құндылықтарды сақтау, қоғамдағы ұлттық бірегейлікті нығайту және жастардың тәрбиесі мен денсаулығына оң ықпал ету мақсатындағы маңызды қадам. Ұлттық спортты жаңаша бағытта дамыту арқылы Қазақстанның мәдени мұрасын сақтап, әлемге танытуға мүмкіндік аламыз[13].

Асық ату ойыны - ежелден келе жатқан қазақтың ұлттық мұрасы. Ол тек ойын ғана емес, сонымен қатар дәстүрлі тәрбиенің маңызды бөлігі болған. Қазіргі заманда асық атуды ұлттық спорт ретінде дамыту арқылы бұл мұраны жаңғыртып, қоғамның түрлі салаларында кеңінен насихаттаудың маңызы зор. Заманауи спорт түрі ретінде асық атуды дамытудың қажеттіліктерін толықтыра түсетін бірнеше себеп бар:

Жастардың қызығушылығын арттыру және оларды тәрбиелеу: Асық ату жастардың ой-өрісін кеңейтіп, шапшаңдық пен дәлдікті дамытуға септігін тигізеді. Бүгінде ұлттық құндылықтарды сақтауға, әсіресе жастарды дәстүрлерге баулуға арналған құралдар қажет. Асық атудың жастар арасында кең таралуы олардың қазақ мәдениетіне деген қызығушылығын оятып, ұлттық сана-сезімдерін арттырады.

Асық атудың ережелерін заманауи спорт талаптарына сай нақтылап, оны халықаралық стандарттар деңгейінде қалыптастыру керек. Ресми ережелері бекітілген және спорт ұйымдары қолдайтын ойындар заманауи спорт ретінде танылып, оны халыққа жеткізу оңай болады.

Ұлттық және халықаралық турнирлер ұйымдастыру: Асық атуды заманауи спорт ретінде қабылдаған жағдайда, ұлттық және халықаралық деңгейдегі жарыстарды өткізу мүмкіндігі артады. Бұл жарыстар халықтың қызығушылығын оятып қана қоймай, сонымен қатар еліміздің спорттық беделін көтереді. Мұндай турнирлер арқылы асық ату Қазақстанның мәдени брендіне айналуы мүмкін.

Қазіргі уақытта көптеген ұлттық ойындар заманауи спортқа айналып, өз құндылығын сақтағанымен, жаңа мазмұнмен байытылды. Асық атуды да жаңаша көзқараспен дамытып, оған заманауи технологияларды енгізу арқылы қызықты етуге болады. Мысалы, арнайы спорттық алаңдар, жарыстарға арналған заманауи құрал-жабдықтар ұлттық спорттың жаңа деңгейге шығуына көмектеседі[14,15].

Асық ату балалар мен жастардың дене шынықтыру сабақтарына енгізілсе, олардың ойынға деген қызығушылығы артады. Бұл өз кезегінде спорттық дайындықты арттырумен қатар, рухани байлықтың қалыптасуына септігін тигізеді. Ұлттық ойындарды мектептерде үйрету - ұлттық сананы тәрбиелеудің тиімді жолы.

Спорт түрі ретінде асық атуды кеңінен насихаттау халықтың салауатты өмір салтын ұстануға деген ынтасын арттырады. Ойынның ережелерін игеру, қатысушылардың дене шынығуына оң әсер етеді, әрі оларды белсенділікке үйретеді.

Асық ату тек қазақ халқының ғана емес, барлық түркі халықтарының ортақ мәдени мұрасы болып табылады. Бұл ойынның заманауи спортқа айналуы арқылы біз тек қазақ халқының ғана емес, түркі дүниесінің ортақ құндылығын дәріптеп, ұлттық мәдени мұраны әлемге таныта аламыз.

Асық ату ойыны ұлттық спорт түрі ретінде дамытылса, қазақ халқының бай мұрасы жаңғырып, заманауи қоғамның ажырамас бөлшегіне айналады. Бұл - мәдениетіміздің сақталуы, қоғамның рухани байып, спорттық өмірдің гүлденуіне әкелетін үлкен қадам[16].

Асық атуды заманауи спорт түрі ретінде дамытудың қосымша аспектілері

1. Заманауи спорттың талаптарына сай инфрақұрылым қалыптастыру

Асық ату ойындарының заманауи спорт ретінде дамуы үшін спорттық инфрақұрылымды жетілдіру қажет. Мысалы, арнайы жарыс алаңдарын, жаттығу залдарын, қажетті құрал-жабдықтарды дайындау, сондай-ақ, ұлттық спорт түрлеріне арналған кешендер салу - бұл асық атуға кең көлемде қызығушылық тудырады. Мұндай инфрақұрылым балалар мен жастар үшін ғана емес, барлық жастағы адамдарға қолжетімді болуы керек.

2. Медианың ықпалы және ақпараттық насихат

Асық ату спортын заманауи ақпараттық технологиялар арқылы насихаттау қажет. Әлеуметтік желілерде, теледидарда, газеттерде асық атуды көрсетіп, ұлттық спорт түрін танымал ету арқылы халықтың қызығушылығын оятуға болады. Мультимедиалық материалдар, шеберлік сабақтары мен онлайн платформалар арқылы асық атуға арналған контентті насихаттау жастар арасында кең таралып, заман талабына сай болады.

3. Асық атуды басқа ұлттық спорт түрлерімен үйлестіру

Асық атуды ұлттық ойындар фестивальдеріне, халықтық мерекелерге және спорттық жарыстарға енгізу оның танымалдылығын арттырады. Түрлі ұлттық спорт түрлерімен, мысалы, қазақ күресімен, көкпармен немесе тоғызқұмалақпен бірге өткізілуі оның халық арасындағы беделін күшейтеді. Асық ату ойыны осындай шараларда көрсетілген жағдайда, ол ұлттық спорттың бір бөлшегі ретінде қабылданып, оған халықтың назарын аударуға септігін тигізеді.

4. Тәрбиелік және рухани құндылықтар беру

Асық ату ойыны жастарды шапшаңдық, дәлдік, ептілік, шыдамдылық, адалдық және жауапкершілік сияқты қасиеттерге баулиды. Қазіргі кезде асық атудың тәрбиелік мәнін оқу бағдарламаларына, спорттық үйірмелерге және жазғы демалыс лагерлеріне енгізу арқылы оның ұлттық тәрбиелік құндылығын арттыруға болады. Бұл жас ұрпақты рухани құндылықтарға баулудың тиімді құралы бола алады.

5. Ұлттық спортты экономикалық қолдау және дамыту

Асық ату спортын дамытуға бағытталған мемлекеттік бағдарламалар және қаржылай қолдаулар қажет. Мұндай бағдарламалар халықтың спортқа қызығушылығын арттырып, ұлттық спорт түрлерін жаңғыртуға көмектеседі. Мемлекеттік деңгейде асық атуды қолдау, арнайы гранттар бөлу немесе демеушілердің қатысуымен жарыстар ұйымдастыру арқылы бұл спорттың дамуына үлес қосуға болады.

6. Асық ату бойынша ресми федерациялар мен қауымдастықтар құру

Асық атуды ұлттық және халықаралық деңгейде танымал ету үшін осы спорт түріне арналған ресми федерация немесе қауымдастықтар құру керек. Бұл федерациялар жарыстарды ұйымдастыру, ұлттық құрама командаларды құру, халықаралық жарыстарға қатысу, жаттықтырушылар мен төрешілерді дайындау жұмыстарын атқарады. Федерациялар арқылы ұлттық спорттың нақты құрылымын қалыптастыру және оны кәсіби деңгейде дамытуға мүмкіндіктер ашылады.

7. Асық ату бойынша жарыстар мен лига жүйесін құру

Асық атуды заманауи спорт түрі ретінде дамытудың тағы бір жолы -жарыстар мен лига жүйесін құру. Мектеп, колледж, университет деңгейінде жарыстар ұйымдастырып, біртіндеп облыстық және республикалық деңгейдегі чемпионаттарға айналдыру керек. Мұндай лига жүйесі спортшылардың кәсіби тұрғыдан дамуына және асық ату ойынының ауқымын кеңейтуге ықпал етеді.

8. Асық атудың халықаралық аренадағы болашағы

Асық ату Қазақстанның ғана емес, түркі әлемінің мәдениетінің бір бөлігі болып табылады. Сондықтан халықаралық деңгейде асық атуды насихаттап, басқа мемлекеттерде жарыстар өткізу мүмкіндігіне ұмтылу қажет. Мысалы, Түркия, Қырғызстан, Өзбекстан сияқты елдерде асық атуға деген қызығушылықты арттыру мақсатында арнайы жарыстар ұйымдастырылып, мәдени іс-шараларда көрсетілуі мүмкін.

9. Асық атуды мектеп бағдарламасына енгізу

Асық атуды мектеп бағдарламасына енгізу - ұлттық спортты балалар арасында кеңінен насихаттап, олардың спорттық және мәдени білімдерін арттырудың тиімді тәсілі. Мектептерде дене шынықтыру сабақтарында асық атудың элементтерін қолдану арқылы балалардың қызығушылығын оятып, ұлттық мәдениетке жақын болуға тәрбиелеуге болады.

Асық ату - қазақ халқының құнды мұрасы және ұлттық бірегейлігін бейнелейтін спорт түрі. Бұл спортты заманауи талаптарға сай дамытудың арқасында асық ату халықаралық деңгейде танымал болып, қазақ халқының мәдениетін әлемге танытады. Асық атуды тек ойын ретінде емес, ұлттық құндылықты насихаттайтын құрал ретінде көріп, оны қолдау ұлттық спорттың дамуына жаңа серпін берері сөзсіз[17].

2 Қаршал Төлегенұлының асық ату спортына қосқан үлесі

Қаршал Төлегенұлын көп балалы отбасынады тәрбие алған 8 бала болған балалықшағы Қостанай облысы Сарыкөл ауданы Қызылту ауылында өткен.

1. Сурет Кәрішал Төлегенұлы сол жақта

1974 жылы орта мектепті бітіргеннен кейін Қостанай педагогикалық институтының биология-химия факультетіне оқуға түседі. 1979 жылы табысты оқудан кейін туған мектебіне оралды. Ол өзінің студенттік жылдарын ерекше жылулықпен еске алады. 1979 жылдан бастап туған ауданында педагогикалық қызметпен айналысты, оның ішінде 10 жыл мектеп директоры болды. Ол басқаратын мектептерде дене шынықтыру мен спортқа ерекше көзқарас болды.Қаршал Төлегенұлы спортағы алғашы қадамың дойбы ойынан бастаған болатын, уақыт өтте келе тоғызқұмалақ ойыныңа қызығушылық танытып, осы спорт түрін қолаға алады. Уақыт өте келе оқушылар дайындап Республикалық жарыстардың оқушылары көптеген жақсы нәтижелер көрсетеді. Осы тұста оның еңбегің бағалап оны Ахмет Байтұрсынова атындағы Қостанай емлекетік университетіне дене шықтыру факултетитетіне жұмысқа шақырылды[18].

2 Сурет Кәрішал Төлегенұлы жас кезі

1988 жылдан 1998 жылға дейін Ананьевская және Барвиновская педагогикалық ұжымын басқарды. Тоғызқұмалақтан оқушыларының ерекше жетістіктері үшін Ахмет Байтұрсынов атындағы КМУ спорт факультетіне оқытушы болып шақырылды. 1998 жылдан 2019 жылға дейін студенттік ортада ұлттық және отандық ойындарды қарқынды дамытты. Қаршал Төлегенұлын Қазақстанда алғаш болып облыстық асық ату федерациясын ашқан азамат. 2004 жылдан бері ұйымның төрағасы сонымен қатар Қостанайдағы асық ату спортының негізін қалаушылардың бірі. Қаршал Төлегенұлы халықаралық дойбы мен тоғызқұмалақтан спорт шеберіне үміткер. 2015 жылы Қостанай облысының құрама командасының құрамында Қазақстан мен Қырғызстан құрамаларын артта қалдырып, Астана қаласында өткен "Алтын сақа" халықаралық турнирінде бірінші орынды иеленді. 2019 жылы БЖСМ асық ату бойынша жаттықтырушы және Қостанай облысының аға жаттықтырушысы қызметін атқарады. 2011 жылдан бастап осы спорт түрінен ҚР чемпионаттары өткізіліп келеді. Каршал Төлегенұлы құрған командалар әрқашан жүлделі орындарға ие болады, көбінесе бірінші.Осы мекеменде аға жаттырықтырушы болып 21 жыл қызмет жасады[19].

Кәрішал Төлегенұлы, өзінің бір сұқпатында былай деді:

Бұл ұлттық ойындар - өте керек ойындар. Балаларды тәрбиелеуге мәні өте зор. Бұл генетикалық біздің ұлттық кодымыздың бір бөлігі. Тоғызқұмалақ пен асық атып ойнаған балалардың көзқарастары басқаша, үлкендерді сыйлап, тәрбіиелік мәні өте жоғары деп өзім білемін.

Бүгінде Какашев барлық жарыстарға төреші ретінде ғана қатысады. Ол өз тәрбиеленушілеріне бәрін көрсете алғанын, бәрін үйренгенін байқайды. Жарыстар кестесі көктемге дейін жоспарланған. Әсіресе келесі жылдың бірінші тоқсанындағы маңызды жарыстар: жүз жасушалы дүрбелеңнен облыстық чемпионат және Қазақстан чемпионаты. Сондықтан бас бапкердің жұмысы жеткілікті. Қақашевтің өзі драгада да, шынайы өмірде де артық көреді. Яғни, оқиғаларды тез болжап, жағдайды елестетіп, шешім қабылдап, қатесіз қозғалады[20].

Кәрішал Төлегенұлы өзінің бір мақаласын елбасының берілген тапсырмасың жүзеге асыру жолдарымен қатар біршама жоспарларымен бөліскен болатын.

Ұстаз ретінде Қазақстан Республикасының Президенті өз мақаласында білім беру жастардың басымдылықтары арасында бірінші нөмір болуы тиіс екенін атап өткеніне қуаныштымын. Шынында да, Қазақстан жастарын жан-жақты дамыту үшін жағдай жасау қажет. Себебі, жастар келешекте дулыға алып, мемлекеттің халықаралық аренадағы ұстанымын нығайту эстафетасын жалғастырады. Осыдан келіп, осы мақаланың мағынасы мен ережелері қоғамның барлық страталарына жетуі маңызды. Ал экономиканы жаңғыртудағы негізгі компоненттердің бірі білім беру болуы тиіс болғандықтан, мұғалімдердің міндеті оқушылардың белсенді өмірлік жағдайын қалыптастыру жөніндегі жұмыстарды жалғастыру болып табылады.

Президент мақалада жаңғыртудың жаңа түрінің бірінші шарты өз мәдениетін, өз ұлттық кодексін сақтау болып табылатынын атап өтті. «Туған жерге, оның мәдениетіне, әдет-ғұрпына, салт-дәстүріне ерекше көзқарас – патриотизмнің маңызды ерекшелігі».

Қостанай облысының асық үйіндегі аға жаттықтырушысы ретінде осы спорт түрімен айналыса бастаған жастардың өзгеріп жатқанын көріп отырмын. Бұл көне ұлттық ойынның қандай да бір генетикалық коды бар сияқты, ол біздің халқымызға тән барлық жақсы қасиеттерден көрінеді.

Ұлттық мәдениетті сақтамай жаңғыру мүмкін емес, – деді Нұрсұлтан Назарбаев. Біз олимпиадалық спорт түрлерін дамытумен қатар, ұлттық спорт түрлерін қолдауға тиіспіз. Қазіргі заманда өмір сүру үшін бізге өзгеріс керек екені түсінікті, бірақ патриотизм, салт-дәстүр, ұрпақтар сабақтастығы туралы ұмытпауымыз керек[21].

2.1 Ұлттық спортты жастар арасында насихаттау

Ұлттық ойын - рухани жаңғырудың қайнар көзі. Тоғызқұмалақ жас ұрпақтың ойлау қабілетін дамытса, асық ату жеткіншекті ептілікке, көздеген межеге жетуге жетелейді. Тәуелсіздік жылдары ішінде ата-бабамыздан қалған дәстүр қайта түлеп, кәсіби спорт дәрежесіне дейін көтерілді. Бүгінде республика бойынша асық атумен тұрақты түрде айналысатын спортшылардың саны 100 мыңға таяды.

Асық ату федерациясының облыстық филиалының төрағасы Кәрішал Төлегенұлының қолдауымен қалаға жақын маңдағы асыққа қызығушылығы бар балаларының басын қосып облыстық турнир өткізді.

“Еліміздің әр жерінде осындай челлендждер өткізіліп жатыр. Осыған қосқан үлесіміз ретінде арнайы 2007-2008 жылы туған асықшыларды жинадық. Оның ішінде Қазақстан чемпиондары бар. Солармен бірге Қостанай облысының гран-при жарысын ұйымдастыруды қолға алдық. Бүгінде облысымызда нәтиже жаман емес. Қыздар арасында Азия чемпиондары, әлем кубогінің иегерлері бар”, – дейді Кәрішал Төлегенұлы.

Орта білім беретін оқу орындарының ҚР Оқу-ағарту министрлігі бекіткен “Төрт өнер – төрт тоқсан” атты тұжырымдама бар. Соған байланысты әр тоқсан әртүрлі тақырыптарға арналып отырады. Мәселен, жаңа оқу жылының алғашқы тоқсанын Қостанайдағы 28 – орта мектебі екінші тоқсан “Алтын сақа” деп аталды. Министрлік нұсқаған “Тоғыз айда тоғыз іс-шара” тұжырымдама аясында да көптеген іс-шаралар науқаны қолға алынуда. Ай сайын белгілі бір күнде тура сағат түскі он екіде республиканың барлық білім беру ұйымдары республикалық челенджге қатысады[22].

Астана қаласында 8-13 қыркүйек аралығында өтетін V Дүниежүзілік көшпелілер ойындарында спортшылар 21 спорт түрінен додаға қосылады. Бұған дейін төрт мәрте ұйымдастырылған этноспорт аламанына қазақтың асық ойыны қосылған жоқ. Биыл тұңғыш рет Дүниежүзілік көшпелілер ойындарында мергендер асық ату сынынан да додаға түседі. Ұлттық ойынымызды дамытудың тиімді тұсы мен артықшылығы көп. Асық ату спорты шығынды аз қажет ете­тін, қолжетімді спорт түрі болғандық­тан бұқаралық спорт түріне айналдыру мін­деті алдымызда тұр. Биыл 5 мамырды еліміз бойынша Асық күні етіп белгілеп, сол күні халық болып асық ойнады. 5 шілде күні Ақтөбе қаласында «Қазақстан барысы» турнирі секілді асық атудан «Алаш сақасы» республика­лық турнирін жоғары деңгейде өткізілді. Ол турнирдің алдымен аудандық, облыстық кезеңдері өтіп, әр облыстан жеңімпаз атанған екі адам Ақтөбе қаласында өтетін соңғы финалдық ойындарда бақ сынады. Сонымен қатар халықаралық Асық ату федерациясы­ның қолдауымен 25 қазанда Астана қаласын­да республикалық турнир өтті. Мұ­ның бәрі – ұлттық ойынымыз асық ату спор­тын дамыту бағытында жасалып жатқан игі істер[23].

2.2 Қаршал Қақашевтің еңбектерінің нәтижелері

Қаршал Қақашев түрлі іс-шаралар ұйымдастыру арқылы жастардың асық ату спортына қызығушылығын арттырды. Оның бастамасымен бірнеше мектеп пен колледждерде асық атуды үйрететін үйірмелер ашылып, ұлттық ойындар тәрбие құралы ретінде белсенді қолданылуда.Қақашевтің басшылығымен бірнеше аудандық және облыстық деңгейдегі жарыстар ұйымдастырылды. Бұл жарыстар ұлттық спортты көпшілікке насихаттап, асық атуды жаңғыртуға үлкен септігін тигізді[24].

Қаршал Қақашев асық атуды заманауи спорт түрі ретінде танымал етуге бағытталған жұмыстар атқаруда. Оның қолдауымен ұлттық спортты жаңғыртуға арналған жобалар жасалып, облыс деңгейінде ұлттық ойындарды дамытуға қаржы бөлінді. Қақашевтің бастамасымен асық ату және ұлттық ойындардың басқа түрлері оқу бағдарламаларына енгізіліп, тәрбиелік мәні бар құрал ретінде оқушыларға ұсынылды.

Қаршал Төлегенұлының айтуынша, егер біреу Қазақстандағы Асық ату тарихы туралы жазып жатса, онда Қостанай облысы міндетті түрде көшбасшылар қатарында болады.

- Тарихи тұрғыдан біз әрдайым бірінші болып отырмыз. Қазақстан Республикасының бірінші чемпионаты Қостанайда 3:1 құраммен өтіп, чемпион атанды. Сол жылы біз барлық жарыстарда, кубоктар мен чемпионаттарда жеңіске жеттік», - дейді спортшы. - 2016 жылы аздаған сәтсіздік болды, әр түрлі себептерге байланысты үздік ойыншыларды жинай алмадым. 2017 жылы біз өз нәтижелерімізді жақсарттық, 2018 жылы астаналық команданы ғана басып оздық. Жалпы, өткен жыл қуатты болды: сол ауылдық жастар ойындары, ҚР Тұңғыш Президентінің жүлделері үшін халықтық спорт ойындары. Биыл кубок өткізіліп, әйелдер Астанадан ұтылып қалды, ал ерлер бесінші орынға ие болды[25].

Республикада әйелдердің қатысуымен жарыстар 2014 жылы өткізілуде. Жанар Сұлтанова біздің өңірдің құрама командасына бірінші болып кірді. Оның командаластары Мұхтар Ахметов пен Болат Айтпаев болды. Спортшы - Қаршал Қақашевтың тәрбиеленушісі. Жаттықтырушы жас талантты әлі студент кезінде байқаған.

Тұрақты жақсы нәтижелерге қол жеткізгені үшін жағдайдың қажет екені қисынды. Біздің «Асық Ату» Федерациясы қағаз жүзінде жұмыс істейді, шын мәнісінде спортшылардың өз ғимараты да жоқ. Ойыншылар жартысында кездесіп тұратын мектептер мен колледждердің спорт залдарында жаттықтыруға тиіс. Әрине, қазіргі таңда Қостанай облысында ұлттық спорт түрлерін дамытуға бұрынғыдан да көп көңіл бөлінуде. 2018 жылы Қостанай ауданында ұлттық түрдегі жастар спорт мектебі ашылды. Бірақ асық ату жаттықтырушысының нормасы тек осы жылдың 19 наурызында ғана бөлінді.

Өскелең ұрпақтың жаңа толқыны жақын арада өңірдің намысын қорғайды деп үміттенеміз. Дегенмен, алаңдағы бір адам жауынгер емес, яғни орын бөлінсе, онда бапкерге біреу болар еді. Қазірдің өзінде тәжірибеден өтіп, жаңа чемпиондар тәрбиелеп шығара алатын адамдар да бар. Әрине, бұл спортшылар көп көмектеседі. Мысалы, сол Галинур Бектенов, Мұхтар Ахметов, Олжас Қожахметов, Мариям Әлиев, Назерке Серкебаева және т.б. Бүгінде Асық ату тек Рудный мен Қостанайда дамып келеді, провинция әлі күнге дейін үнсіз тұр. Талантты балалар көп. Биыл 2009-2010 және 2006-2008 жылдары туған қыздар жақсы нәтижелер көрсетіп отыр. 2001 жылғы қыздар таңдаулылар, ал ұлдар жүлдеге үміттене алады. [26]

Қаршал Төлегенұлы «Ол бүкіл республиканы дерлік жауырынына салды. Үш жыл бойы Жанар аралас команда құрамында өнер көрсетті. Ерлер бестабан, қыздар бесік асық ойнаған. Ал 2017 жылдан бастап әйелдер арасында жеке жарыстар өткізіліп келеді. Ал Жанар сол жылы Көкшетауда Қазақстан чемпионы атанды.

Өткен жылы біздің өңірде алғаш рет ардагерлер арасында біріншілік өтті, онда шекті жасы 35 жасты құрайды. Бұл жарыста облыс командасы, көбіне Жанар Сұлтанованың арқасында бірінші орынға шықты. Спортшы өзін жаттықтырушы ретінде де дәлелдеді – ол 2009-2010 жылдары туған қыздарды дайындап, Қазақстан чемпионы атанды

– Жанар Зулкарнайқызы Сұлтанова. Қазақстан Республикасының спорт шебері асық ату бес асық Астана қаласында 2022 жылғы Азия чемпионы Жаттықтырушы Какашев Каришал Төлегенұлы. Қостанай облысының асық атудан аға жаттықтырушысы.

– Бектенов Галинур Сүйінтайұлы. Қостанай облысының асық атудан жаттықтырушысы.

Әлиева Мариям Әзіретқызы. Қазақстан Республикасының спорт шебері асық ату бес асық Астана қаласында 2022 жылғы Азия чемпионы. 2022 жылғы Қазақстан Республикасы чемпионаты мен Кубогының жеңімпазы.

3 – сурет Қаршал Қақашевт шәкірттерімен

Жіктеуіштің пайда болуы спортшылар үшін жақсы уәждеме болар еді. Себебі, олар қол жеткізген нәтиже тек бір жыл ғана жарамды, содан кейін ол жойылады. Егер осы уақыт аралығында ол жазылмаса, онда атақ берiлмесе, онда келесi жылы осындай нәтиженi қайтадан алу қажет. [27]

Какашев Қаршал Төлегенұлы спортшы ретіңде жеткен жетістіктеріде аз емес, соларға тоқтала кететін болсақ.

2017 жылы Қазақстан Республикасы Білім және ғылым Министрлігінің медалімен марапатталған

Жалпы еңбек отары 42 жыл, оның ішінде 23 жыл жаттықтырушылық қызмет

2011 жылы Қостанай облысының командасы Өскемен қаласында өткен ұлттық спорт түрлері фестивалінің жеңімпазы атанды.

2015 жылы Қостанай облысының командасы еліміздің алғашқы тарихи біріншілігінің чемпионы атанды.

2017 жылы Қостанай облысының командасы асық атудан Қазақстан Республикасының чемпионы атанды

2017 жылы Қостанай облысының командасы "Ақбидай" республикалық спартакиаласының жеңімпазы атанды.

2018 жылы Қостанай облысының командасы Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің жүлдесіне пародиялық спорт ойындарының жеңімпазы атанды

2020 жылы Қостанай облысының командасы бес асықтан Қазақстан Республикасының чемпионы атанды.

2021 жылы Қостанай облысының командасы бес асықтан Қазақстан Республикасының чемпионы атанды.

Дайындалды:

Қазақстан Республикасының 20 чемпионы

Асық атудан Гран-При жеңімпаздары:

2017 жыл - Ахметов Мұхтар, Сұлтанова Жанар

2018 жыл - Ахметов Мұхтар, Әлиева Мариям

Дүниежүзілік көшпенділер ойындарының жүлдегерлері:

2018 жыл-Ахметов Мұхар 3 орын

Асық ату ойыны ұлттық мақтаныш екенін айта кету керек. Бұған халықаралық деңгейде мойындалғаны дәлел. 2017 жылы «Асық ату» ЮНЕСКО-ның мәдени мұралар тізіміне енгізілді. Жалпы, қазақстандық номинацияларды ұйымның халықаралық реестріне енгізу Қазақстандық АШМ-ді әлемдік деңгейде ілгерілетуге және оны қорғаудың жүйелі шараларын әзірлеуге қызмет етеді[28].

Қорытынды

Қаршал Қақашевтің асық ату спортына қосқан үлесі қазақтың ұлттық спортын сақтап, дамытудағы маңызды қадамдардың бірі болды. Асық ату тек ойын ғана емес, ол халықтық мәдениеттің, рухани құндылықтардың бір бөлшегі болып табылады. Қаршал Қақашев осы спорт түрінің қайта жандануына, оның кең таралуына және жастардың қызығушылығын арттыруға үлкен еңбек сіңірді. Оның бастамасымен ұйымдастырылған жарыстар мен іс-шаралар асық атуды кәсіби деңгейге жеткізіп, оның ережелері мен талаптарын жүйелеуге мүмкіндік берді.

Қақашевтің еңбегі арқасында асық ату спорты Қостанай өңірінде ғана емес, бүкіл Қазақстан бойынша кеңінен танымал болды. Сонымен қатар, бұл ойын балалардың физикалық және рухани дамуына ықпал етіп, жастарды ұлттық дәстүрге баулудың маңызды құралына айналды. Асық ату арқылы олар мергендікке, ептілікке, дәлдікке және өз мәдениетін қадірлеуге үйренді.

Оның еңбегі арқасында асық ату жастар арасында тек ойын ғана емес, рухани байлық пен тәрбиенің құралына айналды. Асық ату арқылы балалар ептілікке, дәлдікке, шыдамдылыққа үйреніп, ұлттық мәдениетке деген құрметті бойларына сіңіреді. Қақашевтің бұл салаға сіңірген еңбегі ұлттық құндылықтарды жаңғыртуда маңызды рөл атқарады және келешек ұрпақ үшін құнды мұра болатыны сөзсіз.

Қорыта айтқанда, Қаршал Қақашевтің ұлттық спортқа, әсіресе асық атуға қосқан үлесі ерекше бағалауға тұрарлық. Оның еңбектері мен жаңашыл бастамалары арқасында асық ату спорты тек Қостанай өңірінде ғана емес, бүкіл Қазақстанда да дамып, жастарды ұлттық құндылықтарға баулитын тәрбие құралына айналып отыр

Осы курстық жұмыс барысында Қаршал Қақашевтің ұлттық спортты дамытуға қосқан үлесі талданып, оның асқан күш-жігерінің арқасында асық атудың болашақта ұлттық құндылық ретінде сақталып, дамитыны анықталды.

Пайдаланылған деректер көзідері

1. Қазақтың ұлттық спорт түрлері: дәстүр, даму және қазіргі кезең / Құраст. Қ. Сәтпаев, Н. Еркебұланұлы. - Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2019.

2. Тастанбек, А. - Қазақтың ұлттық спорттық ойындары және олардың тәрбиелік мәні. - Алматы: Атамұра, 2018.

3. Қасымов, Е., & Әубәкіров, Н. - Қазақ халқының ұлттық ойындары және олардың дене тәрбиесіндегі рөлі. - Астана: Фолиант, 2020.

4. Қазақ ұлттық спорт түрлерінің энциклопедиясы / Бас ред. Ә. Әлімжанұлы. - Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2017.

5. Шарманова, Қ. - Асық ойыны: тарихы, әдіс-тәсілдері және қазіргі спорттық мәні. - Тәрбие және спорт журналы, 2021, №2.

6. Кәріпбай, А. - Қазақтың асық ату ойынының шығу тегі және дамуы. - Ұлттық спорт ғылыми басылымы, 2020, №4.

7. Наурызбаев, Қ. - Қазақтың ұлттық спорт түрлерін дамыту бағыттары. - Қазақстан спорты журналы, 2019, №3.

8. Досмұхамедов, М. - Ұлттық спортты дамыту: мүмкіндіктер және өзекті мәселелер. - Дене тәрбиесі және спорт журналы, 2022, №1.

9. Абдуллаев, А. - Қазақ халқының ұлттық ойындары. - Алматы: Оқулық, 2016.

10. Қазақстанның ұлттық спорт федерациясының ресми сайты: www.ulttyqsport.kz

11. Қазақ ұлттық спорт түрлері: Асық ату, Көкпар, Қазақ күресі бойынша ғылыми конференция материалдары. - Астана: Ұлттық спорт федерациясы, 2021.

12. ҚР Мәдениет және спорт министрлігі. - Қазақстандағы ұлттық спорт түрлерінің дамуы туралы ресми баяндамалар. - Астана: ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, 2023.

13. Омарова, Ж., & Әбдіразақов, М. - Ұлттық спорт және оның жастар тәрбиесіндегі рөлі. - Ұлттық тәрбие журналы, 2021, №5.

14. Наш Костанай газетті- https://top-news.kz/2022

15. Баймұратов, Н. -Қазақ ұлттық ойындарының тарихи дамуы және қазіргі кезеңдегі маңызы. -Дәстүр және мәдениет журналы, 2020, №3.

16. Жұмабек, С. -Ұлттық спорт түрлерінің дамуы және олардың жастар тәрбиесіндегі рөлі. -Қазақ мәдениеті журналы, 2019, №7.

17. Молдабеков, К. -Асық ойынының ережелері мен әдістері: ұлттық мұраны жаңғырту жолдары. -Спорт және дене тәрбиесі журналы, 2021, №4.

18. Қазақ энциклопедиясы: Ұлттық ойындар мен спорт түрлері / Бас ред. Ө. Қабылұлы. -Алматы: Қазақ энциклопедиясы баспасы, 2018.

19. Шалабаев, Р. -Қазақ халқының ұлттық спорт түрлері: тарихы және заманауи дамуы. -Ұлттық мұра журналы, 2020, №8.

20. Тоқтар, Б. -Қазақ ойындары: тәрбие құралы және мәдени мұра. -Қазақстан этнографиясы журналы, 2019, №2.

21. Абдрахманов, Е. -Қазақтың дәстүрлі ойындары және олардың қазіргі спорттық мәні. -Дене шынықтыру және спорт журналы, 2020, №6.

22. Тойлыбаев, Н. -Қазақ мәдениеті және ұлттық ойындардың рөлі. -Мәдениет және спорт, 2021, №9.

23. Рахметов, Қ. -Ұлттық спорт: Қазақ халқының мәдени мұрасы. -Ұлттық спорт энциклопедиясы. -Алматы: Ұлттық спорт баспасы, 2023.

24. Сүлейменов, М. -Ұлттық спорт түрлерін насихаттау және дамыту: Асық ату үлгісінде. -Халықаралық мәдениет және спорт ғылыми басылымы, 2021, №5.

25. Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі. -Қазақстандағы спорттық және ұлттық ойындар: дамуы мен болашағы. -Астана: Мәдениет және спорт министрлігі баспасы, 2022.

26. Түктібаев, Б. -Қазақтың асық ойыны: дәстүрлі тәрбиенің маңызы. -Қазақ этнографиясы мен ұлттық мұра журналы, 2022, №3.

27. Рысқұл, Ж. -Қазақстандағы асық ату спортының заманауи дамуы. -Спорттық мәдениет және дене тәрбиесі журналы, 2021, №7.

28. Бектеміс, Ә. -Қазақ халқының ойындары және олардың жастар тәрбиесіндегі орны. -Қазақстан этнопедагогикасы журналы, 2020, №4.