МӘДЕНИЕТАРАЛЫҚ КОММУНИКАЦИЯ ЖӘНЕ ШЕТ ТІЛІН ОҚЫТУДАҒЫ МӘДЕНИ ҚҰЗЫРЕТТІЛІКТІҢ РӨЛІ

Жұман Аруна Нұрғалиқызы.Жұмассатұлы Мақсат

МӘДЕНИЕТАРАЛЫҚ КОММУНИКАЦИЯ ЖӘНЕ ШЕТ ТІЛІН ОҚЫТУДАҒЫ МӘДЕНИ ҚҰЗЫРЕТТІЛІКТІҢ РӨЛІ

МӘДЕНИЕТАРАЛЫҚ КОММУНИКАЦИЯ ЖӘНЕ ШЕТ ТІЛІН ОҚЫТУДАҒЫ МӘДЕНИ ҚҰЗЫРЕТТІЛІКТІҢ РӨЛІ

Аннотация

Бұл мақалада мәдениетаралық коммуникация ұғымының теориялық негіздері және оның шет тілін оқыту үдерісіндегі маңызы қарастырылады. Тіл мен мәдениеттің өзара байланысы лингвомәдениеттану тұрғысынан талданып, мәдениетаралық құзыреттіліктің (intercultural communicative competence) құрылымы мен мазмұны сипатталады. Сонымен қатар, коммуникациядағы мәдени айырмашылықтардың ерекшеліктері және олардың тіл үйренушілерге әсері анықталады. Зерттеу нәтижесінде шет тілін меңгеруде мәдени компоненттің маңыздылығы дәлелденіп, білім беру үдерісінде мәдениетаралық тәсілді қолданудың тиімділігі негізделеді.

Кілт сөздер

мәдениетаралық коммуникация, мәдениетаралық құзыреттілік, лингвомәдениеттану, коммуникативтік құзыреттілік, мәдени айырмашылықтар, шет тілін оқыту

Кіріспе

Қазіргі жаһандану жағдайында халықаралық байланыстардың кеңеюі мәдениетаралық коммуникацияның рөлін айтарлықтай арттырды. Әртүрлі мәдениет өкілдерінің өзара әрекеттестігі тиімді коммуникацияны талап етеді, ал бұл өз кезегінде тек тілдік біліммен ғана емес, мәдени біліммен де тығыз байланысты. Осыған байланысты шет тілін оқыту үдерісінде мәдени компоненттің маңызы артып отыр.

Тілді меңгеру – тек грамматикалық құрылымдарды игеру емес, ол белгілі бір мәдени кеңістікке ену процесі. Сондықтан қазіргі тілдік білім беру жүйесінде мәдениетаралық құзыреттілікті қалыптастыру негізгі мақсаттардың бірі ретінде қарастырылады.

Зерттеу мақсаты:

Мәдениетаралық коммуникацияның теориялық негіздерін талдау – бұл әлеуметтік лингвистика, психолингвистика және мәдениеттану ғылымдарының тоғысындағы кешенді зерттеу үдерісі болып табылады. Бұл мақсат мәдениетаралық коммуникация (intercultural communication) ұғымының құрылымдық және функционалдық сипаттамаларын анықтауға бағытталған. Сонымен қатар, коммуникативтік құзыреттілік (communicative competence) пен мәдениетаралық құзыреттілік (intercultural communicative competence) арасындағы өзара байланыс қарастырылады. Зерттеу барысында мәдени код (cultural code), дискурс (discourse) және прагматикалық мағына (pragmatic meaning) ұғымдары талданады. Бұл мақсат шет тілін оқыту процесінде мәдени факторлардың рөлін айқындауға мүмкіндік береді.

Сондай-ақ, тіл үйренушінің мәдени адаптациясы (cultural adaptation) мен аккультурация (acculturation) процестері зерттеледі. Мәдениетаралық коммуникация тиімділігін арттыруда әлеуметтік-мәдени контексттің маңызы ерекше қарастырылады. Бұл мақсат білім алушылардың мәдени сезімталдығын (cultural sensitivity) және эмпатиялық қабілеттерін дамытуға бағытталған. Сонымен қатар, тілдік тұлға (linguistic personality) қалыптастыру мәселесі де қамтылады. Нәтижесінде, зерттеу мақсаты шет тілін оқытудағы мәдени компоненттің теориялық және практикалық маңызын кешенді түрде ашуға мүмкіндік береді.

Мәдениетаралық құзыреттілік ұғымының мазмұнын ашу

Мәдениетаралық құзыреттілік ұғымын анықтау – оның құрылымдық компоненттерін ғылыми тұрғыда талдауды талап етеді. Бұл ұғым лингвистикалық құзыреттілік (linguistic competence), социолингвистикалық құзыреттілік (sociolinguistic competence) және прагматикалық құзыреттілік (pragmatic competence) элементтерінен тұрады. Сонымен қатар, ол мәдени білім (cultural knowledge), мәдени дағдылар (cultural skills) және мәдени қатынас (cultural attitudes) сияқты құрамдас бөліктерді қамтиды.

Мәдениетаралық құзыреттілік тұлғаның өзге мәдениеттерді түсіну және сол ортада тиімді әрекет ету қабілетін білдіреді. Бұл ұғым мәдени релятивизм (cultural relativism) қағидаларымен тығыз байланысты. Сонымен қатар, мәдениетаралық құзыреттілік толеранттылық пен мәдени ашықтықты (openness) талап етеді.

Бұл міндет аясында мәдениетаралық коммуникациядағы сәйкестілік (identity) және стереотиптер мәселесі де қарастырылады. Тіл үйренуші мәдени айырмашылықтарды дұрыс қабылдай алуы тиіс. Сонымен қатар, бұл құзыреттілік вербалды және вербалды емес мінез-құлықты түсінуді қамтиды. Нәтижесінде, мәдениетаралық құзыреттілік тиімді коммуникацияның негізгі шарты ретінде анықталады.

Тіл мен мәдениеттің өзара байланысын талдау

Тіл мен мәдениеттің өзара байланысын талдау лингвомәдениеттану (linguoculturology) ғылымының негізгі мәселелерінің бірі болып табылады. Тіл мәдениеттің символдық жүйесі ретінде қарастырылады және ол мәдени ақпаратты тасымалдаушы қызметін атқарады. Әрбір тіл белгілі бір этностың дүниетанымын (worldview) және құндылықтар жүйесін бейнелейді.

Бұл байланыс Сепир–Уорф гипотезасы (linguistic relativity) арқылы да түсіндіріледі, яғни тіл ойлауға әсер етеді. Сонымен қатар, тілдік бірліктерде (lexical units) мәдени коннотациялар (cultural connotations) көрініс табады. Мысалы, фразеологизмдер мен метафоралар ұлттық мәдени ерекшеліктерді көрсетеді.

Тіл мен мәдениеттің өзара әрекеттестігі мәдени трансфер (cultural transfer) және интерференция (interference) құбылыстарымен қатар жүреді. Бұл құбылыстар шет тілін меңгеру барысында жиі байқалады. Сондықтан оқыту процесінде мәдени контексті ескеру маңызды.

Интегративті оқыту (integrative learning) әдісі тіл мен мәдениетті қатар меңгеруге мүмкіндік береді. Нәтижесінде, бұл міндет тіл үйрену процесінің терең әрі мазмұнды болуын қамтамасыз етеді.

Коммуникациядағы мәдени айырмашылықтарды анықтау

Коммуникациядағы мәдени айырмашылықтарды анықтау – мәдениетаралық өзара әрекеттестіктің негізгі аспектілерін зерттеуді қамтиды. Әртүрлі мәдениеттердегі коммуникация стильдері айтарлықтай ерекшеленеді. Бұл айырмашылықтар жоғары контексті (high-context) және төмен контексті (low-context) мәдениеттер теориясы арқылы түсіндіріледі.

Жоғары контексті мәдениеттерде ақпарат жанама түрде беріледі, ал төмен контексті мәдениеттерде ақпарат тікелей жеткізіледі. Сонымен қатар, уақытқа қатынас (monochronic vs polychronic) және әлеуметтік

иерархия да коммуникацияға әсер етеді.

Вербалды емес коммуникация (non-verbal communication) да мәдени айырмашылықтардың маңызды бөлігі болып табылады. Ым-ишара, мимика және дене тілі әр мәдениетте әртүрлі мағынаға ие.

Мәдени айырмашылықтарды ескермеу коммуникациялық кедергілерге (communication barriers) әкелуі мүмкін. Бұл өз кезегінде мәдени түсінбеушілік пен конфликтілерді тудырады.

Сондықтан бұл міндет мәдениетаралық коммуникацияның тиімділігін арттыруға бағытталған. Нәтижесінде, мәдени айырмашылықтарды түсіну табысты коммуникацияның негізгі факторы ретінде қарастырылады.

Шет тілін оқытуда мәдени компонентті енгізудің тиімділігін негіздеу

Шет тілін оқытуда мәдени компонентті енгізу – қазіргі педагогиканың маңызды бағыттарының бірі болып табылады. Бұл тәсіл мәдениетаралық оқыту (intercultural teaching) концепциясына негізделеді. Мәдени компонентті енгізу студенттердің шынайы коммуникацияға дайын болуын қамтамасыз етеді.

Бұл процесте аутентті материалдар (authentic materials), жобалық оқыту (project-based learning) және интерактивті әдістер қолданылады. Сонымен қатар, мәдени сценарийлер (cultural scenarios) мен рөлдік ойындар тиімді құрал болып табылады.

Мәдени компонент студенттердің прагматикалық және социомәдени құзыреттіліктерін дамытуға ықпал етеді. Бұл олардың тілдік бірліктерді дұрыс контексте қолдануына мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, мәдениетаралық тәсіл студенттердің сыни ойлауын және мәдени сезімталдығын арттырады. Бұл өз кезегінде олардың жаһандық құзыреттілігін (global competence) қалыптастырады.

Нәтижесінде, мәдени компонентті енгізу шет тілін оқыту сапасын арттырып, білім алушыларды халықаралық коммуникацияға тиімді дайындайды.

Тақырыптың өзектілігі:

Қазіргі жаһандану (globalization) және интеграциялық үдерістер жағдайында көпмәдениетті қоғамда (multicultural society) тиімді әрекет ету үшін мәдениетаралық коммуникация (intercultural communication) дағдылары ерекше маңызға ие болып отыр. Әртүрлі мәдениет өкілдерінің өзара ықпалдасуы тілдік қана емес, сонымен қатар әлеуметтік-мәдени (socio-cultural) және прагматикалық құзыреттіліктердің дамуын талап етеді. Осы тұрғыдан алғанда, шет тілін меңгеру үдерісі тек лексикалық және грамматикалық білімдерді игерумен шектелмей, мәдени кодтарды (cultural codes), ұлттық дүниетанымды (worldview) және мінез-құлық модельдерін түсінуді қамтиды.

Қазіргі білім беру парадигмасы (educational paradigm) коммуникативтік-әрекеттік тәсілге (communicative approach) негізделе отырып, мәдениетаралық құзыреттілікті (intercultural communicative competence) қалыптастыруды басты мақсаттардың бірі ретінде қарастырады. Бұл құзыреттілік тұлғаның мәдени релятивизм (cultural relativism) қағидаларын меңгеруін, мәдени сезімталдықты (cultural sensitivity) және эмпатиялық қабілеттерді (empathy) дамытуын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, мәдениетаралық құзыреттілік тіл үйренушінің әлеуметтік бейімделу (social adaptation) және аккультурация (acculturation) үдерістерін тиімді жүзеге асыруына ықпал етеді.

Педагогика, психолингвистика және лингвомәдениеттану (linguoculturology) ғылымдарының тоғысында қарастырылатын бұл мәселе қазіргі таңда кешенді зерттеуді қажет ететін өзекті ғылыми бағыттардың бірі болып табылады. Әсіресе, тіл мен мәдениетті интеграциялап оқыту (integrated language and culture teaching), аутентті материалдарды (authentic materials) пайдалану және мәдени дискурс (cultural discourse) негізінде оқыту әдістері ерекше назар аударуды талап етеді.

Осыған байланысты, мәдениетаралық құзыреттілікті қалыптастыру білім алушылардың коммуникативтік тиімділігін арттырумен қатар, олардың жаһандық құзыреттілігін (global competence) дамытуға мүмкіндік береді. Бұл өз кезегінде халықаралық білім кеңістігінде бәсекеге қабілетті, мәдени тұрғыдан бейімделген тұлға қалыптастырудың маңызды шарты болып табылады.

1. Мәдениетаралық құзыреттіліктің теориялық негіздері

Мәдениетаралық құзыреттілік – әртүрлі мәдениет өкілдерімен тиімді қарым-қатынас жасау қабілетін білдіретін кешенді ұғым. Ол коммуникативтік құзыреттіліктің құрамдас бөлігі болып табылады және бірнеше компоненттен тұрады: лингвистикалық, социолингвистикалық, прагматикалық және мәдени компоненттер.

Бұл құзыреттілік тұлғаның мәдени нормаларды, құндылықтарды және мінез-құлық үлгілерін түсінуін талап етеді. Сонымен қатар, мәдениетаралық құзыреттілік толеранттылық, эмпатия және мәдени сезімталдық сияқты қасиеттерді қамтиды.

Ғылыми тұрғыда бұл ұғым тіл үйренушінің тек тілдік емес, әлеуметтік және мәдени бейімделу қабілетін де сипаттайды. Сондықтан қазіргі әдістемеде мәдениетаралық тәсіл (intercultural approach) кеңінен қолданылады.

2. Тіл және мәдениет: өзара байланыс мәселесі

Тіл мен мәдениет – өзара тығыз байланысты құбылыстар. Тіл – мәдениеттің тасымалдаушысы әрі оны жеткізуші құрал. Лингвомәдениеттану ғылымы осы байланысты зерттейді және тілдегі мәдени кодтарды анықтайды.

Әрбір тіл белгілі бір халықтың дүниетанымын, салт-дәстүрін және тарихи тәжірибесін бейнелейді. Мысалы, фразеологизмдер мен тұрақты тіркестер мәдени ерекшеліктерді көрсетеді.

Шет тілін меңгеру барысында студент жаңа мәдени ортаға бейімделеді. Бұл үдеріс мәдени трансфер және тілдік интерференция құбылыстарымен қатар жүреді. Сондықтан оқыту барысында мәдени контексті ескеру маңызды.

Тіл мен мәдениетті интеграциялап оқыту студенттердің тілдік және мәдени құзыреттіліктерін қатар дамытуға мүмкіндік береді.

3. Коммуникациядағы мәдени айырмашылықтар

Коммуникация процесінде мәдени айырмашылықтар маңызды рөл атқарады. Әртүрлі мәдениеттердегі адамдардың қарым-қатынас стилі,сөйлеу нормалары және мінез-құлық ерекшеліктері әртүрлі болады.

Мәдени айырмашылықтар жоғары және төмен контексті мәдениеттер теориясы арқылы түсіндіріледі. Жоғары контексті мәдениеттерде ақпарат жанама түрде беріледі, ал төмен контексті мәдениеттерде ақпарат нақты әрі тікелей жеткізіледі.

Сонымен қатар, вербалды емес коммуникация да мәдени ерекшеліктерге тәуелді. Ым-ишара, дене тілі және интонация әр мәдениетте әртүрлі мағынаға ие болуы мүмкін.

Бұл айырмашылықтарды ескермеу коммуникациялық кедергілерге және мәдени түсінбеушіліктерге әкеледі. Сондықтан тіл үйренушілерді мәдени ерекшеліктерге бейімдеу маңызды.

4. Шет тілін оқытудағы мәдени компоненттің маңызы

Шет тілін оқытуда мәдени компонентті енгізу – білім беру сапасын арттырудың маңызды факторы. Бұл тәсіл студенттердің шынайы коммуникацияға дайын болуын қамтамасыз етеді.

Мәдениетаралық тәсіл студенттердің тек тілдік емес, мәдени құзыреттіліктерін де дамытады. Сонымен қатар, бұл тәсіл олардың сыни ойлау қабілетін және мәдени сезімталдығын арттырады.

Қазіргі кезде шет тілін оқытуда аутентті материалдар (authentic materials), жобалық оқыту (project-based learning) және интерактивті әдістер кеңінен қолданылады.

Нәтижесінде, мәдени компонентті интеграциялау тіл үйрену процесін тиімді әрі мағыналы етеді.

Қорытынды:

Қорытындылай келе, мәдениетаралық коммуникация (intercultural communication) қазіргі білім беру жүйесінің басым бағыттарының бірі ретінде қарастырылады және оның теориялық-әдіснамалық негіздері педагогика, психолингвистика және лингвомәдениеттану ғылымдарының тоғысында қалыптасатыны анықталды. Зерттеу барысында мәдениетаралық құзыреттілік (intercultural communicative competence) ұғымының күрделі, көпқұрылымды феномен екендігі айқындалып, оның лингвистикалық (linguistic competence), социолингвистикалық (sociolinguistic competence), прагматикалық (pragmatic competence) және мәдени (cultural competence) компоненттерден тұратыны дәлелденді. Бұл компоненттердің интеграциясы білім алушының тиімді әрі нәтижелі коммуникация жүзеге асыруына мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, тіл мен мәдениеттің өзара байланысы лингвомәдениеттанулық тұрғыдан талданып, тілдің мәдени кодтарды (cultural codes), ұлттық дүниетанымды (worldview) және әлеуметтік тәжірибені жеткізуші құрал екендігі анықталды. Сепир–Уорф гипотезасы (linguistic relativity) негізінде тілдің ойлау жүйесіне ықпалы қарастырылып, шет тілін меңгеру процесінде мәдени трансфер (cultural transfer) мен тілдік интерференция (interference) құбылыстарының маңызы көрсетілді.

Зерттеу нәтижелері коммуникациядағы мәдени айырмашылықтардың (cultural differences) маңызды рөл атқаратынын көрсетті. Жоғары және төмен контексті мәдениеттер (high-context vs low-context cultures), вербалды емес коммуникация (non-verbal communication), сондай-ақ уақыт пен әлеуметтік нормаларға қатысты ерекшеліктер коммуникациялық үдерістің тиімділігіне тікелей әсер етеді. Бұл факторларды ескермеу коммуникациялық кедергілерге (communication barriers) және мәдени түсінбеушіліктерге алып келуі мүмкін екендігі дәлелденді.

Шет тілін оқытудағы мәдени компонентті енгізу (integration of cultural component) білім беру сапасын арттырудың маңызды шарты ретінде қарастырылды. Мәдениетаралық тәсіл (intercultural approach), аутентті материалдарды (authentic materials) қолдану және интерактивті әдістер білім алушылардың коммуникативтік және мәдени құзыреттіліктерін кешенді түрде дамытуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, бұл тәсіл білім алушылардың мәдени сезімталдығын (cultural sensitivity), эмпатиясын және жаһандық құзыреттілігін (global competence) қалыптастыруға ықпал етеді.

Жалпы алғанда, мәдениетаралық құзыреттілікті дамыту – шет тілін меңгерудің негізгі шарты және заманауи білім беру парадигмасының маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Бұл бағыттағы ғылыми зерттеулерді тереңдету және оқыту үдерісіне инновациялық әдістерді енгізу көпмәдениетті қоғамда тиімді әрекет ете алатын, бәсекеге қабілетті тілдік тұлға (linguistic personality) қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Қолданылған әдебиеттер

Бим, И.Л. Теория и практика обучения иностранным языкам. – Москва: Просвещение, 2009.

Верещагин, Е.М., Костомаров, В.Г. Язык и культура. – Москва: Индрик, 2005.

Сафонова, В.В. Социокультурный подход к обучению иностранным языкам. – Москва: Высшая школа, 2010.

Kramsch, C. Language and Culture. – Oxford: Oxford University Press, 1998.

Byram, M. Teaching and Assessing Intercultural Communicative Competence. – Clevedon: Multilingual Matters, 1997.

Hymes, D. On Communicative Competence. – Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1972.

Hall, E.T. Beyond Culture. – New York: Anchor Books, 1976.

Sapir, E. Language: An Introduction to the Study of Speech. – New York: Harcourt, 1921.

Whorf, B.L. Language, Thought, and Reality. – Cambridge: MIT Press, 1956.

Brown, H.D. Principles of Language Learning and Teaching. – New York: Pearson Education, 2007.