Диалектиканың негізгі категориялары

1. Диалектика дамудың жалпылама концепциясы ретінде.

2. Диалектиканың тарихи түрлері.

3. Диалектиканың негізгі категориялары.

Диалектика дегеніміз-жалпыға бірдей байланыс , даму жөніндегі ілім.

Диалектиканың негізгі идеясы,түпкі принципі - даму идеясы.

Даму деп - заттар мен құбылыстардың сапа жағынан қайта өзгеруін, негізінен,баскаға айналуын, біреулерінің құрып,екіншілерінің,жаңаларының тууың айтамыз. Даму екі бағытта болады-прогресс және регресс.

Прогресс- төменгіден жоғарыға ілгері даму.

Регресс - (лат. regresus — кері қозғалу) — дамудың кері кетіп, төмен қарай құлдырауы.

Диалектикаға қарама-қарсы философиялық әдіс - метафизика.

Диалектиканың тарихи түрлері.

Қарапайым диалектика антикалық философияда қалыптасты. Ол көне гректердің табиғатты қарапайым пайымдауынан туындайды.Диалектика ұғымын ежелгі грек философы Сократ енгізді. Ол диалектиканы - диалог, әңгімелесу кезіндегі қарама-қарсы көзқарастардың қақтығысы арқылы ақиқатқа жетудің ерекше әдісі деп түсіндірді. Диалектиканың нағыз атасы Эфестен шыққан Гераклит болған. Ол объективті онтологиялық диалектиканы ойлап тапты. Гераклит үшін бұл диалектиканың ұйытқысы мен нәтижесі қарама-қарсылықтар күресі арқылы әрекет ететін әлемдік парасапы балама "Логос" болды

Орта ғасырларды кейбір ойшылдардың шығармашылығында диалектикалық ізденістер орын алған. Мысалы, П.Абеляр диалектиканы әртүрлі пікірлер сайысында ақиқатқа жетудің тәсілі деп қарастырған А.Августин жалпы тарихтың дамуы туралы ілім жасаған, онда балалық, бозбалалық, өрлеу, қартаю және өлу кезеңдері атап көрсетілген.

Қайта өркендеу мен жаңа Дәуір философиясында диалектика Д.Бруно, Н.Коперник, Р.Декарт, Б.Спиноза, Н.Кузанский шығармашылығында дамыған.

Неміс философиясы дамытқан идеалистік диалектиканың маңызы аса зор болды. Неміс философы И.Гердер әлемдік мәдениеттің қозғалу логикасын анықтады.

Гегель диалектикасы. Неміс философы Георг Гегель диалектиканың негізгі заңдарын тұжырымдады, оның категорияларының жүйесін жасады. Бірақ мұның барлығы идеалистік негізде жасалды.

3.Марксистік диалектика-Карл Маркс, Фридрих Энгельс. Марксистік ілімі бойынша дүниенін негізі - материя.

Материалистіқ диалектика дегеніміз - ол тек даму теориясы ғана емес,сонымен қатар танып білу әдісі болып табылатын ғылым.

Қосарлы категориялар.

Категория дегеніміз-болмыс пен ойлаудың ең жалпы формалары,ғы-

лымның ең жалпы ұғымдары.

1.Жеке,ерекше және жалпы.Заттар мен құбылыстар сапа жағынан алуан түрлі болады.Әрбір нақтылы заттың өзі жалпының,ерекшенің және жекенің бірлігі болып табылады.

Мысалы: Кетонал-анальгетик-дәрі

Жалпы дегеніміз-өмір шындығының,барлық құбылыстарына бірдей тән келетін қасиеттер мен белгілер.

Мысалы:химиялық дәрі-жалпы, анальгетик -ерекше, кетонал -жеке.

2.Бүтін және бөлік.

Бүтін дегеніміз, ең әуелі-құрамындағы бөліктердің өзара байланысы- мен,қарым-катынасымен сипатталатың,өз бөліктерінде жоқ қасиеттерге, жана сапаға ие күрделі жүйе.

Бөлік-кұрделі жұйенің,бүтіннің даму зандылықтарына бағына отырып,

өзіндіқ дербестік сактайтын оның ажырамас құрамдас жағы.

Мысалы:

1. Бүтін-адам денесі;

2.Бөлік:

а) қол

б) аяқ

в) мойын

Бүтін мен бөлік туралы түсініктер көбінесе мынадай тұжырымдарға

саяды:

-бүтін бөліктерінен жоғары;

-бүтін өз бөліктерінен үлкен;

-бүтін дегеніміз-бөліктердің қатынастары.

3. Себеп пен салдар.

Себеп дегеніміз - ол салдарды тұғызатын нәрсе.

Салдар дегеніміз-өзара әсер ету нәтижесінде құбылыстарда,заттар мен

олардың ішкі жактарында пайда болған өзгерістер.

Себеп-салдар туралы философиялық ілім - детерминизм аталады.

Себеп-салдар байланысын жоққа шығаратың ілім - индетерминизм.

Мысалы: Арақ ішу-цирроз

Себеп- алкоголизм

Сал-бауырдың циррозы

4.Мазмұн және форма.

Мазмұн дегеніміз-сол заттың элементері мен процестерінің жиынтығы,

оның өзің құрайтын нәрселері.

Форма дегеніміз-мазмұнның ішкі және сыртқы түзілісі,оның өмір сүрүінің тәсілі.

Мысалы: Адам ағзасы

Форма: ішкі органдар

Мазмұн: ағзалардың функциясы

5.Қажеттіліқ пен кездейсоқтық.

Қажеттілік категориясы табиғат пен қоғам дамуының зандылық

сипатын білдіреді.

Кездейсоқтық дегеніміз-қажетіліктің үстемесі және оның

көріну формасы болады.

Мысалы: Валидол

1. Қажеттілік-Аналептик

2. Кездейсоқтық-Кардиотоник

6.Мән мен құбылыс.

Заттар мен процестердің осы сыртқы,үстірт және біршама өзгергіш

жағы философияда құбылыс деп аталады.

Мән-құбылыстың ішкі,көзге көрінбейтін жағы.

Мысалы: қатерлі ісік. Құбылыс ретінде оны жақсы білеміз.Бірақ оның мәнің түсінбейміз.

7.Мүмкіндік пен шындық.

Жананың тууына негіздің,алғышаттар комплексінің себептер мен жағ-

дайлардың болуын мүмкіндік деп атайды.

Мүмкіндіктердің түрлері:

1.Реалды

2.Реалды емес

3.Абстрактілі

Мысалы:

1.Реалды - көз дәрігері бола аламыз.

2.Абстрактілі –Коновалов көз дәрігермен оның клиникасында бірге жұмыс жасай аламыз

3.Реалды емес- көз дәрігер Федоровпен бірге жұмыс жасай алмаймыз. Себебі ол адам қайтыс болған.

«Шындық» ұғымы кең мағынада ол объективті дүниеде бар нәрсенің

бәрін, ал тар мағынасында мүмкіндіктің диалектикалық қарама-қарсылығың

көрсетеді.

Мысалы: сендер дәл қазір медколледждің оқушылары болып саналасындар. Бұл шындық.

Пайдаланған әдебиеттер:

1. Кактаева Г.А.Философия негіздері. Алматы,2006ж.

66-80 беттер.

2. Әбішев К.«Философия», Оқулық. Алматы.2004ж.

3. Алтай Ж.Философия тарихы.-Алматы:Жеты жарғы,1996

4. Кішібеков Д.Философия.-Алматы:Рауан,1991.