Мақала: "Латын әліпбиін енгізу- қоғамдық сананы жаңғыртуға жасалған қадам."

Қостанай облысы

Қостанай қаласы

Қостанай облысы әкімдігі білім басқармасының

«Қостанай қаласы білім бөлімінің

Чапаев негізгі орта мектебі»

коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Елтайкызы Жулдыз

тарих пәні мұғалімі.

Латын әліпбиін енгізу- қоғамдық сананы жаңғыртуға жасалған қадам.

Қазақстандық қоғамның ауысуы-уақыт талабы. Латын әліпбиін енгізу елімізде қоғамдық сананы жаңғыртудың мемлекеттік бағдарламасының өзекті элементі ретінде көрініс табады. Елбасы латын қарпін қолдануға кезең-кезеңмен көшуді негізгі басымдықтардың бірі ретінде айқындап берді, бұл мәні бойынша Қоғамның рухани-мәдени дамуында жаңа тарихи кезеңді ашты. Бүгінде біздің еліміз қарқынды дамып келе жатқан мемлекет ретінде өзінің алдына өмірдің барлық жақтарын жаңғырту жөнінде ауқымды мақсаттар қойып отыр. Бұл ғылымды қажетсінетін технологияларды енгізуге, цифрлық Қазақстанды қалыптастыруға, ұлттық сана-сезімнің қарышты дамуына қатысты.

Елбасы қазақ әліпбиінің жаңа нұсқасын Қазақстан тұрақтылық, татулық пен халық бірлігі орнаған әлемдегі ең құрметті мемлекеттердің бірі ретінде қалыптасқан кезде бекітті.

Қазіргі қазақ тілі кириллица алфавитінің жүйесін қолданады, алайда 1940 жылы кириллицаға көшкенге дейін қазақ әліпбиі белгілі бір тарихи кезеңнің талаптарына бейімделіп, графикасын бірнеше рет өзгертті. VI-VII ғасырларда ежелгі түркі халықтары-ата-бабалары, соның ішінде қазіргі қазақтар да ғылымда орхон-енисей жазуы ретінде белгілі ежелгі түркі руникалық хатын қолданған. Қазіргі Қазақстан аумағына исламның келуімен, X ғасырдан бастап, ХХ ғасырдың басына дейін қолданылған араб графикасына көшу болды. Араб жазу графикасын әлі күнге дейін Қытайда, Ауғанстанда және Иранда тұратын қазақтар қолданады.

70 жылдан астам уақыт өткен соң, Қазақстан қайтадан латын графикасына көшуді жөн көрді. Бұл идея жаңа емес. Бұл туралы тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында-ақ қазақстандық қоғам қайраткерлері мен мамандар айтқан болатын. Бірақ содан кейін қоғам мұндай күрт өзгерістерге әлі дайын болмады.

Идея көптеген пікірталастар мен пікірталастар тудырды. Бүгінгі таңда халықтың көп бөлігі "жақтайтыны" белгілі, бірақ алдағы өзгерістерге теріс әсер ететін тағы біреуі бар. Қазақ тілі үшін әліпбиді ауыстыру неліктен маңызды және жаңа жүйеде көрші елдердің қандай тәжірибесін ескеру қажет? Латыншаға көшу ең алдымен қазақ әліпбиі мен орфография ережелерін реформалауға бағытталған, бұл тіл фонетикасы мен оның графикасы арасындағы сәйкестікті белгілеуге мүмкіндік береді.

Бүгін талқыланып жатқан жаңа әліпби — үлкен жұмыстың нәтижесі. Ол сананы жаңғырту туралы куәландырады, ол туралы көп айтылады және шын мәнінде артқа емес, болашаққа бағытталған. Мемлекеттік тілдің әліпбиін жаңарту-кез келген мемлекеттің егеменді ісі. Бұл жаңарту басқа деңгейде қолданылатын тілдерге нұқсан келтірмейтіні анық. Әлемдік тарихта әліпбиді жаңғыртудың мысалдары аз емес. Еуропалық алфавиттер жаңғыртылды. Сонымен қатар, өздеріңіз білетіндей, орыс тілін латын тіліне аудару жобасы жасалды. Әліпбиді жаңғырту-бұл қалыпты тарихи тәжірибе. Мұның салдары туралы бір ғана жағдайда алаңдауға болады:егер алфавит ретінде күрделі және кең таралмаған алфавит ұсынылса, мысалы, иероглифтік. Бірақ Қазақстандағы жағдай мүлдем басқаша, өйткені бүкіл әлемде қандай да бір түрде немесе басқа түрде қолданылатын ең кең таралған алфавит ұсынылады.

28 қаңтарда Қазақстан Үкіметінде латын графикасындағы қазақ әліпбиінің болашағының жаңа нұсқасы таныстырылды. Латын қарпіне көшуді кезең-кезеңімен 2023-2031 жылдар аралығында жүзеге асыру жоспарланып отыр. Отырысқа қатысушылар латын әліпбиіне көшу жұмыстары 2017 жылы Нұрсұлтан Назарбаевтың тапсырмасы бойынша басталғанын еске салды. Содан бері алфавиттің 40-тан астам нұсқасы, емле ережелері және пернетақтадағы әріптердің орналасуы қарастырылды, алфавиттің нұсқалары қоғамда белсенді талқыланды. Енді шенеуніктер мен сарапшылар латын әліпбиінің 31 символынан тұратын нұсқаға тоқталды.

Қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасы аясында біздің алдымызда әлем әдебиетін қазақ тіліне және қазақ шығармаларын әлем тілдеріне аудару міндеті тұр. Латын әліпбиіне көшу осы міндетті шешуді жеңілдетуге бағытталған және халқымыздың басқалармен мәдени-гуманитарлық жақындасуына ықпал ететін болады. Басқаша айтқанда, латын әліпбиінің көмегімен біз қазіргі әлемдік мәдениетке жақындай түсеміз.

Тілдік графиканы түрлендіру – ұлттың қоғамдық санасын жаңғыртудың бір бөлігі, ол қазіргі заманғы әлемдік тәртіп жағдайында оның табысты дамуын қамтамасыз етуге және латын әліпбиіне көшуге бағытталған-бұл рухани жаңғыру бағдарламасының өзегі, ол елде үштілділікті қалыптастыруды жеңілдетеді, өйткені бүгінде бірнеше тілді білу шетелдік қана емес, қазақстандық жұмыс берушілердің де міндетті талабы болып отыр. Шет тілін еркін меңгеру, жақсы кәсіби дағдылармен қатар, маманға лайықты жұмысқа орналасуға және табысты мансап құруға мүмкіндік береді.

Жазу - әрбір халықтың рухани, мәдени өсуін, даму деңгейін көрсететін әлеуметтік мәні зор құбылыс. Ол өткен мен бүгінді, бүгін мен келешекті жалғастыратын алтын көпір. Сондықтан жазу, алфавит адамзат тарихындағы құнды дүниелердің бірі ретінде ұрпақтан-ұрпаққа мирас етіп қалдыратын байлығымыз. Қазіргі орфографиямыздағы кейбір қиындықтарға қарап, «біздің жазуымыз осыншама сын көтермегені ме?» деп те ойлауға болмайды. Осы жазуымыз аға ұрпаққа білім беріп, оларды талай биіктерге жетеледі, қазақтың әдебиетін, мәдениетін, ғылымын көтерді, егеменді мемлекетімізге де қызмет етіп келеді. Енді жағдай өзгерді, біз бұрынғыны қанағат етіп қана қалмай, алға ұмтылған, әлемдегі дамыған озық елдердің деңгейінде ғана емес, алдыңғы қатардан көрінуге мүмкіндігі мол егеменді Қазақ елі ретінде әліпбиіміз бен жазуымызға да мемлекеттік тіл дәрежесіндегі Қазақ тілін әлемге таныта алатындай жағдай жасауымыз қажет. Латын графикасы арқылы таңбаланған қазақ әліпбиі мен жазуы қазақ елін осы биіктерге бастайтынына кәміл сенеміз.