Рыскулбекова Куралай Калдыбаевна,

«Өрлеу» БАҰО АҚ Алматы қаласы бойынша

Кәсіби даму институтының аға оқытушысы

Сабақты бейімдеу (Adaptation) және түрлендіру (Modification): Мұғалім нені білуі тиіс?

Аңдатпа

Мақалада ерекше білім беруді қажет ететін оқушылармен жұмыс істеудегі оқу процесін бейімдеу (adaptation) және түрлендіру (modification) ұғымдарының айырмашылығы мен маңыздылығы қарастырылады. Автор оқу бағдарламасының мазмұнын сақтай отырып, оқыту әдістерін өзгерту мен оқу мақсаттарын жеңілдетудің тиімді жолдарын талдайды. Мұғалімдер үшін инклюзивті ортада оқушының жеке қажеттіліктеріне қарай тапсырмаларды қалай жүйелеу керектігі туралы әдістемелік ұсыныстар берілген.

Қазіргі білім беру жүйесінің басты құндылығы — әрбір оқушының ерекшелігіне қарамастан сапалы білім алуға құқығы. Осы мақсатта педагогтердің алдында маңызды міндет тұр: оқу бағдарламасын оқушының қажеттілігіне қарай қалай икемдеу керек? Бұл мәселеде «бейімдеу» (adaptation) және «түрлендіру» (modification) ұғымдары негізгі рөл атқарады.

Мұндағы басты мәселе – педагогтың шеберлігі, яғни әрбір баланы «көре» алуында. Инклюзивті ортада жұмыс істейтін мұғалім үшін сабақты жай ғана өткізу жеткіліксіз; ол оқу материалын оқушының мүмкіндігіне қарай бейімдеу немесе түрлендіру әдістерін кәсіби деңгейде меңгеруі тиіс.

Бейімдеу (Adaptation) дегеніміз не?

Бейімдеу — бұл оқу материалының мазмұнын өзгертпей, оны беру тәсілін, ортаны немесе бағалау әдістерін оқушыға қолайлы етіп өзгерту. Мұнда оқу мақсаты (күтілетін нәтиже) барлық оқушылар үшін бірдей болып қалады.

Бейімдеудің мысалдары:

• Уақыт: Тапсырманы орындауға қосымша уақыт беру.

• Орта: Оқушыны мұғалімге жақын немесе шу аз жерге отырғызу.

• Көмекші құралдар: Мәтінді ірі қаріппен басып шығару, аудиокітаптарды пайдалану, көрнекіліктерді (инфографика, суреттер) қолдану.

• Жауап беру формасы: Жазбаша жұмыстың орнына ауызша жауап алу немесе тест тапсырмаларын пайдалану.

Мұндағы түйін: Оқушы бәрімен бірдей деңгейдегі білімді алады, тек оған жету жолы жеңілдетіледі.

Түрлендіру (Modification) дегеніміз не?

Түрлендіру — бұл оқу бағдарламасының мазмұнын немесе күтілетін нәтижелерін тікелей өзгерту. Бұл әдіс оқушының танымдық қабілеті жалпы бағдарламаны толық меңгеруге жетпеген жағдайда қолданылады.

Түрлендірудің мысалдары:

• Күрделілігін азайту: Сынып оқушылары күрделі теңдеулер шешіп жатқанда, ерекше қажеттілігі бар оқушының тек қарапайым қосу-алу амалдарын орындауы.

• Көлемді қысқарту: 10 сөзден тұратын диктанттың орнына тек 3-4 негізгі сөзді жазу.

• Басқа мақсат: География сабағында өзендердің экономикалық маңызын талдаудың орнына, картадан өзендерді тауып, түсін ажырата білуді мақсат ету.

Мұндағы түйін: Оқушының алдына қойылатын талаптар жеңілдетіледі немесе өзгертіледі.

Негізгі айырмашылықтар:

Кестеге байланысты математика және тіл (қазақ немесе ағылшын тілі) сабақтарында бейімдеу мен түрлендірудің нақты тәжірибелік мысалдары:

Математика сабағында

Тақырып: Екі таңбалы сандарды қосу және алу

Бейімдеу (Adaptation) – Мақсат өзгермейді:

• Көрнекілік: Оқушыға есепті баған түрінде шығаруға көмектесетін арнайы торкөзді шаблон беру.

• Құралдар: Есептеу үшін санау таяқшаларын, нумиконды немесе калькуляторды қолдануға рұқсат беру.

• Уақыт: Басқалар 10 есеп шығарса, бұл оқушыға сол деңгейдегі 5 есепті ұзағырақ уақытта шығаруға мүмкіндік беру.

Түрлендіру (Modification) – Мақсат жеңілдейді:

• Мазмұны: Сынып екі таңбалы сандарды (45+27) қосып жатқанда, бұл оқушы ондықтан аттамайтын қарапайым сандарды (10+5) немесе тек бір таңбалы сандарды (5+3) қосады.

• Тапсырма: Сандарды қосудың орнына, тек сандарды тану немесе оларды өсу ретімен қойып шығу.

Тіл сабақтарында (Қазақ тілі / Ағылшын тілі)

Тақырып: Мәтінмен жұмыс және сипаттау эссесін жазу

Бейімдеу (Adaptation) – Мақсат өзгермейді:

• Ақпаратты беру: Мәтінді оқудың орнына оның аудио нұсқасын тыңдату.

• Көмекші құралдар: Эссе жазу үшін «тірек сөздер» немесе «сөйлем шаблондарын» (Мысалы: Менің ойымша, ..., Себебі ...) беру.

• Формат: Ұзын мәтіннің орнына суретті комикс түріндегі нұсқасын ұсыну.

Түрлендіру (Modification) – Мақсат жеңілдейді:

• Көлемі: Сынып 100 сөзден тұратын эссе жазса, бұл оқушы суретке қарап 3-4 қысқа сөйлем құрастырады.

• Күрделілігі: Мәтінге талдау жасаудың орнына, мәтін ішінен мұғалім атаған сөздерді тауып, астын сызу.

• Сөздік қор: Жаңа 20 сөздің орнына тек ең маңызды 5 сөзді жаттау.

Осы тұрғыда оқушының жеке ерекшеліктерін терең түсінуде

өзгерістерді енгізбес бұрын, мұғалім мына сұрақтарға жауап бере білуі керек:

• Оқушының кедергісі неде? (Мысалы: ақпаратты қабылдау жылдамдығы ма, әлде физикалық шектеу ме?)

• Күшті жақтары қандай? (Оқушы визуалды ақпаратты жақсы қабылдай ма, әлде практикалық жұмысқа бейім бе?)

• Қызығушылықтары: Оқушыны сабаққа тарту үшін оның сүйікті тақырыптарын (спорт, ойындар, жануарлар) мысал ретінде қолдануға бола ма?

Мақсат пен әдістің аражігін ажырату

Мұғалім «Неге үйретемін?» (мақсат) және «Қалай үйретемін?» (әдіс) деген екі ұғымды шатастырмауы тиіс:

• Егер оқушы жалпы сыныппен бірдей мақсатқа жете алса, мұғалім тек бейімдеуді (мысалы, мәтінді оқып бермей, суретпен көрсету) таңдайды.

• Егер оқушының танымдық қабілеті күрделі тақырыпты меңгеруге келмесе, мұғалім түрлендіруді (мақсатты жеңілдетуді) қолданады.

Дифференциация (саралап оқыту) әдістемесі

Мұғалім сабақты үш бағыт бойынша өзгерте алатынын білуі маңызды:

• Мазмұн бойынша: Кейбір оқушыларға негізгі деректерді ғана қалдырып, күрделі теорияларды алып тастау.

• Процесс бойынша: Тапсырманы орындау жолын өзгерту (мысалы, эссе жазудың орнына тірек сөздерден сөйлем құрау).

• Нәтиже бойынша: Білімді тексеру форматын өзгерту (тест, сурет салу, ауызша жауап).

Психологиялық және техникалық дайындық

Мұғалім білуі тиіс маңызды қағидалар:

• Этикет және сезімталдық: Ерекше қажеттілігі бар оқушыны басқалардан бөлектеп, «төмендетіп» көрсетпеу. Кез келген бейімдеу оқушының өзін-өзі бағалауына нұқсан келтірмеуі керек.

• Технологияны меңгеру: Арнайы программалар, экрандық дикторлар немесе интерактивті тақтаның мүмкіндіктерін сабақты жеңілдету үшін қолдана білу.

• Командалық жұмыс: Психолог, логопед және ата-анамен тығыз байланыста болу. Олардың кеңесінсіз тиімді бейімдеу жасау мүмкін емес.

Мұғалімдер сабақты жоспарлау кезінде келесі алгоритмді қолданған тиімді:

1. Оқушының қажеттілігін анықтау: Оқушыға материалдың «қалай» берілгені кедергі ме (бейімдеу керек), әлде «не» берілгені (мазмұны) тым қиын ба (түрлендіру керек)?

2. «Ең аз шектеу» принципі: Әрқашан алдымен бейімдеуден бастаңыз. Егер бейімдеу көмектеспесе ғана, бағдарламаны түрлендіруге (жеңілдетуге) көшіңіз.

3. Кері байланыс: Оқушының ілгерілеуін үнемі қадағалап, енгізілген өзгерістердің тиімділігін тексеріп отырыңыз.

Қорытындылай келе, бейімдеу мен түрлендіру — бұл оқушыны оқшаулау емес, оны жалпы оқу үдерісіне тартудың көпірі. Мұғалім осы екі құралды шебер қолдана білсе, сыныпта «ешкім артта қалмайтын» нағыз инклюзивті орта қалыптасады.

Мұғалім білуі тиіс ең басты нәрсе — бейімдеу мен түрлендіру «жеңілдік» емес, «мүмкіндік» ретінде қарастыру. Бұл әдістер оқушының пәнге деген қызығушылығын жоғалтпай, өз деңгейінде жетістікке жетуіне жағдай жасайды.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Кемеңгерова, М. Ж. Инклюзивті білім беру жағдайында оқу үдерісін бейімдеу: Әдістемелік нұсқаулық. — Алматы, 2021.

2. Ахметова, Д. З. Инклюзивті білім беру: теория және практика. — Астана: Ұлттық білім академиясы, 2019.

3. «Ерекше білім беруді қажет ететін балаларды оқытуда оқу бағдарламаларын бейімдеу мен түрлендірудің үлгілік ережелері» — Қазақстан Республикасының Оқу-ағарту министрлігінің бұйрықтары мен нұсқаулық хаттары.

Аннотация

В статье рассматриваются различия и значимость понятий адаптации (adaptation) и модификации (modification) учебного процесса при работе с учащимися с особыми образовательными потребностями. Автор анализирует эффективные способы изменения методов обучения при сохранении содержания программы, а также упрощения учебных целей. Предложены методические рекомендации для учителей по систематизации заданий в инклюзивной среде с учетом индивидуальных потребностей каждого ученика.

Abstract

The article examines the differences and significance of lesson adaptation and modification when working with students with special educational needs. The author analyzes effective ways to adjust teaching methods while maintaining curriculum content, as well as strategies for simplifying learning objectives. Methodological recommendations are provided for teachers on how to systematize assignments in an inclusive environment based on the individual needs of each student.