«ЕРКІНШІЛІК АУЫЛЫНЫҢ ЖАЛПЫ ОРТА БІЛІМ БЕРЕТІН МЕКТЕБІ» КММ

ОТАН АЙБЕК

«МЕКТЕПТЕГІ ДЕНЕ ШЫНЫҚТЫРУ САБАҚТАРЫНДА ЖЕҢІЛ АТЛЕТИКА ЭЛЕМЕНТТЕРІН ОҚЫТУ ӘДІСТЕМЕСІ»

(әдістемелік көмекші құрал)

Ерейментау ауданы, 2026 жыл

УДК 796.422:373.5

ББК 75.1я72

О25

Отан Айбек / «Мектептегі дене шынықтыру сабақтарында жеңіл атлетика элементтерін оқыту әдістемесі»/ әдістемелік көмекші құрал / Ерейментау ауданы 2026 жыл, 65 бет;

ISBN 978-601-01-0946-9

Кітап білім беру қызметкерлеріне арналады

«Мектептегі дене шынықтыру сабақтарында жеңіл атлетика элементтерін оқыту әдістемесі» атты әдістемелік көмекші құрал орта сынып оқушыларына дене шынықтыру сабағында жеңіл атлетиканың негізгі элементтерін (жүгіру, секіру, лақтыру) жүйелі, қауіпсіз және педагогикалық тұрғыда тиімді оқытуға арналған.Құралда білім алушылардың жас және физиологиялық ерекшеліктері, қозғалыс аппаратының даму заңдылықтары, жүрек-қантамыр және тыныс алу жүйесінің жүктемеге бейімделуі ғылыми негізде қарастырылған. Жеңіл атлетика элементтерін үйретудің кезеңдері «қарапайымнан күрделіге» қағидасы бойынша ұсынылып, әрбір жаттығудың педагогикалық және тәрбиелік мәні ашылған.Әдістемелік құралда сабақ барысында қолдануға арналған нақты әдістемелік нұсқаулықтар, жаттығулар жүйесі, қателерді түзету жолдары, үлгі тапсырмалар мен бағалау элементтері қамтылған. Материалдар дене шынықтыру пәнінің білім беру, тәрбиелік және сауықтыру қызметтерін біртұтас қарастыруға мүмкіндік береді.

УДК 796.422:373.5

ББК 75.1я72

© Отан Айбек

ISBN 978-601-01-0946-9

Кітап білім беру қызметкерлеріне арналады

КІРІСПЕ

Жеңіл атлетика – спорттың «әліппесі», қозғалыстың ана тілі. Адам баласы жүруді, жүгіруді, секіруді, лақтыруды меңгермей тұрып, ешбір күрделі спорт түріне сенімді қадам баса алмайды. Сол себепті жеңіл атлетика орта сынып жасындағы білім алушылар үшін тек спорттық пән ғана емес, дене мәдениетін қалыптастыратын, мінезді шыңдайтын, ерік пен төзімділікті тәрбиелейтін іргелі педагогикалық құрал болып саналады. Бұл әдістемелік көмекші құрал дәл осы жастағы балалардың физиологиялық, психологиялық және танымдық ерекшеліктерін ескере отырып, жеңіл атлетиканы жүйелі әрі қауіпсіз түрде оқытуға бағытталған.

Орта сынып кезеңі – баланың денесі тез өсіп, қозғалыс аппараты белсенді дамитын, жүрек-қантамыр және тыныс алу жүйелері жаттығуға икемделе бастайтын аса жауапты шақ. Осы кезеңде дұрыс ұйымдастырылған жеңіл атлетика сабақтары білім алушының жалпы дене дайындығын арттырып қана қоймай, оның қозғалыс мәдениетін, кеңістікті сезінуін, уақыт пен ырғақты бағамдауын қалыптастырады. Ал қате жоспарланған немесе жас ерекшелігі ескерілмеген жүктеме керісінше, жарақатқа, шаршауға және спортқа деген қызығушылықтың төмендеуіне әкелуі мүмкін. Сондықтан бұл құралдың басты ұстанымы – ғылыми негізділік, бірізділік және қауіпсіздік.

Әдістемелік көмекші құралда жеңіл атлетиканың негізгі бөлімдері – қысқа және ұзақ қашықтыққа жүгіру, эстафеталық жүгіру, ұзындыққа және биіктікке секіру, лақтыру жаттығулары – орта сыныптарға бейімделген әдістемемен ұсынылады. Әрбір қозғалыс әрекеті тек техника тұрғысынан емес, оны үйретудің педагогикалық логикасы арқылы түсіндіріледі: қарапайымнан күрделіге, баяу меңгеруден автоматтандыруға дейінгі жол нақты сипатталады. Мұнда оқытушыға арналған нұсқаулықтар, жиі кездесетін қателер мен оларды түзету жолдары, сондай-ақ сабақ барысында қолдануға болатын вариативті жаттығулар жүйесі қамтылған.

Қазіргі білім беру кеңістігінде дене шынықтыру сабағы білім алушы үшін тек «жүгіру мен секіру» уақыты емес, тұлғалық дамудың алаңы болуы тиіс. Жеңіл атлетика сабақтары арқылы жауапкершілік, өз-өзіне сенім, мақсат қоя білу, жеңіске ұмтылу және әділ бәсекелестік мәдениеті қалыптасады. Командалық эстафеталарда – өзара қолдау мен сенім, жеке жүгіру түрлерінде – өзін-өзі жеңе білу, ал секіру мен лақтыруда – дәлдік пен жинақылық тәрбиеленеді. Бұл қасиеттер спорт залынан тыс, күнделікті өмірде де білім алушыға серік болатыны анық.

Ұсынылып отырған құралда орта сынып оқушыларының мотивациясын арттыруға ерекше назар аударылған. Жаттығулардың ойын элементтерімен, жарыс формаларымен, деңгейлік тапсырмалармен берілуі сабақтың эмоционалдық тартымдылығын күшейтеді. Сонымен қатар бағалау мен кері байланыс тәсілдері білім алушының жеке жетістігін көруге, өз прогресін сезінуге мүмкіндік береді. Мұнда «бәріне бірдей талап» қағидасынан гөрі, жеке даму траекториясын қолдау идеясы басым.

Бұл әдістемелік көмекші құрал орта сыныптарда сабақ беретін оқытушыларға, жас мамандарға және дене шынықтыру пәнін жаңаша ұйымдастыруды көздейтін тәжірибелі педагогтарға арналған. Құралды пайдалану арқылы сабақ құрылымын жүйелеуге, оқу-жаттығу процесін қауіпсіз әрі нәтижелі жоспарлауға, сондай-ақ жеңіл атлетиканы білім алушыға жақын, түсінікті және қызықты пән ретінде ұсынуға болады.

Жеңіл атлетика – жай ғана спорт емес. Ол – қозғалыс арқылы ойлану, тыныс арқылы сабыр табу, қадам арқылы болашаққа ұмтылу. Осы құрал сол жолда оқытушыға сенімді серік, ал білім алушыға мықты іргетас болуды мақсат етеді.

Құралдың мақсаты

Бұл әдістемелік көмекші құралдың негізгі мақсаты – орта сынып оқушыларының жас ерекшеліктерін, дене дамуының физиологиялық заңдылықтарын және психологиялық қабылдау мүмкіндіктерін ескере отырып, жеңіл атлетиканы оқытудың тиімді, қауіпсіз әрі нәтижелі әдістемелік жүйесін ұсыну. Құрал білім алушылардың қозғалыс мәдениетін қалыптастыруға, негізгі қимыл-қозғалыс дағдыларын саналы түрде меңгертуге, дене шынықтыру сабағына деген тұрақты қызығушылығын арттыруға бағытталған. Сонымен қатар ол оқытушының кәсіби қызметін жеңілдетіп, сабақ құрылымын ғылыми негізде жоспарлауға мүмкіндік беруді көздейді.

Құралдың міндеттері

Ұсынылып отырған әдістемелік құрал келесі міндеттерді шешуге бағытталған:
– орта сынып оқушыларына жеңіл атлетиканың негізгі түрлерін (жүгіру, секіру, лақтыру, эстафета) кезең-кезеңімен үйретудің әдістемесін жүйелеу;
– қозғалыс әрекеттерінің техникасын дұрыс қалыптастыру арқылы жарақаттың алдын алу;
– жалпы және арнайы дене дайындығын дамытуға бағытталған жаттығулар кешенін ұсыну;
– білім алушылардың төзімділік, жылдамдық, ептілік, күш және үйлесімділік қасиеттерін дамыту;
– сабақ барысында саралап оқыту, деңгейлік тапсырмалар және жеке мүмкіндіктерді ескеру қағидаларын жүзеге асыру;
– дене шынықтыру сабағында тәрбиелік әлеуетті күшейту, ерік-жігер, табандылық, жауапкершілік қасиеттерін қалыптастыру;
– оқытушыға әдістемелік қолдау көрсету, сабақтың мазмұнын жаңғырту және түрлендіру.

Құралдың өзектілігі

Қазіргі білім беру жүйесінде дене шынықтыру пәнінің мазмұнына қойылатын талаптар айтарлықтай өзгеріп отыр. Білім алушыдан тек норматив орындау емес, өз денсаулығын сақтау, қозғалыс белсенділігін саналы түрде ұйымдастыру, өмір бойы спортпен шұғылдануға қажетті дағдыларды меңгеру талап етіледі. Осы тұрғыдан алғанда жеңіл атлетика – дене тәрбиесінің іргетасы ретінде ерекше мәнге ие.

Орта сынып жасында қозғалыс дағдыларының дұрыс қалыптаспауы болашақта дене дайындығының төмендеуіне, денсаулық мәселелеріне және спортқа немқұрайлы көзқарастың қалыптасуына әкелуі мүмкін. Сондықтан жеңіл атлетиканы оқытуда дәстүрлі тәсілдермен шектелмей, жас ерекшелігіне бейімделген, ғылыми негізделген, заманауи әдістемелік құралдың қажеттілігі артып отыр. Бұл құрал дәл осы олқылықтың орнын толтыруға бағытталған.

Құралдың жаңалығы

Әдістемелік көмекші құралдың жаңалығы – жеңіл атлетиканы оқытуда тек спорттық нәтижеге емес, білім алушының жеке дамуына, қозғалыс сапасына және денсаулықты сақтауға басымдық берілуінде. Құралда дәстүрлі жаттығулар жаңаша құрылымдалып, ойын элементтерімен, вариативті тапсырмалармен және деңгейлік тәсілдермен толықтырылған.

Сонымен қатар жаттығуларды түсіндіруде педагогикалық тілдің қолжетімділігі, қателерді түзету алгоритмдерінің берілуі, жүктемені біртіндеп арттыру принциптерінің нақты көрсетілуі құралдың әдістемелік жаңалығын айқындайды. Оқытушы мен білім алушы арасындағы кері байланысқа мән берілуі де құралдың мазмұнын заманауи талаптарға сай етеді.

Құралдан күтілетін нәтижелер

Бұл әдістемелік құралды жүйелі қолдану нәтижесінде:
– білім алушылар жеңіл атлетиканың негізгі қозғалыс дағдыларын дұрыс әрі қауіпсіз орындай алады;
– жалпы дене дайындығының деңгейі айтарлықтай артады;
– сабаққа қатысу белсенділігі мен спортқа қызығушылық күшейеді;
– білім алушылар өз мүмкіндігін бағалап, жеке жетістігін бақылауды үйренеді;
– денсаулықты сақтау мәдениеті мен қозғалысқа деген саналы көзқарас қалыптасады;
– оқытушының сабақ өткізу сапасы мен әдістемелік шеберлігі жетіледі.

Құралдың маңыздылығы

Бұл құралдың маңыздылығы – оны практикалық тұрғыда кеңінен қолдануға болатындығында. Ол тек теориялық сипатта қалмай, нақты сабақ барысында пайдалануға арналған. Құрал оқытушыға оқу-жаттығу процесін жоспарлауда, жүктемені реттеуде және білім алушылардың қозғалыс дағдыларын жүйелі түрде дамытуда сенімді тірек бола алады. Сонымен қатар ол дене шынықтыру пәнінің білім беру, тәрбиелік және сауықтыру қызметтерін біртұтас қарастыруға мүмкіндік береді.

Құралдың ерекшелігі

Әдістемелік көмекші құралдың басты ерекшелігі – орта сынып оқушыларының физиологиялық даму қарқынын, психологиялық қабылдауын және қозғалысқа деген қызығушылығын кешенді түрде ескеруінде. Жаттығулардың қарапайым тілмен түсіндіріліп, біртіндеп күрделенуі, әрбір қозғалыстың педагогикалық мәнінің ашылуы құралды тәжірибеде тиімді пайдалануға жағдай жасайды.

Сондай-ақ құралда әмбебап тәсілдер ұсынылып, оны әртүрлі материалдық-техникалық жағдайда қолдануға болатындай икемді етіп құрастырылған.

Құралды қолдану әдістері

Құралды қолдану барысында дәстүрлі және заманауи оқыту әдістері үйлесімді түрде пайдаланылады. Оларға түсіндіру және көрсету әдісі, қайталау арқылы үйрету, ойын және жарыс элементтері, деңгейлік тапсырмалар, жұптық және топтық жұмыстар жатады. Сонымен қатар бақылау, өзін-өзі бағалау және кері байланыс әдістері арқылы білім алушының жеке жетістігіне назар аударылады.

Бұл әдістерді жүйелі қолдану жеңіл атлетика сабағын мазмұнды, қауіпсіз және нәтижелі ұйымдастыруға мүмкіндік береді.

ЖЕҢІЛ АТЛЕТИКАНЫҢ АНЫҚТАМАСЫ

Жеңіл атлетика-бұл жай ғана спорт емес, бұл адам денесінің физикалық күшін, ептілігі мен төзімділігін білдірудің нақты арсеналы. Бұл жүгіру, лақтыру және секіру өнері, олар спорттық шеберлікті өлшеп қана қоймай, сонымен қатар жоғары спорттық жетістіктерге ұмтылудың символына айналады.

Елестетіп көріңізші: жүгіру жолында бастамас бұрын бір сәт, бұлшықет кернеуі, ритақты тыныс алу, содан кейін әр метрді ессіз жылдамдықпен аяқтап, мәреге жеткенде өткір бастау және алға лақтыру. Бұл жүгіру-жеңіл атлетиканың негізгі элементтерінің бірі, ол ерік-жігер мен жеңіске деген ұмтылысты білдіреді.

Ал секіру туралы не айтуға болады? Шынында да, бұл спортта адам ауырлық күшін жеңеді, биіктік пен ұзындықты бағындырады, әсемдік пен дәлдікпен ұшып, қонады. Биіктікке, ұзындыққа, үш рет секіру-бұл физикалық күш пен қозғалысты үйлестірудің ерекше үйлесімі, ол өзінің әсемдігімен және тиімділігімен таң қалдырады.

Ал лақтыру туралы не деуге болады? Жеңіл атлетиканың бұл элементі тек күшті ғана емес, сонымен қатар дәлдікті, техниканы және шоғырлануды қажет етеді. Диск, найза, балға немесе ядро лақтыру-әрбір қозғалыс спорттық құмарлық пен кемелдікке деген ұмтылысты білдіретін өнерді білдіреді.

Жеңіл атлетика тек спорт емес, бұл бүкіл әлемдегі адамдарды жаңа биіктер мен жетістіктерге жетелейтін философия. Бұл спортшыларды ғана емес, адам денесінің сұлулығы мен күшін бағалайтын кез келген адамды шабыттандыратын, ынталандыратын және қуаныш әкелетін қозғалыс өнері.

ЖЕҢІЛ АТЛЕТИКАНЫҢ МАҢЫЗЫ МЕН ТАНЫМАЛДЫҒЫ

Жеңіл атлетиканың маңызы мен танымалдығы қарапайым физикалық жаттығулардан немесе спорттық жарыстардан әлдеқайда асып түседі. Бұл спорт көптеген аспектілер бойынша қоғам мен адамзат мәдениетіне қатты әсер етеді. Оның мағынасы мен танымалдылығын толығырақ қарастырайық:

1. Физикалық денсаулық:

Жеңіл атлетика жақсы фитнесті сақтауға, төзімділікті, күш пен икемділікті дамытуға ықпал етеді. Жаттығулар мен дайындық дененің барлық жүйелерінің дамуына және жалпы денсаулықты нығайтуға ықпал ететін әртүрлі қозғалыс түрлерін қамтиды.

2. Психикалық қасиеттерді дамыту:

Жеңіл атлетикаға қатысу тек физикалық дайындықты ғана емес, сонымен қатар өз ойларын, эмоцияларын және ұмтылыстарын басқаруды қажет етеді. Жарыстар мен жаттығулар адалдық, табандылық, тәртіп және өзін-өзі тәрбиелеу сияқты қасиеттерді дамытуға ықпал етеді.

3. Өзін-өзі бағалау мен сенімділікті арттыру:

Жеңіл атлетикадан спорттық нәтижелерге қол жеткізу өзін-өзі бағалау мен өзіне деген сенімділікті арттырады. Жаттығулар мен жарыстардағы жеңістер мен жетістіктер көңіл-күйді көтереді және одан әрі дамуға ынталандырады.

4. Әлеуметтену және топтық жұмыс:

Эстафета немесе эстафеталық көпсайыс сияқты жеңіл атлетиканың көптеген түрлері бірлескен күш пен ынтымақтастықты қажет етеді. Бұл командалық рухты қалыптастыруға, ұжымда жұмыс істей білуге және әлеуметтік дағдыларды дамытуға ықпал етеді.

5. Шабыт және мотивация:

Жеңіл атлетикадағы көрнекті спортшылардың жетістіктері бүкіл әлем бойынша миллиондаған адамдарды шабыттандырады. Олардың әңгімелері мен жетістіктері өзін-өзі жетілдіруге және жаңа биіктерге жетуге ұмтылатындар үшін мотивация көзі болып табылады.

6. Халықаралық ықпал және бедел:

Жеңіл атлетика-бұл әлемнің түкпір-түкпірінен мыңдаған спортшылар мен көрермендерді жинайтын халықаралық және беделді спорт түрлерінің бірі. Бұл мәдениетаралық өзара іс-қимыл мен түсіністіктің дамуына ықпал етеді.

Жалпы, жеңіл атлетика біздің өмірімізде үлкен рөл атқарады, физикалық және психикалық әл-ауқатқа, мінездің қалыптасуына және дүниетанымның дамуына оң әсер етеді.

II. ЖЕҢІЛ АТЛЕТИКА ТАРИХЫ

ЖЕҢІЛ АТЛЕТИКАНЫҢ ДАМУ ТАРИХЫНА ҚЫСҚАША ШОЛУ

Ежелгі заман: жеңіл атлетика туралы алғашқы жазбалар біздің дәуірімізге дейінгі 776 жылы басталған ежелгі грек олимпиадасында кездеседі.сол күндері жарыстарға әртүрлі қашықтыққа жүгіру, ұзындыққа секіру және диск пен балға лақтыру кірді. Бұл ойындар тек спорттық іс-шара ғана емес, сонымен қатар бүкіл грек әлемінің спортшыларын олимпиада алаңдарына жинаған діни мереке болды.

Рим империясы: Грецияны жаулап алғаннан кейін Рим империясы атлетикалық жарыстарға деген қызығушылықты арттырды. Римдіктер көптеген грек спорттық дәстүрлерін мұра етті, тіпті өз ойындарын ұйымдастырды, соның ішінде гладиаторлық жекпе-жектер мен жүгіру, секіру және лақтыру жарыстары.

Орта ғасырлар: ежелгі мәдениетке деген қызығушылық азайған орта ғасырларда жеңіл атлетика дәстүрлері онша белсенді дамымады. Дегенмен, әртүрлі мәдениеттерде дәстүрлі спорт түрлері, соның ішінде әртүрлі мерекелер мен фестивальдар аясында жиі өткізілетін жүгіру, секіру және лақтыру жарыстары сақталды.

Қайта өрлеу: Еуропадағы қайта өрлеу кезеңінде ежелгі мәдени құндылықтарға деген қызығушылық жеңіл атлетикаға деген қызығушылықтың қалпына келуіне әкелді. Осы уақытта көптеген елдерде жарыстар ұйымдастырыла бастады және алғашқы спорт клубтары пайда болды.

Жаңғырту: XIX ғасырда жеңіл атлетикадан жарыстарды ұйымдастыру мен ережелерде айтарлықтай өзгерістер болды. Жүгіру, секіру және лақтыру үшін стандартты қашықтықтар белгіленді және қатаң ережелер мен тәртіптер енгізілді.

Қазіргі заман: қазіргі уақытта жеңіл атлетика бүкіл әлемдегі ең танымал және беделді спорт түрлерінің бірі болып табылады. Жыл сайын әлемдік, ұлттық және жергілікті деңгейде жүздеген жарыстар өткізіліп, мыңдаған спортшылар мен көрермендерді тартады. Жеңіл атлетика Олимпиада ойындарының және басқа да әлемдік спорттық іс-шаралардың ажырамас бөлігіне айналды, миллиондаған адамдарды спортпен шұғылдануға және жоғары нәтижелерге қол жеткізуге шабыттандырды.

III. ЖЕҢІЛ АТЛЕТИКАНЫҢ НЕГІЗГІ ТҮРЛЕРІ

ЖҮГІРУ

Жүгіру-адамдар үшін ең табиғи және кең таралған қозғалыс түрлерінің бірі. Ол жеңіл атлетикада маңызды рөл атқарады және көптеген жарыстардың негізгі элементі болып табылады. Жүгірудің негізгі элементтері туралы толық қарастырсақ:

1. Жүгіру түрлері:

Қысқа қашықтықтар: 100 метр және 200 метрге жүгіруді қамтиды. Бұл қашықтықтар жоғары жылдамдықпен сипатталады және максималды төзімділікті қажет етеді.

Орташа қашықтықтар: 400 метр және 800 метрге жүгіруді қамтиды. Бұл қашықтықтар жоғары жылдамдық пен төзімділіктің үйлесімін қажет етеді.

Ұзақ қашықтыққа: 1500 метрге жүгіру, 5000 метр, 10000 метр және марафон (42,195 км) кіреді. Олар жоғары төзімділікпен сипатталады және энергияны басқарудың стратегиялық тәсілін қажет етеді.

2. Жүгіру техникасы:

Бастау: максималды жеделдетуді қамтамасыз ету үшін бастапқы блокты пайдаланып жарысты дұрыс бастау маңызды.

Қозғалыс техникасы: салмақты дұрыс бөлуді, аяқтың, қолдың және дененің ритақты қозғалысын және дұрыс тыныс алуды қамтиды.

Аяқтау: жарысты аяқтау үшін зейін мен максималды жылдамдықты соңына дейін сақтау мүмкіндігі қажет.

3. Жаттығу:

Жылдамдық жаттығулары: аралық жүгіру жаттығуларын, спринт жаттығуларын және жылдамдықты арттыру бойынша жұмысты қамтиды.

Төзімділік жаттығулары: ұзақ қашықтыққа жүгіруді қамтиды, бұл төзімділік пен жылдамдықты ұзақ қашықтықта ұстау қабілетін арттырады.

Техникалық жаттығулар: жүгіру техникасымен жұмыс істеуді, қозғалысты үйлестіруді жақсартуды және бұлшықеттерді күшейтуді қамтиды.

4. Психологиялық аспект:

Мотивация: жаттығулар мен жарыстарға нақты мақсаттар мен мотивацияның болуы маңызды.

Шоғырлану: мақсатқа назар аудару және қолдау қабілеті жақсы нәтижелерге қол жеткізуге көмектеседі.

Стрессті басқару: жүгіру физикалық және эмоционалдық шиеленісті тудырады, сондықтан стрессті жеңе білу және өзіңізді тепе-теңдікте ұстау маңызды.

Жүгіру тек спорттық пән ғана емес, сонымен қатар өмір салты. Бұл фитнесті жақсартады, денсаулықты нығайтады және жеке және спорттық мақсаттарға жетуге көмектеседі.

Қысқа қашықтықтар (100м, 200м)

100 метр және 200 метрге жүгіру сияқты жеңіл атлетикадағы қысқа қашықтықтар жарыстың ең қызықты және серпінді түрлерін ұсынады. Олар спортшылардан максималды жылдамдықты, жарылғыш күшті және жоғары концентрацияны талап етеді.

1. 100 метрге жүгіру:

Сипаттамалары: 100 метрге жүгіру-жеңіл атлетикадағы ең қысқа және қарқынды жарыстардың бірі. Бұл спортшылар ең қысқа уақыт ішінде максималды жылдамдықты көрсетуі керек қашықтық.

Техника: бұл қашықтықты бастау өте маңызды. Спортшы максималды жеделдетуді қамтамасыз ету үшін бастапқы блокты пайдалануы керек. Жол бойымен алға жылжу кезінде спортшы максималды жылдамдықты ұстап, әр метрді максималды қарқындылықпен еңсеруі керек.

Стратегия: 100 метрге жүгіруде қателіктерге орын жоқ. Спортшы максималды жылдамдыққа және әрбір қозғалысты барынша тиімді пайдалануға назар аударуы керек. Ол мәреге дейін жоғары қарқынмен жүруі керек.

2. 200 метрге жүгіру:

Сипаттамалары: 200 метрге жүгіру-бұл спортшыдан максималды жылдамдықты ғана емес, сонымен қатар төзімділікті қажет ететін ұзақ қашықтық. Бұл 100 метрге жүгіруден гөрі стратегиялық жарыс, бірақ әлі де жарылғыш старт пен максималды күш қажет.

Техника: 200 метрге жүгіру техникасы 100 метрге ұқсас, бірақ қосымша төзімділік пен жарыс қарқынын ұзақ қашықтықта басқаруды қажет етеді.

Стратегия: спортшы жарысты соңғы метрге резервтік энергияны сақтай отырып, максималды жылдамдықпен бастауы керек. Тікелей учаскелерде максималды жылдамдықты сақтау және қашықтықтағы бұрылыстарды тиімді жеңу маңызды.

Екі қашықтықта да сәттіліктің негізгі факторлары күшті бастау, максималды жылдамдық және жүгіру кезінде денені тиімді басқару болып табылады. Бұл қашықтықтағы сәттілік тек дене шынықтыруды ғана емес, сонымен қатар психологиялық сенімділік пен стратегиялық ойлауды қажет етеді.

. Қысқа қашықтыққа жүгірудің педагогикалық және физиологиялық мәні

Қысқа қашықтықтарға жүгіру – жеңіл атлетиканың ең динамикалық, ең «шынайы» түрі. Мұнда секундтар сөйлейді, дене ойланбай әрекет етеді, ал жүйке жүйесі найзағайдай жұмыс істейді. Орта сынып оқушысы үшін 100 м мен 200 м жүгіру – жай ғана жылдамдық емес, реакция, үйлесім, батылдық пен өзін-өзі басқару мектебі.

Бұл жастағы білім алушылардың жүйке-бұлшықет аппараты белсенді дамиды. Қысқа қашықтықтағы жүгіру осы дамуды табиғи жолмен қолдайды:

• жылдам бұлшықет талшықтарын іске қосады;

• қозғалыс реакциясын тездетеді;

• жүрек-қантамыр жүйесін қысқа уақыттық жүктемеге бейімдейді;

• тыныс алуды қозғалыспен үйлестіруге үйретеді.

Ең бастысы – бала «тез қимылдау» мен «дұрыс қимылдау» арасындағы айырмашылықты сезіне бастайды. Бұл – спорттағы ғана емес, өмірдегі де маңызды қабілет.

100 м және 200 м жүгірудің оқушыға беретін көмегі

Физикалық даму тұрғысынан

Дамитын қабілет	100 м жүгіру	200 м жүгіру
Жылдамдық	★★★★★	★★★★☆
Жылдамдық күші	★★★★☆	★★★★☆
Қимыл үйлесімі	★★★★☆	★★★★★
Төзімділік	★★☆☆☆	★★★☆☆
Реакция жылдамдығы	★★★★★	★★★☆☆

Түсіндірме:
100 м – «жарылыс», 200 м – «жарылыс + бақылау». 100 метрде оқушы өзін толық береді, ал 200 метрде жылдамдықты сақтай отырып, қозғалысты басқаруға үйренеді.

Психологиялық және тұлғалық даму тұрғысынан

Қысқа қашықтыққа жүгіру оқушыға:

• стартта өз-өзін ұстай білуге;

• қобалжуды басқаруға;

• жеңіске ұмтылуға, бірақ жеңілісті қабылдауға;

• «мен істей аламын» деген ішкі сенімді қалыптастыруға көмектеседі.

Бұл жерде ұзақ түсіндіру жоқ – бір белгі, бір қадам, бір шешім. Осы сәтте бала өзін таниды.

100 м және 200 м жүгірудің ерекшеліктері

Құрылымдық ерекшелігі

100 м жүгіру кезеңдері:

[СТАРТ] → [ҮДЕТУ] → [МАКС. ЖЫЛДАМДЫҚ] → [МАРА]

200 м жүгіру кезеңдері:

[СТАРТ] → [БҰРЫЛЫС (ВИРАЖ)] → [ТҮЗУДЕ ЖЫЛДАМДЫҚТЫ САҚТАУ] → [МАРА]

Негізгі айырмашылықтары

Көрсеткіш	100 м	200 м
Жүгіру уақыты	Қысқа	Ұзақтау
Жылдамдық сипаты	Максималды	Реттелген
Техникалық қиындық	Орта	Жоғары
Тактикалық ойлау	Аз	Көбірек
Физиологиялық жүктеме	Жарылмалы	Аралас

Қысқа қашықтыққа жүгіруді үйретудің әдістемесі

Үйрету қағидасы – қарапайымнан күрделіге, бөлшектен тұтасқа.

Стартқа үйрету әдістемесі

Орта сыныптарда төменгі старттың жеңілдетілген нұсқасы қолданылады.

Кезең-кезеңімен үйрету:

1. «Дайындал» қалпын үйрету (аяқтың орналасуы).

2. Алға еңкею, салмақты қол мен алдыңғы аяққа беру.

3. Дыбыстық белгіге реакция.

Жаттығу мысалы:

• «Қолыңмен қабырғаға тіреліп, белгімен алға итерілу»

• «3–5 қадамдық қысқа старт»

Үдету кезеңін үйрету

Мақсат – бірден емес, біртіндеп жылдамдау.

Алғашқы 5 қадам – еңкею

Келесі 10–15 м – денені біртіндеп түзеу

Қателік:
Оқушы бірден тік тұрып алады → жылдамдық жоғалады.

Түзету әдісі:
– «Төбеңде жіп бар, ол сені ақырын көтеріп келеді» (бейнелі түсіндіру).

Қол мен аяқ қимылын үйлестіру

Дұрыс орындау	Жиі қате
Қол алға-артқа	Қол жан-жаққа
Шынтақ сәл бүгілген	Тік немесе тым бүгіліп кеткен
Қадам жиі, бірақ қысқа	Ұзын, ауыр қадам

Жаттығу:
– Орнында «жүгіру имитациясы»
– Айна алдында қол қимылын бақылау

200 м-де бұрылысты (виражды) үйрету

Бұл – ең күрделі сәт.

Негізгі қағидалар:

• ішкі аяқпен итерілу;

• денені сәл ішке еңкейту;

• қадамды қысқарту.

Арнайы жаттығу:

• Шеңбер бойымен баяу жүгіру → орташа → жылдам

• «Конустармен белгіленген вираж»

Сабақта қолдануға болатын үлгі тапсырмалар

Мысал 1 (5–6 сынып):

30 м-ге 3 рет жүгіру (әрқайсысынан кейін 1 минут демалыс)

Мысал 2 (7–8 сынып):

60 м стартпен + 40 м үдету (100 м толық емес)

Мысал 3 (200 м):

120 м (вираж) + 80 м (түзу) – жылдамдықты сақтау тапсырмасы

Қысқа қашықтыққа жүгіруді оқытудағы негізгі қағидалар

• қауіпсіздік – бірінші орында;

• жүктемені жас ерекшелігіне сай беру;

• жарыс емес, даму маңызды;

• салыстыру – өзімен-өзі ғана;

• қозғалысты мақтау арқылы бекіту.

100 м мен 200 м – бұл тек метрлер емес. Бұл – баланың өзіне сену жолындағы қысқа, бірақ шешуші қашықтық. Бір дұрыс старт, бір үйлескен қадам, бір жеңілген, бірақ берілмеген жарыс – оқушының мінезін қалыптастырады.

Орташа қашықтықтар (400м, 800м)

400 метр және 800 метрге жүгіру сияқты жеңіл атлетикадағы орташа қашықтықтар жылдамдық пен төзімділіктің үйлесімі болып табылады. Бұл қашықтықтар спортшылардан жарыс бойы жоғары қарқынмен жүру, энергияны басқару және өз күштерін стратегиялық пайдалану қабілетін талап етеді:

1. 400 метрге жүгіру:

Сипаттамалары: 400 метрге жүгіру жеңіл атлетикадағы ең ауыр және физикалық қарқынды жарыстардың бірі болып саналады. Бұл спортшыдан жылдамдық пен төзімділікті қажет ететін қашықтық.

Техника: 400 метрге жүгіру техникасы қысқа қашықтықтағы техникаға ұқсас, бірақ энергияны басқарудың стратегиялық тәсілін қажет етеді. Спортшы жарысты максималды жылдамдықпен бастауы керек, бірақ сонымен бірге бүкіл қашықтықты сәтті аяқтау үшін жеткілікті энергияны үнемдеуі керек.

Стратегия: спортшы жарыс бойы максималды қарқынмен жүруге мүмкіндік беретін Стратегияны әзірлеуі керек. Бұл энергияны дұрыс бөлуді, қарқынды басқаруды және мәреге дейін максималды күш-жігерді сақтауды қамтиды.

2. 800 метрге жүгіру:

Сипаттамалары: 800 метрге жүгіру жылдамдық пен төзімділіктің үйлесімі болып саналады. Бұл 400 метрге жүгіруден гөрі ұзақ қашықтық, бірақ әлі де жоғары жылдамдық пен қарқынды күш қажет.

Техника: 800 метрге жүгіру техникасы максималды жылдамдықпен жүгірудің ұзақ кезеңдерін, сондай-ақ бүкіл жарыс барысында энергия ресурстарын басқаруды қамтиды. Спортшы жарысты максималды жылдамдықпен бастауы керек, бірақ мәреге жету үшін жеткілікті энергияны үнемдеуі керек.

Стратегия: спортшы жарыс бойы жоғары қарқынмен жүруге мүмкіндік беретін Стратегияны әзірлеуі керек, бірақ ол өзінің энергетикалық ресурстарын басқара отырып, жарысты барынша күшпен аяқтай алады.

Орта қашықтықта физикалық дайындық қана емес, сонымен қатар стратегиялық ойлау және өз күштеріңізді басқара білу маңызды. Бұл қашықтықтағы сәттілік спортшылардан барынша адалдық пен табандылықты талап етеді.

Орташа қашықтыққа жүгірудің педагогикалық және физиологиялық мәні

400 м мен 800 м – бұл жеңіл атлетиканың ең «шыншыл» қашықтықтары. Мұнда жылдамдық та бар, төзімділік те бар, бірақ ең бастысы – өз күшіңді дұрыс бөле білу. Егер 100 м мен 200 м «жарқ етсе», 400–800 м «шыдап жетуді» үйретеді. Орта сынып оқушысы үшін бұл қашықтықтар – денені ғана емес, мінезді тәрбиелейтін маңызды құрал.

Дәл осы жаста балалар тез шаршайды, бірақ сонымен қатар тез үйренеді. Орташа қашықтықтағы жүгіру ағзаны ұзаққа созылған жүктемеге біртіндеп бейімдеп, жүрек-қантамыр және тыныс алу жүйесінің үйлесімді жұмысын қалыптастырады. Бұл – денсаулықтың жасырын «қалқаны».

400 м және 800 м жүгірудің оқушыға беретін көмегі

Физикалық даму тұрғысынан

Дамитын қабілет	400 м	800 м
Жылдамдық	★★★★☆	★★★☆☆
Жылдамдық төзімділігі	★★★★★	★★★★★
Жалпы төзімділік	★★★☆☆	★★★★★
Жүрек-қантамыр жүйесі	★★★★☆	★★★★★
Тыныс алуды басқару	★★★☆☆	★★★★★

Түсіндірме:
400 м – жылдамдықты жоғалтпай шыдау, 800 м – шыдауды ақылмен басқару. Бірі – физикалық шекке жақындатады, екіншісі – сол шекте өзін ұстауға үйретеді.

Психологиялық және тұлғалық даму тұрғысынан

Орташа қашықтықтарға жүгіру оқушыға:

• өз мүмкіндігін алдын ала бағалауға;

• асықпай, бірақ тоқтамай әрекет етуге;

• ауыр сәтте берілмеуге;

• ішкі тәртіп пен төзімділікке үйретеді.

800 м-дің соңғы 200 метрінде оқушы тек аяқпен емес, ерік-жігермен жүгіреді. Бұл – мінездің мектебі.

400 м және 800 м жүгірудің ерекшеліктері

Құрылымдық кезеңдері

400 м жүгіру кезеңдері:

[СТАРТ] → [ҮДЕТУ] → [ЖЫЛДАМДЫҚТЫ ҰСТАУ] → [СОҢҒЫ 100 М – ЕРІК]

800 м жүгіру кезеңдері:

[СТАРТ] → [ЫРҒАҚТЫ ТАБУ] → [ОРТА БӨЛІК – ТӨЗІМ] → [СОҢҒЫ 200 М – КҮРЕС]

Негізгі айырмашылықтары

Көрсеткіш	400 м	800 м
Қашықтық сипаты	Жылдам + ауыр	Төзімді + тактикалық
Тактикалық ойлау	Орта	Жоғары
Энергия жұмсау	Өте жоғары	Жоғары, бірақ реттелген
Тыныс алудың рөлі	Орташа	Өте маңызды
Жаңадан үйренуге қиындығы	Орта	Жоғары

Орташа қашықтыққа жүгіруді үйретудің әдістемесі

Негізгі қағида – күшті бірден емес, дұрыс бөлу.

Ырғақ пен қарқынды сезінуге үйрету

Көп оқушы қателігі – бірінші 100–200 м-ді тым жылдам бастау.

Үйрету тәсілі:

• «Сөйлей отырып жүгіру» әдісі
  → егер бала қысқа сөйлем айта алса – қарқын дұрыс.

Жаттығу мысалы:

• 200 м баяу + 200 м орташа (400 м үшін)

• 300 м орташа + 300 м орташа (800 м үшін)

Тыныс алуды басқару әдістемесі

Қадам	Тыныс
2 қадам	Дем алу
2 қадам	Дем шығару

Тапсырма:
– «Қадаммен санап тыныс алу»
– «Жүгіру кезінде ішпен тыныс алу»

400 м-ге үйретудің ерекшелігі

400 м – жылдамдық төзімділігінің шыңы.

Арнайы жаттығулар:

• 150 м + 150 м + 100 м (аралық демалыспен)

• 300 м орташа + 100 м жылдам

Жиі қате:
– Соңғы 100 м-де тоқтап қалу
Түзету:
– «Соңғы түзу – мәреге емес, өзіңе қарсы күрес»

800 м-ге үйретудің ерекшелігі

800 м – тактикалық қашықтық.

Негізгі қағидалар:

• алғашқы 200 м – сабыр;

• орта бөлікте – тұрақты ырғақ;

• соңғы 200 м – жиналу.

Жаттығу:

• 2×400 м (біріншісі баяу, екіншісі жылдамдау)

• 600 м үздіксіз бақылаумен жүгіру

Сабақта қолдануға болатын үлгі тапсырмалар

Мысал 1 (5–6 сынып):

2×200 м (орташа қарқын)

Мысал 2 (7–8 сынып):

400 м толық қашықтық (уақыт емес, ырғақ бағаланады)

Мысал 3 (800 м):

400 м + 300 м + 100 м (қарқын өзгерту)

Орташа қашықтыққа жүгіруді оқытудағы негізгі қағидалар

• қарқын – басты көрсеткіш;

• тыныс – қозғалыстың серігі;

• жарысу емес, өзін сақтау маңызды;

• жүктеме біртіндеп артады;

• әр жүгіруден кейін міндетті талдау.

400 м мен 800 м – бұл баланың «шыдай аламын» деген ішкі сенімін қалыптастыратын қашықтықтар. Мұнда жеңіс секундпен емес, өз-өзіңді жеңумен өлшенеді. Бір рет тоқтамай жүгіріп өткен 800 метр – оқушының өмірлік төзімділігінің алғашқы сабағы.

Ұзақ қашықтықтар (1500м, 5000м, марафон)

Жеңіл атлетикадағы ұзақ қашықтықтар төзімділікке, шыдамдылыққа және стратегиялық ойлауға нақты мәселелер тудырады. 1500 метрге жүгіру, 5000 метрге жүгіру және марафон (42,195 км) сияқты бұл қашықтықтар спортшылардан тек дене шынықтыруды ғана емес, сонымен қатар ақыл-ой күші мен энергия ресурстарын басқару қабілетін талап етеді.

1. 1500 метрге жүгіру:

Сипаттамалары: 1500 метрге жүгіру жылдамдық пен төзімділіктің үйлесімі болып саналады. Бұл спортшыдан жоғары жылдамдықты қажет ететін қашықтық, бірақ сонымен бірге жылдамдықты ұзақ қашықтықта ұстау мүмкіндігі.

Техника: 1500 метрлік жүгіру техникасы қысқа қашықтықтағы техникаға ұқсас, бірақ жарыс қарқынын басқарудың стратегиялық тәсілін қажет етеді. Спортшы жарысты максималды жылдамдықпен бастауы керек, бірақ бүкіл қашықтықты сәтті аяқтау үшін жеткілікті энергияны үнемдеуі керек.

Стратегия: спортшы жарыс бойы максималды қарқынмен жүруге мүмкіндік беретін Стратегияны әзірлеуі керек, бірақ ол өзінің энергетикалық ресурстарын басқара отырып, жарысты барынша күшпен аяқтай алады.

2. 5000 метрге жүгіру:

Сипаттамалары: 5000 метрге жүгіру спортшыдан жоғары төзімділік пен жарыс бойы қарқынын ұстап тұру қабілетін талап ететін ұзақ қашықтық болып саналады.

Техника: 5000 метрлік жүгіру техникасы күш-жігерді біркелкі бөлуді және жарыс қарқынын басқаруды қамтиды. Спортшы жарысты ыңғайлы қарқынмен бастауы керек және қашықтыққа қарай біртіндеп жылдамдықты арттыруы керек.

Стратегия: спортшы бүкіл қашықтықты сәтті аяқтау үшін жеткілікті энергияны сақтауға мүмкіндік беретін Стратегияны әзірлеуі керек. Бұл жарыстың екінші жартысында жеделдету тактикасын немесе қашықтықты біркелкі қарқынмен ұстауды қамтуы мүмкін.

3. Марафон (42,195 км):

Сипаттамалары: марафон-бұл жеңіл атлетикадағы ең ұзақ қашықтық, ол спортшыдан физикалық ғана емес, психикалық дайындықты да талап етеді. Бұл нағыз төзімділік пен төзімділік сынағы.

Техника: марафонға жүгіру техникасы энергияны тиімді бөлуді, дұрыс тыныс алуды және жарыс қарқынын басқаруды қамтиды. Спортшы жарыс кезінде денесін тыңдауды және оның қажеттіліктеріне жауап беруді үйренуі керек.

Стратегия: спортшы қашықтыққа тұрақты қарқынмен жүруге мүмкіндік беретін стратегия жасауы керек. Бұл марафонның екінші жартысында жеделдету тактикасын немесе жол бойы тұрақты қарқынмен жүруді қамтуы мүмкін.

Ұзақ қашықтықта табыстың негізгі факторлары төзімділік, стратегиялық ойлау және энергияны басқару болып табылады. Бұл қашықтықтағы сәттілік спортшылардан барынша адалдық пен табандылықты талап етеді.

Ұзақ қашықтықтар – жеңіл атлетиканың ең сабырлы, бірақ ең терең салмақты бөлігі. Егер қысқа қашықтықтар батылдықты, орташа қашықтықтар төзімділікті үйретсе, ұзақ қашықтықтар өз-өзіңмен ұзақ сөйлесуді үйретеді. Мұнда асығуға болмайды. Мұнда күш емес, төзім, ақыл және тәртіп жеңеді.

Орта сынып оқушылары үшін 1500 м – ұзақ қашықтыққа алғашқы қадам, 5000 м – төзімділіктің саналы деңгейі, ал марафон – міндетті жарыс емес, тәрбиелік мақсатта үлгі ретінде қарастырылатын шыдамдылықтың символы. Бұл қашықтықтар баланың жүрек-қантамыр жүйесін нығайтып қана қоймай, оның ішкі тұрақтылығын қалыптастырады.

Ұзақ қашықтықта дене емес, мінез ұзақ жұмыс істейді.

Ұзақ қашықтықтардың оқушыға беретін көмегі

Физикалық даму тұрғысынан

Дамитын қабілет	1500 м	5000 м	Марафон
Жалпы төзімділік	★★★★☆	★★★★★	★★★★★
Жүрек-қантамыр жүйесі	★★★★☆	★★★★★	★★★★★
Тыныс алу жүйесі	★★★★☆	★★★★★	★★★★★
Қозғалыс үнемділігі	★★★☆☆	★★★★★	★★★★★
Энергияны бөлу	★★★☆☆	★★★★★	★★★★★

Түсіндірме:
1500 м – ағзаны ұзақ жүктемеге дайындайды, 5000 м – төзімділікті қалыптастырады, марафон – төзімділіктің мәдениетін көрсетеді.

Психологиялық және тұлғалық даму тұрғысынан

Ұзақ қашықтыққа жүгіру оқушыға:
– шыдамдылық пен сабырды;
– ішкі тәртіп пен өз-өзіне адалдықты;
– ұзақ мақсатқа ұмтылуды;
– шаршаған сәтте тоқтамауды;
– эмоцияны басқаруды үйретеді.

Марафон – аяқтың емес, рухтың қашықтығы. Оқушы оны жүгірмесе де, оның мәнін түсінуі – тәрбиелік нәтиже.

1500 м, 5000 м және марафонның ерекшеліктері

Құрылымдық кезеңдері

1500 м жүгіру:

[СТАРТ] → [ЫРҒАҚТЫ ТАБУ] → [ТҰРАҚТЫ ЖҮГІРУ] → [СОҢҒЫ 300 М – ЖИНАЛУ]

5000 м жүгіру:

[СТАРТ] → [ТҰРАҚТЫ ЫРҒАҚ] → [ШАРШАУ КЕЗЕҢІ] → [СОҢҒЫ ШЕШУШІ БӨЛІК]

Марафон (тәрбиелік модель):

[БАСТАУ] → [САБЫР] → [ІШКІ КҮРЕС] → [ӨЗІҢДІ ЖЕҢУ]

Негізгі айырмашылықтары

Көрсеткіш	1500 м	5000 м	Марафон
Қашықтық сипаты	Орта–ұзақ	Ұзақ	Өте ұзақ
Тактикалық ойлау	Орта	Жоғары	Өте жоғары
Тыныс алудың рөлі	Маңызды	Өте маңызды	Шешуші
Жүктеме ұзақтығы	Орташа	Ұзақ	Өте ұзақ
Мектепте қолданылуы	Негізгі	Таңдамалы	Үлгілік

Ұзақ қашықтыққа жүгіруді үйретудің әдістемесі

Негізгі қағида – «жылдам емес, ұзақ».

Ырғақты сезінуге үйрету

Ұзақ қашықтықтағы басты қателік – жылдам бастау.

Әдіс:
– «Сөйлей отырып жүгіру»
Егер оқушы толық сөйлем айта алса – ырғақ дұрыс.

Жаттығу мысалы:
– 600–800 м үздіксіз баяу жүгіру
– 3×500 м (бірдей қарқын)

Тыныс алуды басқару әдістемесі

Қадам саны	Тыныс алу
3 қадам	Дем алу
3 қадам	Дем шығару

Ескерту:
Тыныс ауызбен емес, мұрын–ауыз арқылы реттеледі.

1500 м-ге үйретудің ерекшелігі

1500 м – алғашқы нағыз ұзақ қашықтық.

Жаттығулар:

• 1000 м + 500 м (қарқын сақтай отырып)

• 3×600 м (аралық демалыспен)

Жиі қате:
– Соңғы айналымда тоқтау
Түзету:
– «Соңғы 300 м – өзіңе берген уәде»

4.4 5000 м-ге үйретудің ерекшелігі

5000 м – қозғалыс үнемділігі мектебі.

Жаттығулар:

• 2000 м + 2000 м + 1000 м

• 3000 м бақылаумен үздіксіз

Маңызды:
Адым қысқа, қадам тұрақты.

Марафонды оқытудағы педагогикалық көзқарас

Орта сыныпта марафон толық қашықтық ретінде жүгірілмейді. Ол:
– жаяу-жүгіру форматында;
– эстафета түрінде;
– символдық қашықтықтар арқылы таныстырылады.

Мақсат:
– «ұзақ жолдан қорықпау» түсінігін қалыптастыру.

Сабақта қолдануға болатын үлгі тапсырмалар

Мысал 1 (1500 м):

1000 м үздіксіз (қарқын сақталады)

Мысал 2 (5000 м элементтері):

3×1200 м баяу–орташа

Мысал 3 (марафон моделі):

10 000 қадамдық жүру–жүгіру челленджі

Ұзақ қашықтыққа жүгіруді оқытудағы негізгі қағидалар

– жылдамдық емес, тұрақтылық;
– тыныс – қозғалыстың тірегі;
– өзімен жарысу;
– демалысты дұрыс ұйымдастыру;
– әр жүгірістен кейін рефлексия.

1500 м, 5000 м және марафон – бұл баланың ішкі төзімділігін өсіретін қашықтықтар. Мұнда ешкім қол соқпайды, секундтар айқайламайды. Бірақ дәл осы тыныштықта бала шынымен есейеді.

Ұзақ қашықтық – өмір сияқты:
асықпа, тоқтама, өзіңді тастаушы болма.

Секіру

Секіру-жеңіл атлетиканың ең қызықты және көрнекі әрі әсерлі аспектілерінің бірі. Ол спортшылардан физикалық күшті ғана емес, сонымен қатар техникалық шеберлікті, қозғалыстарды үйлестіруді және ауадағы денені бақылауды талап етеді. Жеңіл атлетикада секірудің бірнеше түрі бар, олардың әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері мен техникалық аспектілері бар. Ол туралы толық қарастырсақ:

1. Ұзындыққа секіру:

Сипаттамалары: ұзындыққа секіру-бұл спортшы жүгіру жолымен жүгіріп, алға қарай максималды қашықтықты еңсеру үшін бір секіріс жасайтын спорт түрі.

Техника: секіру техникасы дұрыс жүгіруді, итеру тақтасынан итеру алдындағы максималды жылдамдықты, дұрыс итеру техникасын және дененің ауада оңтайлы орналасуын қамтиды. Спортшы секіру ұзындығын барынша арттыру үшін энергия мен итеру сәтін пайдалануы керек.

Стратегия: максималды ұзындыққа жету үшін итеру бұрышы мен секіру сәтін дұрыс есептеу маңызды. Спортшы желді және ұшуға әсер ететін басқа факторларды да ескеруі керек.

2. Биіктікке секіру:

Сипаттамалары: биіктікке секіру-бұл спортшы көлденең жолақты максималды биіктікте секіруге тырысатын пән.

Техника: биіктікке секіру техникасы дұрыс жүгіруді, полюстен немесе матрацтан итеруді дұрыс пайдалануды және дененің ауадағы дұрыс орналасуын қамтиды. Спортшы жолақты еңсеру үшін инерция мен итеру Күшін қолдануы керек.

Стратегия: итеру үшін оңтайлы сәтті таңдау және ауадағы дене қозғалысын дұрыс үйлестіру маңызды. Спортшы сонымен қатар жолақтың биіктігін ескеріп, техникасын биіктіктің өзгеруіне сәйкес реттеуі керек.

3. Үш секіру:

Сипаттамалары: үш рет секіру-бұл спортшы барлық секірулер үшін максималды қашықтықты еңсеруге тырысып, үш ұзындыққа секіру тізбегін жасайтын пән.

Техника: үш рет секіру техникасы дұрыс жүгіруді, әр итеру алдында максималды жылдамдықты, итеруді дұрыс қолдануды және дененің ауада оңтайлы орналасуын қамтиды. Спортшы жалпы қашықтықты арттыру үшін әр секіруді барынша пайдалануы керек.

Стратегия: жалпы секіру қашықтығын арттыру үшін бұрыш пен итеру күшін дұрыс есептеу маңызды. Сондай-ақ, спортшы максималды жылдамдықты сақтау үшін әр секіру арасында тегіс ауысуды қамтамасыз етуі керек.

Жеңіл атлетикадан секірудің әр түрі спортшыдан ерекше дағдыларды, күш пен икемділікті талап етеді. Бұл тәсілдегі жетістік техникалық дайындыққа, стратегиялық ойлауға және өзіне деген сенімділікке байланысты.

Ұзындыққа секіру

Ұзындыққа секіру - жеңіл атлетиканың ең қызықты және техникалық қиын тәсілдерінің бірі. Бұл тәсіл бойынша спортшы жүгіруден бастап бір секіру арқылы максималды қашықтықты еңсеруге тырысады.Толық қарастырайық:

1. Жүгіру:

Сипаттамалары: жүгіру-ұзындыққа секірудің негізгі элементі. Спортшы итеру тақтасынан итермес бұрын максималды жылдамдыққа жету үшін жүгіруді алады.

Техника: спортшы жылдамдықты арттыру үшін аяқтың күшті және ритақты қимылдарын қолдана отырып, жүгіруді барынша тиімді орындауы керек. Жүгіру ұзындығын және итеру тақтасына жақындау бұрышын дұрыс есептеу маңызды.

Стратегия: спортшы максималды жылдамдыққа жетуге және оңтайлы итеру үшін итеру тақтасына дәл жетуге мүмкіндік беретін жүгіру стратегиясын жасауы керек.

2. Итеру:

Сипаттамалары: итеру тақтасынан итеру-бұл спортшы көлденең жылдамдық пен тік ұшуды жасау үшін жүгіруде жиналған энергияны пайдаланатын сәт.

Техника: спортшы секіру күшін жасау үшін терілген жылдамдық пен бұлшықет күшін барынша пайдалану үшін итеру сәтін дұрыс таңдауы керек. Максималды тиімділік үшін дененің дұрыс орналасуын сақтау және аяқ пен қолдың қозғалысын бақылау маңызды.

Стратегия: спортшы ұзақ қашықтыққа секіруді жасау үшін өзінің күші мен жинаған жылдамдығын барынша пайдалануға мүмкіндік беретін итеру стратегиясын жасауы керек. Сондай-ақ желді және ұшуға әсер ететін басқа факторларды ескеру маңызды.

3. Ұшу:

Сипаттамалары: итерілгеннен кейін спортшы құмды шұңқырға қонар алдында белгілі бір уақыт бойы ауада болады.

Техника: ұшу кезінде спортшы секіру ауқымын барынша арттыру үшін дұрыс дене қалпын сақтауы керек. Бұл салмақты дұрыс бөлуді, аяқтарды оңтайлы күйде ұстауды және тепе-теңдік үшін қолдың белсенді қозғалысын қамтиды.

Стратегия: спортшы итеру сәті мен физикалық мүмкіндіктерін пайдалана отырып, секіру ауқымын барынша арттыруға мүмкіндік беретін ұшу стратегиясын әзірлеуі керек.

Ұзындыққа секіру спортшыдан физикалық күш пен төзімділікті ғана емес, сонымен қатар техникалық шеберлік пен стратегиялық ойлауды қажет етеді. Бұл тәсілдегі жетістік дұрыс техникаға, секірудің әр кезеңін дәл орындауға және өзгеретін жағдайларға бейімделу қабілетіне байланысты.

Биіктікке секіру

Биіктікке секіру-жеңіл атлетиканың ең әсерлі және техникалық қиын тәсілдерінің бірі. Бұл тәсіл бойынша спортшы көлденең жолақты максималды биіктікте секіруге тырысады.

1. Жүгіру:

Сипаттамалары: жүгіру-биіктікке секірудің маңызды элементтерінің бірі. Спортшы штангаларды итермес бұрын максималды жылдамдыққа жету үшін жүгіруді алады.

Техника: спортшы жылдамдықты арттыру үшін аяқтың күшті және ритақты қимылдарын қолдана отырып, жүгіруді барынша тиімді орындауы керек. Жүгірудің ұзындығын және жолақтарға жақындау бұрышын дұрыс есептеу маңызды.

Стратегия: спортшы максималды жылдамдыққа жетуге және оңтайлы секіру үшін жолақтардан итеру орнына дәл жетуге мүмкіндік беретін жүгіру стратегиясын жасауы керек.

2. Итеру:

Сипаттамалары: штангаларды итеру биіктікке секірудің негізгі нүктесі болып табылады. Спортшы тік ұшуды жасау үшін терілген жылдамдық пен күшті пайдалануы керек.

Техника: спортшы секірудің максималды биіктігін жасау үшін дұрыс итеру сәтін және оңтайлы бұрышты таңдауы керек. Максималды тиімділік үшін дененің дұрыс орналасуын сақтау және аяқ пен қолдың қозғалысын бақылау маңызды.

Стратегия: спортшы секіру биіктігін жасау үшін күштері мен жинаған жылдамдығын барынша пайдалануға мүмкіндік беретін итеру стратегиясын әзірлеуі керек.

3. Жолақты кесіп өту:

Сипаттамалары: итерілгеннен кейін спортшы көлденең жолақты кесіп өтпес бұрын белгілі бір уақыт бойы ауада болады.

Техника: ұшу кезінде спортшы жолақтың қиылысу биіктігін арттыру үшін дененің дұрыс орналасуын сақтауы керек. Бұл салмақты дұрыс бөлуді және аяқтарыңызды оңтайлы күйде ұстауды қамтиды.

Стратегия: спортшы жинақталған жылдамдық пен итеру күшін пайдалана отырып, жолақтың қиылысу биіктігін барынша арттыруға мүмкіндік беретін ұшу стратегиясын әзірлеуі керек.

Биіктікке секіру спортшыдан физикалық күш пен төзімділікті ғана емес, сонымен қатар техникалық шеберлік пен стратегиялық ойлауды қажет етеді. Бұл тәсілдегі жетістік дұрыс техникаға, секірудің әр кезеңін дәл орындауға және өзгеретін жағдайларға бейімделу қабілетіне байланысты.

Үш секіру

Үш секіру-бұл жеңіл атлетиканың тәсілі, онда спортшы барлық секірулер үшін максималды қашықтықты еңсеруге тырысып, үш ұзындыққа секіру тізбегін жасайды. Бұл тәсіл спортшыдан физикалық күшті ғана емес, сонымен қатар техникалық шеберлікті, қимылдарды үйлестіруді және денені ауада басқара білуді талап етеді.

1. Жүгіру:

Сипаттамалары: үш рет секіру маңызды рөл атқарады, өйткені ол спортшыға әрбір келесі секіру алдында максималды жылдамдыққа жетуге мүмкіндік береді.

Техника: спортшы жылдамдықты арттыру үшін аяқтың күшті және ритақты қимылдарын қолдана отырып, жүгіруді барынша тиімді орындауы керек. Жүгіру ұзындығын және итеру тақтасына жақындау бұрышын дұрыс есептеу маңызды.

Стратегия: спортшы секіруді оңтайлы орындау үшін максималды жылдамдыққа жетуге және итеру орнына дәл жетуге мүмкіндік беретін жүгіру стратегиясын жасауы керек.

2. Итеру:

Сипаттамалары: итеру тақтасынан итеру-бұл спортшы көлденең жылдамдық пен тік ұшуды жасау үшін жүгіруде жиналған энергия мен жылдамдықты пайдаланатын сәт.

Техника: спортшы қашықтықтан секіруді жасау үшін терілген жылдамдық пен күшті барынша пайдалану үшін итеру моменті мен бұрышын дұрыс таңдауы керек. Максималды тиімділік үшін дененің дұрыс орналасуын сақтау және аяқ пен қолдың қозғалысын бақылау маңызды.

Стратегия: спортшы ұзақ қашықтыққа секіруді жасау үшін өзінің күші мен жинаған жылдамдығын барынша пайдалануға мүмкіндік беретін итеру стратегиясын жасауы керек.

3. Ұшу:

Сипаттамалары: итерілгеннен кейін спортшы құмды шұңқырға қонар алдында белгілі бір уақыт бойы ауада болады.

Техника: ұшу кезінде спортшы секіру ауқымын барынша арттыру үшін дұрыс дене қалпын сақтауы керек. Бұл салмақты дұрыс бөлуді, аяқтарды оңтайлы күйде ұстауды және тепе-теңдік үшін қолдың белсенді қозғалысын қамтиды.

Стратегия: спортшы жылдамдық пен итеру күшін пайдалана отырып, секіру ауқымын барынша арттыруға мүмкіндік беретін ұшу стратегиясын әзірлеуі керек.

Үш секіру спортшыдан жоғары үйлестіруді, күш пен икемділікті талап етеді. Бұл тәсілдегі жетістік дұрыс техникаға, секірудің әр кезеңін дәл орындауға және өзгеретін жағдайларға бейімделу қабілетіне байланысты.

Диск лақтыру

(Спортшы олимпиада ойындарында диск лақтырып жатыр. Сурет ашық ғаламтор жүйесінен алынды)

Дискіні лақтыру-бұл жеңіл атлетикадағы классикалық тәсілдерінің бірі, ол спортшыдан дискіні лақтыру диапазонына жету үшін күш, техника және қимылдарды үйлестіруді талап етеді. Диск лақтыруды сәтті орындау техникасы мен стратегиясының толық сипаттамасы:

1. Дайындық:

Дискіні таңдау: спортшы өзінің физикалық мүмкіндіктері мен қалауына сәйкес дұрыс салмақ пен өлшемді дискіні таңдауы керек.

Жылыту: лақтыруды бастамас бұрын бұлшықеттер мен буындарды қарқынды жүктемеге дайындау үшін жақсы жылыту маңызды.

2. Позиция және ұстау:

Позиция: спортшы дискіні лақтыру үшін шеңберде тұрады, оны қолында қалаған позициясына сәйкес ұстайды (әдетте дененің бүйіріндегі позиция).

Ұстау: дискіні ұстаған кезде жақсы ұстау мен бақылауды қамтамасыз ету үшін саусақ пен бас бармақты ортаңғы және сұқ саусақпен бөлу керек.

3. Жүгіру және айналдыру:

Жүгіру: спортшы лақтырмас бұрын максималды жылдамдыққа жетіп, жүгіруді бастайды.

Дискіні айналдыру: жүгіргеннен кейін спортшы лақтырар алдында Инерция сәтін жасау үшін дискіні қолымен айналдыра бастайды.

4. Лақтыру:

Итеру: спортшы жинақталған энергияны дискіге қолмен беру арқылы жерден итереді.

Дискіні шығару: максималды итеру кезінде спортшы дискіні шығарады, оның бағыты мен ұшу бұрышын басқарады.

5. Түсірілімнен кейінгі әрекеттер:

Бақылау: лақтырғаннан кейін спортшы дискінің ұшуын қадағалап, оңтайлы бақылау үшін қозғалысын реттеуі керек.

Қауіпсіздік: дискінің ұшу бағытын қадағалап, қауіпті аймақта ешкім жоқ екеніне көз жеткізу арқылы өзіңізді және айналаңыздағы адамдардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету маңызды.

6. Стратегия:

Техника: спортшы өзінің физикалық мүмкіндіктерін барынша пайдалануға мүмкіндік беретін тиімді лақтыру техникасын жасауы керек.

Күш: дискіні лақтыруда максималды әсер ету үшін күш пен төзімділікті дамыту маңызды.

Үйлестіру: жақсы нәтижелерге қол жеткізуде қозғалысты үйлестіру және дәлдік маңызды рөл атқарады.

Дискіні лақтыру спортшыдан техникалық шеберлікті, физикалық күш пен психологиялық тұрақтылықты талап етеді. Бұл тәсілдегі жетістік мұқият дайындыққа, үнемі жаттығуға және әртүрлі жарыс жағдайларына бейімделу қабілетіне байланысты.

Найза лақтыру

Найза лақтыру-бұл жеңіл атлетиканың тәсілі, онда спортшылар найзаны алаңдағы арнайы секторға мүмкіндігінше немесе дәлірек лақтырады. Бұл спортшылардан күш, техника және қимылдарды үйлестіруді талап ететін ең көне олимпиадалық пәндердің бірі. Найза лақтыруды сәтті орындау техникасы мен стратегиясының толық сипаттамасы:

1. Дайындық:

Найза таңдау: спортшы өзінің физикалық мүмкіндіктері мен қалауына сәйкес дұрыс салмақ пен ұзындықтағы найзаны таңдауы керек.

Қыздыру: лақтыруды бастамас бұрын бұлшықеттер мен буындарды қарқынды жүктемеге дайындау үшін қыздыру маңызды.

2. Позиция және ұстау:

Позиция: спортшы найза лақтыру үшін шеңберде тұрады, оны қолында қалаған позициясына сәйкес ұстайды (әдетте дененің бүйіріндегі позиция).

Ұстау: найза ұстаған кезде спортшы оны жақсы ұстау мен бақылауды қамтамасыз ету үшін бас бармақ пен қалған саусақтардың арасында бос орын болатындай етіп ұстауы керек.

3. Жүгіру және айналдыру:

Жүгіру: спортшы лақтырмас бұрын максималды жылдамдыққа жетіп, жүгіруді бастайды.

Найзаны айналдыру: жүгіргеннен кейін спортшы лақтырар алдында Инерция сәтін жасау үшін найзаны қолымен айналдыра бастайды.

4. Лақтыру:

Итеру: спортшы жинақталған энергияны найзаға қолмен беру арқылы жерден итереді.

Найза шығару: максималды итеру кезінде спортшы найзаны шығарады, оның бағыты мен ұшу бұрышын басқарады.

5. Түсірілімнен кейінгі әрекеттер:

Бақылау: лақтырғаннан кейін спортшы найзаның ұшуын қадағалап, оңтайлы бақылау үшін қозғалысын реттеуі керек.

Қауіпсіздік: найзаның ұшу бағытын қадағалап, қауіпті аймақта ешкім жоқ екеніне көз жеткізу арқылы өзіңізді және айналаңыздағы адамдардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету маңызды.

6. Стратегия:

Техника: спортшы өзінің физикалық мүмкіндіктерін барынша пайдалануға мүмкіндік беретін тиімді лақтыру техникасын жасауы керек.

Күш: найза лақтыруда максималды әсер ету үшін күш пен төзімділікті дамыту маңызды.

Үйлестіру: жақсы нәтижелерге қол жеткізуде қозғалысты үйлестіру және дәлдік маңызды рөл атқарады.

Найза лақтыру спортшыдан техникалық шеберлікті, физикалық күш пен психологиялық тұрақтылықты талап етеді. Бұл тәсілдегі жетістік мұқият дайындыққа, үнемі жаттығуға және әртүрлі жарыс жағдайларына бейімделу қабілетіне байланысты.

Балға лақтыру

Балға лақтыру-бұл спортшы лақтыратын балғаны максималды қашықтыққа лақтыратын жеңіл атлетика тәсілі. Бұл тәсіл спортшыдан лақтыруды сәтті орындау үшін күш, техника және үйлестіруді талап етеді. Толық қарастырайық:

1. Дайындық:

Балға таңдау: спортшы физикалық мүмкіндіктері мен қалауына сәйкес оңтайлы салмақ пен ұзындықтағы балғаны таңдауы керек.

Жылыту: лақтыруды бастамас бұрын бұлшықеттер мен буындарды қарқынды жүктемеге дайындау үшін жақсы жылыту маңызды.

2. Позиция және ұстау:

Позиция: спортшы балға лақтыру үшін арнайы шеңберде тұрады, оны қолында қалаған позициясына сәйкес ұстайды (әдетте бұл дененің бүйіріндегі бүйірлік позиция).

Ұстау: балғамен ұстаған кезде саусақ пен бас бармақты ортаңғы және сұқ саусақпен бөліп, жақсы ұстау мен бақылауды қамтамасыз ету керек.

3. Жүгіру және айналдыру:

Жүгіру: спортшы лақтырмас бұрын максималды жылдамдыққа жетіп, жүгіруді бастайды.

Балғаның айналуы: жүгіргеннен кейін спортшы лақтырар алдында Инерция сәтін жасау үшін балғаны қолымен айналдыра бастайды.

4. Лақтыру:

Итеру: спортшы жинақталған энергияны балғаға қолымен беру арқылы жерден итереді.

Балға шығару: максималды итеру кезінде спортшы балғамен ұшудың бағыты мен бұрышын басқарады.

5. Түсірілімнен кейінгі әрекеттер:

Бақылау: лақтырғаннан кейін спортшы балғаның ұшуын қадағалап, оңтайлы бақылау үшін қозғалысын реттеуі керек.

Қауіпсіздік: балғаның ұшу бағытын қадағалап, қауіпті аймақта ешкім жоқ екеніне көз жеткізу арқылы өзіңізді және айналаңыздағы адамдардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету маңызды.

6. Стратегия:

Техника: спортшы өзінің физикалық мүмкіндіктерін барынша пайдалануға мүмкіндік беретін тиімді лақтыру техникасын жасауы керек.

Күш: балға лақтыруда максималды әсер ету үшін күш пен төзімділікті дамыту маңызды.

Үйлестіру: жақсы нәтижелерге қол жеткізуде қозғалысты үйлестіру және дәлдік маңызды рөл атқарады.

Балға лақтыру спортшыдан техникалық шеберлікті, физикалық күш пен психологиялық тұрақтылықты талап етеді. Бұл тәсілдегі жетістік мұқият дайындыққа, үнемі жаттығуға және әртүрлі жарыс жағдайларына бейімделу қабілетіне байланысты.

Ядро лақтыру

Ядро лақтыру-бұл жеңіл атлетиканың тәсілі, онда спортшы ауыр металл шарды (ядроны) мүмкіндігінше лақтырады. Бұл пән спортшыдан лақтыруды сәтті орындау үшін күш, техника және үйлестіруді талап етеді.

1. Дайындық:

Ядро таңдау: спортшы өзінің физикалық мүмкіндіктері мен қалауына сәйкес оңтайлы салмақтың өзегін таңдауы керек.

Қыздыру: лақтыруды бастамас бұрын бұлшықеттер мен буындарды қарқынды жүктемеге дайындау үшін жылыту маңызды.

2. Позиция және ұстау:

Позиция: спортшы ядроны лақтыру үшін шеңберде тұрады, оны өз қалауы бойынша қолында ұстайды (әдетте бұл дененің бүйіріндегі бүйірлік позиция).

Ұстау: жақсы ұстау мен бақылауды қамтамасыз ету үшін ядро ұстаған кезде саусақтар ядроның айналасында қатты қысылуы керек.

3. Жүгіру және итеру:

Жүгіру: спортшы лақтырмас бұрын максималды жылдамдыққа жетіп, жүгіруді бастайды.

Итеру: спортшы жинақталған энергияны қолдың көмегімен ядроға беру арқылы жерден итереді.

4. Лақтыру:

Ядро шығару: максималды итеру кезінде спортшы ядроны шығарады, оның бағыты мен ұшу бұрышын басқарады.

5. Түсірілімнен кейінгі әрекеттер:

Бақылау: лақтырудан кейін спортшы ядроның ұшуын қадағалап, оңтайлы бақылау үшін қозғалысын реттеуі керек.

Қауіпсіздік: ядроның ұшу бағытын қадағалап, қауіпті аймақта ешкім жоқ екеніне көз жеткізу арқылы өзіңізді және айналаңыздағы адамдардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету маңызды.

6. Стратегия:

Техника: спортшы өзінің физикалық мүмкіндіктерін барынша пайдалануға мүмкіндік беретін тиімді лақтыру техникасын жасауы керек.

Күш: ядро лақтыруда максималды әсер ету үшін күш пен төзімділікті дамыту маңызды.

Үйлестіру: жақсы нәтижелерге қол жеткізуде қозғалысты үйлестіру және дәлдік маңызды рөл атқарады.

Ядро лақтыру спортшыдан техникалық шеберлікті, физикалық күш пен психологиялық тұрақтылықты талап етеді. Бұл тәсілдегі жетістік мұқият дайындыққа, үнемі жаттығуға және әртүрлі жарыс жағдайларына бейімделу қабілетіне байланысты.

Көпсайыс

Көпсайыс, сондай-ақ «декатлон» немесе «гептатлон» деп те аталады, бұл әртүрлі пәндердің тіркесімін қамтитын жеңіл атлетикадағы спорттық жарыстардың кешенді түрі. Көпсайыстың екі негізгі нұсқасы - әйелдер арасындағы гептатлон (немесе декатлон) және ерлер арасындағы декатлон. Олардың әрқайсысы ұпаймен бағаланатын бірқатар тәсілдерді қамтиды, ал жеңімпаз барлық тәсілдер бойынша ең жоғары жиынтық нәтижесі бар спортшы немесе спорттық команда болады. Толық шолу жасайық:

1. Декатлон (ерлерде):

100 метр: спортшылар жылдамдық үшін жарысатын қысқа қашықтыққа жүгіру.

Ұзындыққа секіру: басынан мүмкіндігінше секіруге тырысу.

Биіктікке секіру: спортшы жолақты максималды биіктікке секіруге тырысады.

400 метр: жылдамдық пен төзімділік маңызды тағы бір қысқа қашықтық.

Кедергілермен 110 метр: техника мен үйлестіруді қажет ететін кедергілермен жүгіру.

Дискіні лақтыру: дискіні максималды қашықтыққа лақтыру.

Найза лақтыру: қашықтыққа найза лақтыру.

Биіктікке секіру: жолақты максималды биіктікке секірудің тағы бір әрекеті.

Ұзындыққа секіру: жиынтық нәтижені көрсету үшін ұзындыққа секірудің екінші әрекеті.

1500 метр: төзімділік пен стратегияны қажет ететін ұзақ қашықтық.

2. Гептатлон (әйелдерде):

Кедергілері бар 100 метр: әйелдерге арналған Кедергілері бар қысқа қашықтық.

Биіктікке секіру: жолақты максималды биіктікке секіруге тырысыңыз.

Дискіні лақтыру: дискіні максималды қашықтыққа лақтыру.

Ұзындыққа секіру: басынан мүмкіндігінше секіруге тырысу.

200 метр: жылдамдық пен төзімділік маңызды қысқа қашықтық.

Найза лақтыру: қашықтыққа найза лақтыру.

800 метр: төзімділік пен стратегияны қажет ететін орташа ұзындық.

Бағалау:

Әрбір пән спортшыға осы пәндегі нәтижесіне негізделген белгілі бір ұпай санын береді.

Барлық пәндердің соңында ұпайлар жинақталады және ең көп ұпай жинаған спортшы жеңімпаз болады.

Көпсайыс спортшылардан жеңіл атлетиканың әртүрлі салаларында жан-жақтылық пен жоғары дайындықты талап етеді. Олар әртүрлі қашықтықтағы, әртүрлі тәсілдердегі және әртүрлі шеберлік талаптары бар жарыстарға дайын болуы керек. Көпсайыстағы жетістік әдетте фитнес, техникалық шеберлік және стратегиялық жоспарлаудың үйлесіміне байланысты.

ТЕХНИКА ЖӘНЕ ЕРЕЖЕЛЕР

Жеңіл атлетикадағы техника мен ереженің педагогикалық мәні

Жеңіл атлетикада техника мен ереже – бір-бірінен ажырамайтын егіз ұғым. Техника қозғалыстың қалай орындалатынын үйретсе, ереже оның қалай дұрыс орындалуы керектігін айқындайды. Орта сынып оқушысы үшін бұл екеуі тек спорттық талап емес, тәртіп, әділдік және жауапкершілік мектебі.

Егер техника – қозғалыстың әдемілігі болса, ереже – оның адалдығы. Бірі жоқ жерде екіншісі мәнін жоғалтады. Сондықтан жеңіл атлетиканы оқытуда «жүгіріп өтті» дегеннен гөрі, «дұрыс орындады ма?» деген сұрақ маңыздырақ.

Жеңіл атлетика техникасының жалпы негіздері

Жүгіру техникасының ортақ қағидалары

Барлық қашықтықтарға ортақ негізгі техникалық талаптар бар.

Техникалық элемент	Дұрыс орындау	Педагогикалық түсіндірме
Дене қалпы	Сәл алға еңкейген	Ауырлық орталығы алға бағытталады
Бас қалпы	Алға, көз 10–15 м	Артық кернеу болмайды
Қол қимылы	Алға–артқа	Тепе-теңдікті сақтайды
Адым	Жеңіл, серпінді	Энергия үнемделеді
Табан қою	Алдыңғы бөлікпен	Жылдамдық пен қауіпсіздік

Маңызды ереже:
→ Қол қимылы бұзылса – аяқ жұмысы да бұзылады.

Жүгіру техникасының кезеңдері

СТАРТ → ҮДЕТУ → ТҰРАҚТЫ ЖҮГІРУ → МАРА

Бұл схема қысқа, орташа және ұзақ қашықтықтардың барлығына негіз болады. Айырмашылық – әр кезеңнің ұзақтығы мен қарқынында.

Жүгіру түрлерінің техникасы

Қысқа қашықтық (100–200 м) техникасы

Негізгі ерекшелік: жарылмалы күш пен жоғары жиілік.

Элемент	Техникалық талап
Старт	Төменгі старт, тез реакция
Адым	Қысқа, жиі
Қол	Белсенді жұмыс
Мәре	Кеудені алға беру

Жиі қате:
– Бірден тік тұрып кету
Түзету:
– Алғашқы 20–30 м еңкейіп жүгіру

Орташа қашықтық (400–800 м) техникасы

Негізгі ерекшелік: жылдамдық пен төзімділіктің үйлесімі.

Элемент	Ерекшелік
Старт	Орташа қарқын
Адым	Орташа ұзындық
Тыныс	Ырғақты
Қол	Үнемді қозғалыс

Маңызды:
→ Артық күш – ерте шаршауға әкеледі.

Ұзақ қашықтық (1500 м және жоғары) техникасы

Негізгі ерекшелік: қозғалыстың үнемділігі.

Элемент	Талап
Дене	Тікке жақын
Адым	Қысқалау, тұрақты
Тыныс	3–3 немесе 4–4
Қол	Баяу, еркін

Педагогикалық қағида:
→ Ұзақ қашықтықта әдемі емес, тұрақты техника жеңеді.

Жеңіл атлетикадағы негізгі ережелер

Жүгіру жарыстарына қойылатын жалпы ережелер

Ереже	Мазмұны
Жолақ сақтау	Әр қатысушы өз жолымен жүгіреді
Старт белгісі	Дыбыстық немесе визуалды
Ерте шығу	Қате старт деп есептеледі
Мәре	Кеуде сызығы есепке алынады

Маңызды:
→ Қол, бас, иық емес – кеуде мәре сызығын кесуі тиіс.

Жолақпен жүгіру ережесі

| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |

– Өз жолақтан шығуға болмайды
– Қарсыласқа кедергі жасауға тыйым салынады
– Қасақана итеру – жарыстан шығару себебі

Эстафеталық жүгіру ережелері

Ереже	Түсініктеме
Таяқша	Қолдан-қолға беріледі
Аймақ	Тек белгіленген аумақта
Түсіру	Қатысушы өзі көтереді
Лақтыру	Қатаң тыйым салынған

Педагогикалық мәні:
→ Эстафета – сенім мен жауапкершілік мектебі.

Қауіпсіздік техникасы (міндетті бөлім)

Жаттығу алдындағы талаптар

– міндетті қыздыру;
– аяқ киімнің сәйкестігі;
– жолдың құрғақ болуы;
– өзін жайсыз сезінсе – жүктемені азайту.

Сабақ кезіндегі қауіпсіздік

Қауіп	Алдын алу
Соқтығысу	Жолақ сақтау
Тобық жарақаты	Табанды дұрыс қою
Тыныстың жетпеуі	Қарқынды төмендету
Шаршау	Демалыс беру

Техника мен ережені оқыту әдістемесі

Үйрету кезеңдері

ТҮСІНДІРУ → КӨРСЕТУ → БАЯУ ОРЫНДАУ → ТҰТАС ОРЫНДАУ

Педагогикалық әдістер

– көрнекілік әдісі;
– бөлшектеп үйрету;
– қателікті жұмсақ түзету;
– өзін-өзі бақылау;
– жұппен талдау.

Мұғалімге арналған әдістемелік ескерту

– ережені жаттатпа, түсіндір;
– техниканы сынмен емес, үлгімен көрсет;
– қате – жазалау емес, үйрету құралы;
– әр балаға жеке қарқын.

Жеңіл атлетикадағы техника мен ереже – бұл спорттың ғана емес, өмірдің де тәртібі. Дұрыс жүгіру – өз денеңе құрмет, ал ережені сақтау – өзгеге деген сыйластық.

Оқушы техника арқылы денесін таниды, ереже арқылы мінезін қалыптастырады.
Ал осы екеуін дұрыс үйрету – нағыз оқытушының кәсіби шеберлігі.

Жеңіл атлетикадағы жарыс ережелері

Жарыс ережелерінің мәні мен педагогикалық рөлі

Жеңіл атлетикадағы жарыс ережелері – бұл тек «не болады, не болмайды» деген тізім емес. Бұл – әділдік пен тәртіптің, өз-өзіңді және өзгені құрметтеудің жүйесі. Орта сынып оқушысы үшін жарыс ережелері спорттық мәдениеттің алғашқы сабағы болып табылады. Мұнда бала жеңіске қалай жету керегін емес, жеңіске адал жолмен жетуді үйренеді.

Жарыс барысында ережені сақтау – нәтижеден де маңызды. Себебі уақытша жеңіс ұмытылады, ал әділдікке деген көзқарас мінезде қалады. Сондықтан жеңіл атлетика жарыстарын ұйымдастыруда және өткізуде ережелерді түсіндіру, талдау және саналы түрде қабылдату – оқытушының негізгі міндеттерінің бірі.

Жеңіл атлетика жарыстарының жалпы қағидалары

Жеңіл атлетика жарыстары барлық деңгейде (сыныпішілік, мектепішілік, аудандық) бірдей негізгі қағидаларға сүйенеді.

Негізгі қағидалар:

• Әділдік – барлық қатысушыларға бірдей шарт;

• Тең мүмкіндік – старт, қашықтық, құралдар бірдей;

• Қауіпсіздік – қатысушы денсаулығы бірінші орында;

• Тәртіп – жарыс барысындағы мінез-құлық нормалары;

• Ашықтық – нәтиженің анық әрі түсінікті бағалануы.

Бұл қағидалар сақталмаса, жарыс өз мәнін жоғалтады.

Жарысқа қатысушыларға қойылатын жалпы талаптар

Талап түрі	Мазмұны
Киім үлгісі	Жеңіл, қозғалысқа ыңғайлы, қауіпсіз
Аяқ киім	Таймайтын, табаны жұмсақ
Денсаулық	Өзін жайсыз сезінсе – қатыспайды
Тәртіп	Мұғалім мен төреші нұсқауын орындау
Әдеп	Қарсыласқа құрметпен қарау

Маңызды ескерту:→ Жарыс – күш сынасу емес, өз мүмкіндігін дұрыс көрсету алаңы.

Жүгіру жарыстарының негізгі ережелері

Старт ережелері

Старт – жарыстың ең жауапты сәті.

Ереже	Түсіндірме
Старт белгісі	Дыбыстық немесе визуалды
Ерте шығу	Қате старт деп есептеледі
Қайта старт	Төреші шешімімен
Тыныштық	Старт алдында міндетті

Педагогикалық мәні:→ Старт – сабыр мен өзін-өзі бақылау сынағы.

Жолақпен жүгіру ережелері

| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |

• Әр қатысушы өз жолымен жүгіреді;

• Өз жолақтан шығуға болмайды;

• Қарсыласқа әдейі кедергі жасауға тыйым салынады;

• Жолақ бұзылса – нәтиже есептелмейді.

Жиі қате	Салдары
Жолақтан шығу	Дисквалификация
Итеру	Жарыстан шығару
Қысқарту	Нәтиже жойылады

Мәре сызығын кесіп өту ережесі

• Мәре кеуде тұсымен кесіледі;

• Қол, бас, аяқ есептелмейді;

• Мәреде қарсыласқа кедергі жасауға болмайды.

Қате түсінік:
→ «Қолды созсаң – бірінші боласың»
Дұрысы:
→ Кеуде – негізгі өлшем.

Эстафеталық жарыстардың ережелері

Эстафета – командалық жауапкершіліктің айнасы.

Эстафета таяқшасына қатысты ережелер

Ереже	Мазмұны
Таяқша беру	Қолдан-қолға
Аймақ	Тек белгіленген жерде
Түсіру	Қатысушы өзі алады
Лақтыру	Қатаң тыйым салынған

[ БЕРУ АЙМАҒЫ ]

Маңызды:
→ Аймақтан тыс берілген таяқша – нәтиженің жойылуына әкеледі.

Орта және ұзақ қашықтықтағы жарыс ережелері

Ереже	Түсіндірме
Ырғақ сақтау	Бір-біріне кедергі жасамау
Алға шығу	Қауіпсіз арақашықтықта
Итеру	Қатаң тыйым салынады
Қысқарту	Тыйым салынған

Педагогикалық мәні:→ Бұл қашықтықтарда ереже – өзара сыйластықтың негізі.

Төрешілік және нәтижені анықтау

Төрешінің міндеттері

• стартты бақылау;

• ереженің сақталуын қадағалау;

• уақытты дәл өлшеу;

• даулы жағдайды шешу.

Нәтижені анықтау тәсілдері

Тәсіл	Қолданылуы
Қолмен өлшеу	Мектеп жарысы
Секундомер	Сыныпаралық
Көзбен анықтау	Қарапайым жарыстар

Жарыс кезінде қауіпсіздік ережелері

Міндетті талаптар:

• жарыс алдында қыздыру;

• жолдың таза әрі құрғақ болуы;

• артық итеріс пен қауіпті әрекетке тыйым;

• шаршаған оқушыны жарыстан шығару.

Қауіп	Алдын алу
Соқтығысу	Жолақ сақтау
Құлау	Ара қашықтық
Дем жетпеу	Қарқынды азайту

Жарыс ережелерін оқытудағы әдістемелік тәсілдер

• ережені жаттату емес, талдату;

• мысал арқылы түсіндіру;

• қате жағдайларды сахналау;

• жарыстан кейін талдау жүргізу;

• өзін-өзі бағалау элементтері.

Жеңіл атлетикадағы жарыс ережелері – бұл спорттық тәртіп қана емес, өмірлік тәртіптің үлгісі. Ережені сақтай отырып жарысу – өзіңді де, өзгені де сыйлау.

Оқушы жарыста жеңуі мүмкін, жеңілуі мүмкін. Бірақ ережені сақтай білсе – ол әрқашан ұтады.

Жеңіл атлетикадан үйірменің 1 жылдық жоспары

Жеңіл атлетика үйірмесі – бұл тек спорттық дайындық емес, денсаулықты нығайту, мінез қалыптастыру және қозғалыс мәдениетін тәрбиелеу алаңы. Үйірме сабақтары оқу жылы бойы жүйелі түрде өткізіліп, оқушылардың жас ерекшеліктері, физикалық мүмкіндіктері және жеке даму қарқыны ескеріледі.

Үйірме аптасына 2 рет (әрқайсысы 60–90 минут) жүргізіледі. Негізгі бағыт – жүгірудің барлық түрлері, секіру, лақтыру элементтері, жалпы дене дайындығы, жарысқа дайындық және тәрбиелік компонент.

Үйірменің мақсаты мен міндеттері (қысқаша)

Мақсаты:
Орта сынып оқушыларының дене дайындығын арттыру, жеңіл атлетиканың негізгі түрлерін меңгерту және салауатты өмір салтына тұрақты қызығушылық қалыптастыру.

Міндеттері:
– негізгі қозғалыс дағдыларын дамыту;
– жылдамдық, төзімділік, ептілік, күш сапаларын жетілдіру;
– жарыс мәдениетін қалыптастыру;
– ерік-жігер, жауапкершілік, тәртіпке тәрбиелеу;
– дарынды оқушыларды анықтау.

Үйірме жұмысының құрылымы

Үйірме 4 ірі кезеңге бөлінеді:

1. Дайындық кезеңі (1–8 апта)

2. Негізгі үйрету кезеңі (9–20 апта)

3. Жарысқа дайындық кезеңі (21–28 апта)

4. Қорытынды және бақылау кезеңі (29–34 апта)

Бір жылдық күнтізбелік-тақырыптық жоспар

I КЕЗЕҢ. ДАЙЫНДЫҚ КЕЗЕҢІ (1–8 апта)

Апта	Тақырып	Мазмұны
1	Кіріспе. Қауіпсіздік	Үйірмемен танысу, қауіпсіздік ережелері, бастапқы тест
2	Жалпы дене дайындығы	Жүгіру, секіру, ОЖЖ жаттығулары
3	Жүгіру техникасының негіздері	Дене қалпы, қол-аяқ үйлесімі
4	Жылдамдыққа дайындық	Қысқа үдетулер, ойын жаттығулары
5	Тыныс алу дағдылары	Ырғақты тыныс, баяу жүгіру
6	Қозғалыс үйлесімі	Координациялық жаттығулар
7	Төзімділікке кіріспе	600–800 м баяу жүгіру
8	Аралық бақылау	Қозғалыс дағдыларын бағалау

II КЕЗЕҢ. НЕГІЗГІ ҮЙРЕТУ КЕЗЕҢІ (9–20 апта)

Апта	Тақырып	Мазмұны
9	Қысқа қашықтық (100 м)	Старт, үдету
10	Қысқа қашықтық (200 м)	Вираж, мәре
11	Орташа қашықтық (400 м)	Қарқын бөлу
12	Орташа қашықтық (800 м)	Ырғақ сақтау
13	Ұзақ қашықтық (1500 м)	Төзімділік
14	Ұзақ жүгіру элементтері	Үздіксіз жүгіру
15	Секіру (ұзындыққа)	Итерілу, қону
16	Секіру (биіктікке)	Қауіпсіз әдістер
17	Лақтыру негіздері	Доп, ядро имитациясы
18	Эстафеталық жүгіру	Таяқша беру
19	Кешенді дайындық	Жүгіру + секіру
20	Аралық жарыс	Ішкі бақылау жарысы

III КЕЗЕҢ. ЖАРЫСҚА ДАЙЫНДЫҚ (21–28 апта)

Апта	Тақырып	Мазмұны
21	Жарыс ережелері	Старт, мәре
22	Тактикалық дайындық	Қарқын, орын
23	Қысқа қашықтық жарысы	100–200 м
24	Орташа қашықтық жарысы	400–800 м
25	Ұзақ қашықтық жарысы	1500 м
26	Эстафета жарысы	Командалық жұмыс
27	Жарыс алдындағы дайындық	Қалпына келу
28	Мектепішілік жарыс	Толық бағдарлама

IV КЕЗЕҢ. ҚОРЫТЫНДЫ КЕЗЕҢ (29–34 апта)

Апта	Тақырып	Мазмұны
29	Қалпына келу	Баяу жүгіру, созылу
30	Жеке жетістікті талдау	Өзін-өзі бағалау
31	Ойын элементтері	Қызықты эстафеталар
32	Қайталау сабақтары	Барлық түрлер
33	Қорытынды тест	Физикалық дайындық
34	Қорытынды сабақ	Марапаттау, рефлексия

Үйірме сабағының типтік құрылымы

1. Кіріспе бөлім (10–15 мин)
   – қыздыру, жүру, баяу жүгіру

2. Негізгі бөлім (35–50 мин)
   – негізгі жаттығулар
   – техникалық үйрету

3. Қорытынды бөлім (10–15 мин)
   – созылу
   – тыныс алу
   – талдау

Бағалау және бақылау жүйесі

Бағалау түрі	Көрсеткіш
Бастапқы	Физикалық деңгей
Аралық	Қозғалыс сапасы
Қорытынды	Жеке жетістік

Бағалау оқушының өз дамуымен салыстыру арқылы жүргізіледі.

Тәрбиелік бағыт

Үйірме барысында:
– тәртіп;
– бір-біріне құрмет;
– өзіне жауапкершілік;
– әділ жарысу мәдениеті қалыптастырылады.

Жеңіл атлетика үйірмесінің бір жылдық жоспары – оқушының денесін ғана емес, мінезін, еркін, өмірлік төзімділігін қалыптастыратын жүйе. Бір жыл бойы тұрақты қатысқан бала жылдам жүгіруді ғана емес, өзін басқаруды үйренеді.

ҚОРЫТЫНДЫ

Ұсынылып отырған «Жеңіл атлетика» әдістемелік көмекші құралы орта сынып оқушыларының дене дайындығын жан-жақты дамытуға, қозғалыс мәдениетін қалыптастыруға және салауатты өмір салтына тұрақты қызығушылық тудыруға бағытталған кешенді педагогикалық еңбек болып табылады. Құралдың мазмұны жеңіл атлетиканың негізгі бағыттарын – қысқа, орташа және ұзақ қашықтықтарға жүгіруді, олардың техникасын, жарыс ережелерін, қауіпсіздік талаптарын және үйірме жұмысын ұйымдастыру жүйесін біртұтас әдістемелік логикада қамтиды.

Бұл еңбекте жеңіл атлетика тек спорттық нәтиже тұрғысынан ғана емес, тәрбиелік, дамытушылық және денсаулық сақтаушылық құрал ретінде қарастырылды. Әрбір қашықтық түрінің оқушы ағзасына тигізетін әсері, физиологиялық және психологиялық маңызы талданып, жас ерекшеліктеріне сай үйрету әдістері ұсынылды. Осы арқылы құрал оқытушыға оқу-жаттығу процесін ғылыми негізде жоспарлауға, жүктемені тиімді реттеуге және әр білім алушының жеке даму мүмкіндігін ескеруге мүмкіндік береді.

Құралдың маңызды нәтижелерінің бірі – жеңіл атлетиканы оқытуда техника мен ереженің, жарыс мәдениетінің және қауіпсіздіктің өзара тығыз байланыста қарастырылуы. Бұл оқушылардың қозғалысты саналы орындауына, ережені құр жаттап қана қоймай, оның мәнін түсінуіне жағдай жасайды. Жарыс ережелерін талдау арқылы білім алушыларда әділдік, жауапкершілік, қарсыласқа құрмет көрсету сияқты өмірлік маңызды құндылықтар қалыптасады.

Сонымен қатар бұл әдістемелік көмекші құралда үйірме жұмысына ерекше назар аударылды. Бір жылдық үйірме жоспары арқылы жеңіл атлетиканы жүйелі түрде меңгерту, оқушылардың физикалық мүмкіндіктерін біртіндеп арттыру және дарынды балаларды анықтау жолдары көрсетілді. Үйірме сабақтарының құрылымы, кезеңдерге бөлінуі және бақылау жүйесі оқытушыға практикалық тұрғыда қолдануға ыңғайлы етіп ұсынылды.

Құралдың тағы бір құндылығы – оның практикалық бағыттылығы. Теориялық мәліметтер нақты кестелермен, мысалдармен, кезеңдік схемалармен толықтырылып, мектеп жағдайында, спорт алаңында немесе үйірме сабақтарында тікелей қолдануға бейімделген. Бұл оны тек оқытушылар үшін ғана емес, дене шынықтыру саласында жұмыс істейтін жас мамандар үшін де тиімді әдістемелік тірекке айналдырады.

Жалпы алғанда, аталған әдістемелік көмекші құрал орта сынып оқушыларының дене шынықтыру сабағына деген қызығушылығын арттыруға, жеңіл атлетиканы қауіпсіз әрі нәтижелі меңгертуге, оқушылардың денсаулығын нығайтуға және тұлғалық дамуына ықпал етеді. Жеңіл атлетика арқылы қалыптасқан төзімділік, тәртіп, табандылық пен өзіне деген сенім баланың тек спорттағы емес, өмірдегі де жетістіктерінің негізі бола алады.

Осы тұрғыдан алғанда, ұсынылып отырған құрал қазіргі білім беру талаптарына толық жауап беретін, тәжірибеде қолдануға дайын, әдістемелік және тәрбиелік әлеуеті жоғары еңбек болып саналады. Ол оқытушы мен білім алушы арасындағы тиімді өзара әрекетке жағдай жасап, дене шынықтыру пәнінің мазмұнын байытып, жеңіл атлетиканың мектептегі орнын нығайтуға бағытталған сенімді әдістемелік негіз қызметін атқарады.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Сүлейменов Әлібек СейітқалиұлыДене шынықтыру теориясы мен әдістемесі.2018 ж. – «Қазақ университеті» баспасы, Алматы. – 320 бет.

2. Құлбеков Бақытжан ТөлеубекұлыЖеңіл атлетиканы оқыту әдістемесі.2019 ж. – «Рауан» баспасы, Алматы. – 256 бет.

3. Жанұзақов Айдос ЖанатұлыЖеңіл атлетика: мектептегі оқу-жаттығу процесі.2020 ж. – «Мектеп» баспасы, Алматы. – 214 бет.

4. Нұртаев Қанат ҚайырбекұлыМектептегі дене шынықтыру сабағын ұйымдастыру жолдары.2020 ж. – «Фолиант» баспасы, Астана. – 198 бет.

5. Әбдіраманов Ерлан ЕркінұлыОқушылардың дене дайындығын арттырудың педагогикалық негіздері.2017 ж. – «Білім» баспасы, Алматы. – 224 бет.

6. Серғазиев Мұрат АмангелдіұлыСпорттық жаттығулар физиологиясы.2016 ж. – Қазақ спорт және туризм академиясының баспасы, Алматы. – 310 бет.

7. Тілеубергенов Самат БолатұлыЖеңіл атлетика: техника және жаттығу жүйесі.2018 ж. – «Санат» баспасы, Алматы. – 272 бет.

8. Баймұратов Қайрат ЖақсылықұлыЖасөспірімдер спортының теориясы мен әдістемесі.2019 ж. – «Дарын» баспасы, Алматы. – 240 бет.

9. Ахметова Айгүл ҚанатқызыДене шынықтырудағы қауіпсіздік техникасы.2017 ж. – «Өркениет» баспасы, Алматы. – 156 бет.

10. Мұстафин Асқар ЕрболұлыЖеңіл атлетикадағы жарыс ережелері және төрешілік негіздері.2020 ж. – ҚазҰПУ баспасы, Алматы. – 168 бет.

11. Есенов Жандос ДәуренұлыСпорттағы психологиялық дайындық негіздері.2018 ж. – «Қазақ спорт баспасы», Алматы. – 230 бет.

12. Қожабаева Гүлмира МұратқызыМектептегі спорттық үйірме жұмыстарын ұйымдастыру әдістемесі.2019 ж. – Республикалық білім беру орталығы, Алматы. – 175 бет.

13. Омаров Нұрлан ҚасымұлыДене тәрбиесі арқылы тұлға қалыптастыру.2017 ж. – «Ғылым» баспасы, Алматы. – 260 бет.

14. Қалиев Сейітхан ҚайырұлыҰлттық тәрбие және дене мәдениеті.
    2016 ж. – «Ана тілі» баспасы, Алматы. – 212 бет.

15. ҚР Білім және ғылым министрлігіДене шынықтыру пәні бойынша оқу бағдарламасы (5–9 сыныптар).2022 ж. – Республикалық баспа, Астана. – 68 бет.