ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ МӘДЕНИЕТ ЖӘНЕ АҚПАРАТ МИНИСТРЛІГІ

ҒЫЛЫМИ ІЗДЕНІС

республикалық ғылыми-әдістемелік журналы

№78 ақпан 2025 жыл

ЖУРНАЛ АСТАНА ҚАЛАСЫНДА МӘДЕНИЕТ ЖӘНЕ АҚПАРАТ МИНИСТРЛІГІНДЕ ТІРКЕЛГЕН

№15048-Ж КУӘЛІГІ БЕРІЛГЕН МЕРЗІМДІ БАСЫЛЫМ БОЛЫП САНАЛАДЫ

Редакция: Республикалық педагогикалық ғылыми басылым "ӨРЛЕУ"

«Ғылыми ізденіс» республикалық ғылыми-әдістемелік журналы

Журнал ай сайын қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде шығады.

Мақаланың сапасына авторлар жауапты.

Редакция алқасы:

Бас редактор - Усипбаева Ғазиза Мамбеталықызы

Редактор орынбасары -Тулеева Нургул Абдықайымқызы

Әдістеме бөлімінің редакторы - Абдихаймов Ерлан Сыдыкович

Бердібек Нурлан Сапарбекулы Инновациялық бөлім – Нұсқабаева Меруерт Жақсылыққызы Компьютерде терген – Еркин Мереке Аманжолқызы

Теруге: 2025 жылдың 02.10 күні жіберілген Басуға: 2025 жылдың 02.20 күні қол қойылды Таралымы: 1000 дана

Редакция мекен-жайы: Шымкент қаласы, Отырар м/а, 15-20

Байланыс телефондары:

Ұялы: 8 702 323 65 91; 8 747 209 09 23; 8 707 727 73 03

Пошта e-mail: orleu.kz84@mail.ru Индекс: 74824

Түркістан облысы Келес ауданының білім бөліміне қарасты

№26"Келес" жалпы білім беретін мектеп" КММ Дене шынықтыру пәнінің мұғалімі Ерназаров Меирбек Абдималикулы

Мектептерде жарыс ұйымдастыру және өткізу ерекшеліктері

Жүктеменің әсер етуінен, машықтану эффектісі пайда болады. Олар «жедел» - организмнін бір машықтану тапсырмасына беретін реакциясы, «калып-қою» - спортшының толық машықтану сабақтарынан кейінгі күйінің өзгеруі, «кумулятивтік» - спортшының бүкіл машықтану сабақтар жүйесінен кейінгі күйінің өзгеруі. Жекеленген машықтану сабағында жүктеме, өтіп-кеткен және одан кейінгі сабақтардың машықтану эффектілерімен логикалык байланысуы тиіс. Жүктемені қолдану амалдарының (құралдарының) спортшы организміне әсер етуін ескере отырып, машықтану жуктемелерінің келесі мінездемелерін бөліп карастырамыз:

1. Жуктеменің спецификалығы. Жарыстық әрекеттердің қимылдық құрамына, моторлық аппараттың жұмыс режиміне және энергоқамтамасыз ету механизміне жүктеменің сәйкестік деңгейін көрсетеді. Осы мінездемелері бойынша жүктемелер спецификалық және спецификалық емес, ал жаттығулар - жарыстық және қосымша болып бөлінеді.

2. Жүктеменің бағыттылыгы. Жеке дене икемділігінің, технико-тактикалық шеберліктің, психикалық дайындығының т.б. жетілуіне көмектесетін жүктемелерді осы белгілері бойынша бөлеміз. Жүктемелердін әсер етуі таңдаулы немесе кешенді болуы мүмкін.

3. Жүктеменін ұзақтылығы. Бірнеше секундтан ондаған минутка, кей кездерде сағаттарға (марафон), сөзылатын жаттығулардың ұзақтығын анықтайды. Жаттығудың ұзактығы мен жылдамдығының ауысуы, әртүрлі энергоқамтамассыз ету механиздерін жетілдіреді: жаттығуларды қысқа мерзімде, бірак үлкен жылдамдықта орындау - анаэробты өндірісті, ал жылдамдығы төмен, ұзақ жұмыс - аэробты өндірісті көтереді.

4. Жүктеменің интенсивтігі. Бұл жерде жүктеменін әсер ету күші анықталады, себебі ол уақыт бірлігінде орындалған жұмыс санынымен мінезделінеді (қимыл жиілігі, жылдамдық және т.б.).

5. Тынығу. Тиімді ұйымдастырылған тынығу шаралары, жүктемеден кейінгі жұмыс керлікті қалпына келтіруді қамтамассыз етеді. Қайталаулардың арасындағы тынығудың әр түрлі узақтығы мен турлі мінездемелері (белсенді, сылбыр), бірдей жүктемелер беруде, теңдей емес нәтижелер береді. Машықтану жүктемелері мен жарыстық жүктемелер тығыз байланысты. Жарыстық жүктемелерге жарыстар мен старттар саны кіреді, олардың әр кайсысында төрт жыл, төрт жылдық цикл және т.б. бар. Жоғарғы жетістіктер спортында жарыстық жуктемелердің пайыздық қатынасының ұлғайуы байқалады. Жүгіргіштер бір жылдың көлемінде 60 ретке дейін жарыстарға шығады, жүзушілер - 140, велосипедшілер - 180, спорттық ойындарда - 80 - 90 ойын. Спорттық резервтарды даярлауда, жарыстық жүктемелердің көлемі осы көрсеткіштерге шамаластырылған. Буқаралық және балалар- жасөспірімдер спортында жыл бойғы жарыстардың саны мен оларды бөлу, спортшының спорттық дайындығының міндеттерімен және оқу режимімен анықталады

Спорттық жарыстар оқыту-тәрбиелеу процесінің бір бөлімі болып табылады. Олар мектеп ішіндегі, аудандык, қалалык және республикалык болып бөлінеді.

Жарыстын жалпы міндеті - балалардың спорттық жаттығулармен айналысуға белсенді қызығушылығын тәрбиелеу болып табылады

.

Жарыс күнтізбесі мектептін дене тәрбиесі бағдарламасымен келісіліп және оларға дайындық мерзімін ескере отырып, сайыстар бүкіл оқу жылына теңдей белініп өткізілуді есепке ала отырып құрылады.

Əдетте жарыстар күзгі айларда женіл атлетикадан, саяхаттан, бағдарлаудан, кросстардан, спорттық ойындардан өткізіледі; қысқы айларда -

гимнастикадан, акробатикадан, мылтық атудан, шаңғы жарыстарынан және конькимен жүгіруден; көктемде - жүзуден, жеңіл атлетикадан, саяхаттан, кросстан және спорттык ойындардан.

Мектеп ішіндегі күнтізбе бойынша сынып ішіндегі, параллельді сыныптар командалары арасында, мектеп біріншілігіне арналып жоспар құрылады. Сынып ішіндегі жарыс мектеп бағдарламасындағы спорт турлерінің жаттығуларынан және «Президенттік тесттер» кешенінің нормативтерінен, сыныптағы мықты спортшыларды анықтау мақсатында өткізіледі. Мектеп біріншілігіне өткізілетін жарыстың негізгі міндеті -мектептің құрама командасың жасақтау мақсатында мықты спорттық сыныптарды және мектептің жақсы спортшыларын анықтау. Мектеп біріншілігіне өткізілетің жарыстар сынып топтары бойынша өткізіледі, мысалы І-ші және ІІ-ші, ІІІ-ші және ІV-ші сыныптар арасында және т.б. Кіші және ортаңғы мектеп оқу шыларымен болатын сайыстар, жарыс шартында көрсетіліп, карапайым ереже бойынша өткізіледі, ал жоғарғы сынып оқушылары арасындағы жарыстарда - спорт түрлерінің ережелері толық сақталады. Жарыстарға сыныптағы дәрігердің рұқсаты бар оқу шылардың барлығы қатысады. Қорытынды көрсеткіш бағдарламаның барлық түрлеріндегі 20-25 жоғарғы нәтиже бойынша есептеледі. Қалалық және аудандық жарыстар екі категорияға белінеді. Бірінші категорияга мектептердің құрама командаларының арасындағы жарыстар жатады. II - IV сынып оқу шылары «Куш және грация» атты уранмен гимнастикалық жаттығулар жасап жарысады, III - VIII сыныптар - мини-футболдан, ІХ - XI сыныптар спорттық ойындардан, конькимен жүгіруден, шанғы жарысынан. Шахматтан және шашкадан жарыстар: «1000 мектеп кубогы» - IX - XI сынып оқушылары үшін, «Ак ладья» - IV - VIII сыныптар үшін, «Ғажайып шашкалар» - II - IV сыныптар үшін, «Күміс конькилер» - IV - VII сынып оқушылары үшін және т.б. Екінші категорияға ең мықты сыныптар толык құрамымен (дәрігерлік босатылғандарынан басқалары) қатысатын жарыстар жатады: қимыл-көзғалыс ойындарынан «Жарыстарға дайынбыз» атты ұранмен - III - IV сынып командалары қатысады; қимыл-көзғалыс ойындарынан «Болашақка сеніммен старты» - VI -VII сынып командалары қатысады; IX - XI сыныптар - шаңғы жарысынан; X - XI сыныптар -

«Президенттік көпсайыстан». Қорытынды бағалау 20-25 жоғарғы нәтиже бойынша есептеледі. Жасөспірімдер мен бойжеткендер арасындағы қорытынды жарыстар, жазғы спорт турлерінен республикалық жасөспірімдердің спорттық ойындары және қысқы спорт түрлерінен оқушылардың спартакиадасы. Республикалық жарыстардың негізгі міндеті - спорт мектептерінің спорттық

резервтарды даярлаудағы жұмысының тиімділігін арттыру, ірі халықаралық жарыстарға қатынасу үшін еліміздің құрама командаларына спортшыларды іріктеп алу және даярлау. Республикалык оқушыпардың жарыстарына облыстардың және Астана, Алматы қалаларының құрама командалары қатысады. Жарыстардың шарттың, өткізілу орынын және мерзімің ҚР спорткомитеті жасап, бекітеді. Жасөспірімдердің жарыс бағдарламасы 35 -37 жазғы және қысқы спорт түрлерінін барлығың (бобслей мен фристайлдан басқа) қамтиды. Жарыстарға бекітілген квалификациялық нормаларды орындаған спортшылар жіберіледі.

Мысалы, акробатикада, велоспортта, жүзуде т.б. - СШК; күресте, бокста, ескек есуде - І-ші спорттық разряд: футболда, қол добында, волейболда - І-ші жасөспірімдік разряд және т.б. Оқушылар бұл жарыстарда ұйымдастырушы, тереші, жарысқа қатысушы және жанкүйер екендікдеріне қарамастаң, спорттық жарыстар, оқушыларды жан-жақты педагогикалық тәрбиелеудің негізгі бір құрамы болып табылады. Дене тәрбиесін ұйымдастыру формасының бірі ретінде жарыстар бірнеше міндеттерді шешуге көмектеседі: ұйымдастырушылық қасиеттерін қалыптастырады, командалық және жеке сайыс

тактикаларын меңгертеді, қозғалыс мүмкіндіктерін кеңінен қолдантады, жігерлігін тәрбиелейді, түрлі сәтсіздіктерді ерлікпен көтеруге дағдыландырады.

Сынып ішіндегі, қосалқы сыныптар арасында, бір жастағы топтар арасында, бір жынысты және аралас командалар арасында, жеке, командалық және жеке-командалық мектеп біріншіліктері барлық денсаулығы дұрыс оқушыларға әртүрлі жарыстарға бірнеше реттен қатысуына мүмкіндік туғызады. Ал денсаулығы жарамсыз немесе түрлі себептермен уақытша дене тәрбиесі сабағына қатыса алмай жүрген оқушыларды осы жарыстарды атқаруға көмекші ретінде косқан жөн.

Мектеп жарыстарын көп және сапалы өткізу үшін оқушылар белсенділері, мектеп спорт клубы және мектеп жастар ұйымдарынын көмегі өте қажет. Сонымен қатар жалпы және ата-аналар комитеттері, камқорлыққа алған мекемелердің спортшылары, студент-практиканттар, жергілікті жерде тұратын спорт ардагерлері жарысты өткізуде едәуір көмектерін тигізе алады.

Жарыстарды өткізудің негізгі міндеттері жүктелген жоғарғы сынып оқушыларына бұл жарыстар дене тәрбиесі сабағында алған көптеген білімдерін толықтыруға, ұйымдастырушылык қасиеттерің қалыптастыруға кептеген көмегін тигізеді. Соңдыктан жарысты ұйымдастырып, өткізуге қатысатын оқушылардың «қызметтерін» деміл-деміл өзгерте отырып, осындай «сынақ мектебі» арқылы олардың

«қосалқы мамандық» алып шығуларына көмектесу керек. Бұндай кепшілік мамандарының сабақтарыда қыска мерзімді семинарлар, жиылыстар, консультациялар үнемі еткізіліп тұруы керек. Дене тәрбиесінен бапталған белсенді оқушы - ол қамқорлыққа алынған бала-бакшаларында, тұрғылықты жерде, демалыс лагерьлерінде, т.б. жерлерде өткізілетін спорт мерекелерінде таптырмас көмекші болып саналады. Бала психологиясын, этика ережелерін және жалпы мәдениет, дидактикалық принциптерді, жарыс түрлерінің ерекшелігін ескере отырып, жарыстың көлеміне және түріне қарамастан оларға бірдей әдістемелік талаптар қойылуы керек. Кез келген жарыс негізделген, асықпай, өте жақсы ұйымдастырылған, әсем және кез тартарлықтай болып өткізілуі керек.

Сауаттандыру, сауықтыру және насихаттау күшін арттыру үшін бірқатар заңдылықтарды ұстану керек: жарыс бағдарламасы оған қатысушылардың физикалық және Техникалық деңгейіне сай болуы керек; жарыстың ұйымдастырылуы әдістемелік сауатты болуы керек; әділ төрешілік; жарысқа қатысушылар мен көрермендердің көңіл-күйін дұрыс бағыттай білу және т.б. Кептеген әдіскер мүғалімдердің ойларымен мынандай төрт негізгі кеңес құрастырылған:

1. оқушылар мен керермендер бұл жарыстарға катысудан толық қанағат алуы үшін жарыстың көлеміне қарамастан оған өте үлкен зейінділікпен және асқан үйымшылдықпен дайындалу керек;

2. жарыстың етуін, бүкіл сценариін, төрешілерді мұқиат үйретуден бастап, алаңдарға белгілер салып және оны әсемдеп, безендіруге дейін, бірін қалдырмай ойластыру керек:

3. жеңімпаздар мен жүлдегерлерді жылдам анықтап, оларды сол жерде, керермендердің алдында марапаттау керек;

4. әр жарыстың алдында оның қашан, қай жерде өтетінін, ал жарыс аякталған соң жекеше және командалық біріншілігінің қорытындысы туралы мәліметтерді шығарып, іліп қойу керек.

Мектеп спорт жарыстарын ұйымдастыру мен өткізу әдістемесі, төменде жобалап алынған жоспар бойынша толық бір кешен шараларды қарастырады:

1. Құрамын жарыстың көлемі ие байланысты етіп, инициативалық топ немесе ұйымдастыру комитетін құру. Ең тиімді саны 3-4 жарыстарды ұйымдастыруда тәжірибесі бар адамдардан тұруы керек.

2. Бекітілген форма бойынша «Жарыстың шартын» құрастыру керек. Ол дене тәрбиесі ұжымының кеңесінде карастырылып, бекітіледі және мектеп әкімшілігімен келісіледі.

3. Жарыстың жоспарын құрып, оны еңдеуден өткізу. «Көнілді сөре», «Ал қанеки, ұлдар», «Жігіттің сұлтаны» т.б. осы сияқты кешенді мінездегі ойындардың жоспарына әсіресе мұқият өндеу жасау керек. Бағдарламада жарыстың теққана ойың, бәсеке мазмұңың ғана емес, сонымен қатар жанкүйерлер сайысы, айрықша көрсетілімдер, тағы да басқа алуан түрлі қызықты кезеңдерін қарастыру керек.

Мазмұны

1. Амержанова Н.С. По одежке встречают 3

2. Хамзина Л.Б. «Таңдап алу тәсілімен шығарылатын комбинаторлық есептер» 5

3. Енсебаева Г.Т. Қазақ тілін оқытудағы заманауи әдістер мен технологиялар 12

4. Балажигитова Г.М. A story with action words 15

5. Алдибекова А.И. Adjectives: describing art 18

6. Мырзагелдиева Н.К. Постулаты здоровья 21

7. Нурсеитова Г.Т. Бастауыш сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығын қалыптастыру 25

8. Тұрмаханова М.С. Жаңғыру жолдағы жас маман рөлі 27

9. Хамидуллина Ф.Т. Ойын элементтері арқылы оқушының тілдік қорын дамыту 28

10. Бакбергенова Г.П. Қоғамдағы мүмкіндігі шектеулі балаларды әлеуметтік-психологиялық бейімдеудің маңызы 30

11. Танабаева Г.М. Жасанды интелекттің география пәніне пайдасы 32

12. Биназарова С.Ш. Кәсіпкердің міндеттері мен құқығы 33

13. Рысбекова Х.К Жаһандану жағдайында бастауыш сынып оқушыларын сабаққа деген қызығушылығын арттырудың жаңа әдіс-тәсілдері 36

14. Аманбаев А.П. Музыка пәнінің құндылығы 37

15. Мекенбаева М.А. БЕЙНЕ САБАҚТАРДЫ ҚҰРУДЫҢ ЗАМАНАУИ ҚҰРАЛДАРЫ 38

16. Жанабаева А.А Түркі халықтарының танымдық ескерткішінің сипаты 40

17. Сейдахметова Г.Б. Математика және логика бастауыш сыныпта 42

18. Акылбекова К.К. Ағылшын тілінің қазіргі замандағы рөлі 44

19. Шамшиева С.Т. Бастауыш сынып оқушыларын кітап оқуға баулу 47

20. Байбатшаева Г.К. Бастауыш оқушыларын зерттеу жұмысына үйрету: білімге құштарлықтың бастауы 48

21. Скендерова Б.А. Үштілділік-заманауи білім берудің басымдықтарының бірі 49

22. Юсупова З.М. Влияние гаджетов на подростков: польза и вред 50

23. Шиназбекова М.Ж. Қазақстанның - жеті кереметі 52

24. Баталова К.К. Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін дамыту 53

25. Тиллабаева М.Т. Ағылшын тілі сабағында қолданатын әдіс-тәсілдер 55

26. Алтаева Д.К. «АБАЙ ЖОЛЫ» РОМАНЫНДАҒЫ ТАБИҒИ ҚҰНДЫЛЫҚТАР 57

27. Алдешов Б.Е. ЕКІ ҚОЛМЕН ДОПТЫ ТӨМЕНГІ ЖАҒЫМЕН ҚАБЫЛДАУ 58

28. Даукеев Г.А. «Таза ауыз су проблемалары, суды қорғау» 61

29. Мамаева М.Т. My country: Our planet 64

30. Худайбергенова Ф.А. Педагоги и родители –два мира одного пространства 66

31. Мауленбердина С.Т. Как привить интерес к чтению 68

32. Ерназаров М.А. Мектептерде жарыс ұйымдастыру және өткізу ерекшеліктері 70

33. Аденбеков Б.М. Дене шынықтыру жүйесі 73

34. Иманбаева М.Е. Активные формы работы на уроках литературы 75

35. Молдагалиев Е.Б. "Дене шынықтыру сабақтарындағы қазақтың ұлттық ойындарының рөлі" 76

36. Какижанова А.К. Бастауыш сыныптарда оқытудың жаңаша әдіс-тәсілдері 78

37. Садуова А.Б. Мектепке дейінгі ұйымдарда заттық-кеңістік дамыту ортасын құрудың маңызы 80

38. Жанысова Т.К. Оқушылардың музыка тыңдау мәдениетін қалыптастыру жолдары 81

39. Махашова Ж.М. Негізгі және туынды зат есім 83

40. Бекбаева А.З. Таңдап алу тәсілімен шығарылатын комбинаторлық есептер 87

41. Шорманова Г.Ж. Парасатты ұрпақ партадан қалыптасады 94

42. Калжанова Е.М. Зат есімнің тәуелденуі 96