Назирашылдық дәстүрі және оның ХХ ғасыр басындағы дамуы

Қазақ әдебиеті тарихында назирашылдық дәстүрі ерекше орын алады. Бұл дәстүр шығыс классикалық әдебиетін қайта жырлау, белгілі бір сюжетті жаңаша мазмұнда қайта жазу арқылы дамыған көркемдік үрдіс болып табылады. ХХ ғасыр басында қазақ әдебиеті жаңа бағыттарға бет бұрған кезеңде назирашылдық та өзіндік эволюциясын бастан өткерді.

Назирашылдық – араб, парсы және түркі әдебиеттерінде кең тараған шығармашылық әдіс. Қазақ әдебиетінде ол Абай, Шәкәрім, Мәшһүр Жүсіп сияқты ақындардың шығармашылығында көрініс тапты. Олар шығыс классиктерінің сюжеттерін негізге ала отырып, оны қазақы таныммен, ұлттық рухпен қайта жырлады.

ХХ ғасыр басында бұл дәстүр ағартушылық бағытпен ұштасып, жаңа мазмұнға ие болды. Міржақып Дулатов, Ахмет Байтұрсынұлы, Сұлтанмахмұт Торайғыров сияқты қаламгерлер назиралық тәсілді пайдалана отырып, қоғамның өзекті мәселелерін көтерді. Олар тек сюжет қайталау емес, идеялық жаңашылдықты басты орынға қойды.

Мысалы, бұрынғы шығыстық дастандардағы махаббат, тағдыр тақырыптары енді әлеуметтік теңсіздік, білім, еркіндік сияқты мәселелермен толықтырылды. Бұл қазақ әдебиетінің жаңаруына үлкен әсер етті.

Қорытындылай келе, назирашылдық дәстүрі қазақ әдебиетінің дамуына маңызды үлес қосты. ХХ ғасыр басында ол жаңа мазмұнмен толығып, ұлттық әдебиеттің идеялық әрі көркемдік деңгейін көтерді. Бұл дәстүр бүгінгі әдеби зерттеулер үшін де өзектілігін жоғалтқан жоқ.