ӨНДІРІСТЕГІ КОНФЛИКТ ЖӘНЕ ҰЖЫМ МҮШЕЛЕРІНІҢ ТҰЛҒАЛЫҚ КҮЙЗЕЛІСІНІҢ СЕБЕПТЕРІ МЕН АЛДЫН АЛУ ЖОЛДАРЫ

Бала кезімнен бері мені география ғылымының тылсымы өзіне баурап, табиғат пен адам арасындағы мәңгілік байланысты түсінуге деген құштарлық жүрегіме ұялап еді. География – кеңістікті танудың, табиғи құбылыстарды зерделеудің, адамзаттың қоршаған ортамен үйлесімін пайымдаудың ғылымы. Осы ғылымның тереңіне бойлап, оны өзгелерге жеткізуге деген арманым мені ұстаздық жолға бастап әкелді. Магистратураға түсуімнің де басты себебі – білімді өзім ғана іздеу емес, оны болашақ ұрпаққа жеткізу, жас өспірімдер бойында әлемді тану сезімін ояту, сыни ойлау қабілетін қалыптастыру, ойы сергек, көзі ашық тұлға тәрбиелеу ниеті.

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде оқу – менің бала күнгі биік арманым болатын. Мектеп бітірген сәттен-ақ студенттік өмірдің қызыққа, рухани өсуге, жаңа мүмкіндіктерге толы болатынын елестетіп, қиялдаушы едім. Бүгінгі таңда магистратурада білім алып, осы арманымның ақиқатына көз жеткізіп отырмын. Бұл білім ордасы маған кәсіби тұрғыда шыңдалуға, зерттеу дағдыларымды жетілдіруге, педагогикалық қабілетімді дамытуға кең өріс ашуда.

Ал, бакалавр дәрежесін «Математикалық экономика және деректерді талдау» мамандығы бойынша Қ. И. Сәтбаев атындағы Қазақ Ұлттық Техникалық Зерттеу университетінде, ағылшын тілінде тәмамдадым. Сол студенттік жылдар менің математикалық ойлауымды шыңдап, статистикалық талдау, деректерді өңдеу секілді маңызды дағдыларды қалыптастырды. Ең бастысы – күрделі мәселелерді саралай білу, дәлелді шешім қабылдау, аналитикалық ойлау қабілеттерім нығайды. Студенттік кезең мені тек біліммен байытып қоймай, тәртіптілік, жауапкершілік, бірлесіп жұмыс істей білу сияқты өмірлік маңызды қасиеттерді дамытуға мүмкіндік берді.

Магистратурада жаңа ортаға еніп, тың көзқарас, жаңа идеялар, ынталы адамдар ортасында болу – менің кәсіби кемелденуіме ерекше серпін беруде. Магистрлік бағдарлама теорияны терең меңгеруге, заманауи педагогикалық технологияларды игеруге, оқу процесін тиімді ұйымдастыру мен ғылыми зерттеу жүргізудің қыр-сырын ұғынуға жол ашады.

Осы семестрде оқып жатқан «Басқару психологиясы» пәні – мен үшін жеке тұлғалық та, кәсіби тұрғыдан да аса маңызды. Әсіресе, мен үшін естен кетпес тақырып болған: «Өндірістегі конфликт және ұжым мүшелерінің тұлғалық күйзелісінің (стресс) себептері мен алдын алу жолдары». Қазіргі заманның қарқынды дамуы, өндірістік үрдістердің күрделенуі және адамаралық қатынастардың терең өзгерісі басқару психологиясының маңызын бұрынғыдан да айқын көрсетті. Адам – кез келген ұйымның жүрегі, ал оның эмоциялық, психологиялық және әлеуметтік жағдайы ұжымның жалпы атмосферасына, еңбек өнімділігіне және кәсіби өзара әрекетінің тиімділігіне тікелей ықпал етеді. Осы тұрғыдан алғанда басқару психологиясы тек теориялық білімдер жиынтығы ғана емес, ұжымдағы адамдардың жан дүниесін, олардың мінез-құлқы мен қарым-қатынас тетіктерін ғылыми тұрғыдан түсіндіретін, басқарушылық шешімдердің адамдық қырын айқындайтын маңызды ғылым саласы болып табылады.

Басқару психологиясының өзегінде адам тұлғасының ішкі әлемі жатыр. Адам – сезім иесі, ойдың иесі, құндылықтар мен сенімдердің тасымалдаушысы. Сол себепті ұжымдық ортада туындайтын кез келген құбылыс, мейлі ол ынтымақтастық болсын, мейлі келіспеушілік, қақтығыс немесе эмоциялық күйзеліс болсын, өзінің бастауын адамның психологиялық табиғатынан алады. Бұл пәннің ерекшелігі де осында – ол ұйымдағы үдерістерді «адамдық өлшем» арқылы қарастырып, басқару іс-әрекетінде маңызды орын алатын тұлғалық, эмоциялық, мотивациялық және әлеуметтік факторларды терең талдауға мүмкіндік береді.

Стресс – тек ішкі күйзеліс емес, адамның бейімделу тетіктерінің әлсіреуінен туындайтын маңызды психофизиологиялық құбылыс. Жедел және созылмалы стресс адам қызметінің барлық саласына өз ізін қалдырады: шешім қабылдау сапасын төмендетеді, мотивацияны әлсіретеді, эмоциялық тұрақтылықты бұзады.

Ал, конфликт – адамдар арасындағы өзара түсініктің бұзылуынан туындайтын табиғи әлеуметтік-психологиялық құбылыс. Конфликт әрқашан жағымсыз емес, дұрыс басқарылған жағдайда ол жаңа идеялардың тууына, мәселелердің ашық айтылуына, ұжымдық дамудың жаңа деңгейіне жол ашады. Алайда, оның деструктивті түрлері тұлғаралық қарым-қатынасты әлсіретіп, стресс деңгейін арттырып, топтық үйлесімділікке нұқсан келтіреді. Сол себепті конфликттің табиғатын, түрлерін, шығу себептерін және оны шешудің тиімді стратегияларын меңгеру – басқару кәсібінің ажырамас бөлігі.

Темперамент пен тұлғалық ерекшеліктердің басқару үдерісіне ықпалы да орасан. Әр адамның эмоцияға беріктік деңгейі, қарым-қатынас стилі, шешім қабылдау қарқыны, күйзеліске төзімділік дәрежесі оның темпераментіне тығыз байланысты. Холериктің қызуқандылығы, флегматиктің байсалдылығы, сангвиниктің икемділігі немесе меланхоликтің сезімталдығы ұжымдағы мінез-құлықтың өзіндік өрнегін қалыптастырады. Мұндай психологиялық әртүрлілік – ұжымның байлығы, алайда оны үйлестіре білу – басқарушының кәсіби шеберлігін талап ететін нәзік міндет.

Басқару психологиясы осы құбылыстардың барлығын бір арнаға тоғыстырып, адам мінез-құлқы мен ұйымдық орта арасындағы көпқырлы байланысты түсіндіреді. Бұл пән тек ғылыми білім беріп қана қоймай, басшының тұлғалық мәдениетін қалыптастырады, эмоционалды интеллектіні дамытады, адамдарды түсіну мен олармен тіл табысудың нәзік механизмдерін меңгертеді.

Сөйтіп, басқару психологиясын оқып-үйрену – кез келген маман үшін кәсіби кемелденудің, рухани жетілудің және ұжымдық үйлесімділікке жол салудың маңызды кезеңі. Бұл пән болашақ жетекшінің жүрегіне де, ақылына да жол тауып, адамға бағытталған басқарушылық философиясын қалыптастырады.

Кәсіби қызметімде осы білімді оқу процесін ұйымдастыруда, оқушыларды бірлесіп жұмыс істеуге баулуда, мектепте психологиялық қауіпсіз орта қалыптастыруда қолданғым келеді. Білім беру жолын таңдаған адам үшін эмоционалды интеллект, коммуникативтік мәдениет, стрессті басқару, дұрыс шешім қабылдау – аса маңызды құндылықтар. Сондықтан басқару психологиясын меңгеру – тек маман ретіндегі емес, жеке тұлға ретіндегі дамуыма да тың серпіліс береді.

Магистратура – мен үшін ғылымға жақындаудың, армандарымды жүзеге асырудың, болашаққа сенімді қадам жасаудың жолы. Географияға деген махаббатымды педагогикамен ұштастырып, кәсіби және адамдық тұрғыдан жетілуіме осы бағдарламаның ықпалы зор. «Басқару психологиясы» пәні теория мен практиканы біріктіріп, менің болашақта тиімді ұйымдастырушы, білікті ұстаз, жігерлі жетекші болуымның негізін қалайды.

Әр күнгі жаңа сабақ, әр тың идея, әр зерттеу – менің осы жолдағы тағы бір қадамым, педагогтік миссияма қарай тағы бір өрлеуім. Магистратура мен үшін жай ғана білім алу емес – өмірлік мұратқа, адамзатқа қызмет етуге, балаларға шабыт сыйлауға арналған үлкен әрі қасиетті жол.

Сабирова Зарина Нурлановна

1 курс магистранты,

Болтаева Алия Масакбаевна

психология ғылымдарының кандидаты

Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті