Оқушы тұлғасының дамуына әсер ететін факторлар: Педагогикалық талдау

Адам баласының тұлға ретінде қалыптасуы мен дамуы — педагогика мен психология ғылымдарының ең күрделі әрі іргелі мәселелерінің бірі. Оқушының дамуы тек биологиялық өсу емес, ол — сапалық өзгерістердің, интеллектуалдық, эмоционалдық және әлеуметтік толысудың жиынтығы. Қазіргі білім беру жүйесінде әр оқушының жеке даму траекториясын анықтау үшін оған әсер ететін негізгі факторларды білу — әрбір педагогтің кәсіби міндеті.

Педагогика ғылымында дамуға әсер ететін факторларды негізгі үш топқа бөліп қарастырады: тұқым қуалаушылық (биологиялық), орта (әлеуметтік) және тәрбие (педагогикалық).

1. Биологиялық фактордың жаңа қырлары

Тұқым қуалаушылық тек нышандарды ғана емес, сонымен қатар баланың сенситивті кезеңдерін (белгілі бір қабілеттердің дамуына ең қолайлы уақыт) анықтайды.

• Нейропластикалық: Қазіргі ғылым бала миының өте икемді екенін дәлелдеді. Бұл биологиялық фактордың қатып қалған дүние емес екенін, дұрыс жаттығулар арқылы ми құрылымының дамитынын көрсетеді.

• Физикалық денсаулық: Соматикалық денсаулық (ұйқы режимі, дұрыс тамақтану) — когнитивті дамудың іргетасы. Денсаулығы нашар баланың интеллектуалдық әлеуетін толық пайдалануы қиын.

2. Әлеуметтік ортаның деңгейлері

Орта тек айнала емес, ол — баланың қасиеттерін шыңдайтын лаборатория. У. Бронфенбреннердің теориясына тереңірек үңілсек:

• Микрожүйе (Отбасы): Ең жақын орта. Мұнда баланың эмоционалдық тұрақтылығы қалыптасады.

• Мезожүйе (Мектеп пен ата-ана байланысы): Егер мектеп пен үйдің талаптары бір-біріне қайшы келсе, баланың дамуында кризис басталады.

• Экзожүйе (Цифрлық кеңістік): Гаджеттер мен әлеуметтік желілер баланың «екінші әлеуметтік ортасына» айналды. Бұл ақпаратты қабылдау жылдамдығын арттырғанымен, зейіннің шашыраңқылығына (клиптік ойлау) әкеледі.

3. Педагогикалық фактор: Дамыта оқыту стратегиясы

Тәрбие мен оқыту — дамуды стихиялылықтан жүйелілікке көшіреді. Мұнда ең бастысы — даралап оқыту (differentiation).

• Выготский теориясының практикалық мәні: Мұғалім оқушыға тапсырма бергенде «бұл бала үшін тым оңай емес пе?» (нәтижесіздік) немесе «тым қиын емес пе?» (стресс) деген сұраққа жауап іздеуі керек. ЖДА (Жақын даму аймағы) — бұл баланың «ертеңгі» жетістігінің нүктесі.

4. Дамудың қозғаушы күші — Қайшылықтар

Педагогикалық теория бойынша, даму — ішкі қайшылықтарды шешу арқылы жүреді.

• Оқушының алдында тұрған жаңа міндет пен оның ескі мүмкіндіктері арасындағы қайшылық оны жаңа білім алуға итермелейді.

• Мотивация: Сыртқы мотивация (баға, мақтау) уақыт өте келе ішкі мотивацияға (танымдық қызығушылыққа) айналуы тиіс. Бұл — дамудың ең жоғарғы сатысы.

5. Педагогқа арналған практикалық ұсыныстар

Баяндаманы қорытындылай келе, оқушы дамуын басқарудың келесі алгоритмін ұсынамыз:

1. Диагностика: Оқушының биологиялық және психологиялық ерекшеліктерін (типологиясын) анықтау.

2. Қолайлы орта құру: Сыныпта «қателесуден қорықпау» мәдениетін қалыптастыру.

3. ЖДА-ға бағыттау: Әр сабақта баланың мүмкіндігін сәл де болса арттыратын «сынақ» тапсырмаларын беру.

4. Рефлексия: Оқушыны өз дамуын бағалауға үйрету (өзін-өзі реттеу).

Қорытынды түйін

Оқушы дамуы — бұл сызықтық процесс емес, бұл — спираль тәрізді өрлеу. Биологиялық негіз оған мүмкіндік береді, әлеуметтік орта жағдай жасайды, ал тәрбие осы энергияны дұрыс арнаға бағыттайды. Мұғалімнің міндеті — осы факторлардың үйлесімін тауып, баланы «өзін-өзі дамытушы» тұлға деңгейіне жеткізу.