Орта білім беру жүйесінде жасанды интеллектіні этикалық қолдану жөніндегі нұсқаулық

Кіріспе

XXI ғасыр – цифрлық технологиялар дәуірі. Бүгінде жасанды интеллект (ЖИ) тек өндіріс пен ғылымда ғана емес, сонымен бірге білім беру саласында да кеңінен қолданыла бастады. Қазіргі мектеп оқушылары білім алудың жаңа тәсілдерімен танысып, дербес оқытуға мүмкіндік алуда. Алайда, ЖИ-ді оқу-тәрбие процесіне енгізу тек мүмкіндіктер ғана емес, сонымен бірге этикалық мәселелерді де туындатады. Сондықтан орта білім беру жүйесінде жасанды интеллектіні этикалық тұрғыдан дұрыс қолдану – оқушылардың білім сапасын арттырумен қатар, тұлғалық дамуын қорғаудың кепілі.

1. ЖИ-дің білім берудегі мүмкіндіктері

Жасанды интеллект оқыту процесіне бірнеше маңызды жаңалық әкеледі:

Жеке дара оқыту – оқушылардың қабілеті мен оқу қарқынына сәйкес оқу мазмұнын бейімдеу.

Автоматтандырылған бағалау – тесттер мен жазбаша жұмыстарды тез әрі әділ бағалау.

Көмекші құралдар – ерекше білімді қажет ететін балалар үшін қолжетімділік тетіктерін қамтамасыз ету.

Ата-ана мен мұғалімге аналитикалық көмек – оқушылардың үлгерімі мен мінез-құлқындағы үрдістерді болжау.

Дегенмен, осындай мүмкіндіктерді қолдануда этикалық жауапкершілік алдыңғы орынға шығуы тиіс.

2. ЖИ қолданудағы негізгі этикалық қағидалар

2.1. Адам құқығы мен қадір-қасиетін сақтау

ЖИ ешқашан баланың жеке басын төмендетуге, алалауға немесе психологиялық қысым жасауға себеп болмауы тиіс.

2.2. Дербестік пен таңдау еркіндігі

Оқушы ЖИ құралдарын міндетті түрде қолдануға мәжбүр болмауы керек. Мұғалім баланың дербес таңдауына құрметпен қарауы қажет.

2.3. Мәліметтердің құпиялығы мен қауіпсіздігі

ЖИ жүйелері арқылы жиналған оқушылардың жеке деректері (үлгерім, мінез-құлық, денсаулық жағдайы) құпия сақталуы тиіс.

2.4. Әділеттілік және бейтараптық

ЖИ-дің шешімдері ешбір оқушыға әлеуметтік жағдайына, жынысына, тіліне немесе дініне байланысты әділетсіздік жасамауы керек.

2.5. Мұғалімнің жетекші рөлі

Жасанды интеллект мұғалімді алмастырмайды, керісінше оның көмекшісі ғана болуы тиіс. Шешуші педагогикалық шешімдерді тек адам қабылдауы қажет.

3. Қауіп-қатерлер мен тәуекелдер

Академиялық адалдықтың бұзылуы – оқушылар дайын жауап алу үшін ЖИ-ді теріс пайдалануы мүмкін.

Тәуелділік – баланың өзіндік ойлау және шығармашылық қабілеті төмендеп кетуі ықтимал.

Қате шешімдер – ЖИ жүйесі дұрыс емес мәлімет берген жағдайда, білім сапасына кері әсер етуі мүмкін.

Әлеуметтік теңсіздік – технологияға қолжетімділігі шектеулі ауылдық аймақтарда ЖИ құралдарын пайдалану мүмкін болмай қалуы.

4. Этикалық қолданудың нақты ұсынымдары

1. Мұғалімдерге арналған нұсқаулықтар – ЖИ-ді сабаққа енгізу алдында педагогтарға арнайы тренинг өткізу.

2. Академиялық адалдық саясаты – ЖИ құралдарын тек көмекші ресурс ретінде қолдану мәдениетін қалыптастыру.

3. Оқушыларды цифрлық сауаттылыққа тәрбиелеу – ЖИ-ді дұрыс қолдану, жалған ақпаратты ажырату, деректер қауіпсіздігі жөнінде білім беру.

4. Ашықтық пен айқындық – ЖИ жүйелері қандай мақсатта қолданылатынын мұғалімдер, оқушылар және ата-аналарға түсіндіру.

5. Заңдық және ұлттық құндылықтарға сәйкестік – ЖИ қолдану барысында Қазақстан Республикасының заңдары мен ұлттық тәрбиелік бағыттарды басшылыққа алу.

5. Болашаққа көзқарас

Жасанды интеллект білім беру саласында үлкен серпіліс әкелетіні сөзсіз. Бірақ оның этикалық қолданылуы – қоғамның басты назарында болуы тиіс мәселе. Мектептегі ЖИ құралдары баланың ойлау қабілетін шектемей, керісінше шығармашылық пен сыни тұрғыдан ойлауын дамытуға ықпал етуі қажет.

Қорытынды

Орта білім беру жүйесінде жасанды интеллектіні (ЖИ) этикалық қолдану – қазіргі заманғы білім беру процесін жаңғыртудағы басты бағыттардың бірі. Бұл бағыт тек технологияны енгізумен шектелмей, педагогикалық, әлеуметтік, құқықтық және этикалық аспектілерді де қамтиды.

1. ЖИ-дің артықшылықтары:

Оқушылардың жеке қабілеттерін дамытуға мүмкіндік береді, оқу траекториясын даралайды.

Мұғалімдердің жұмысын жеңілдетіп, бағалау мен кері байланысты тиімді етеді.

Оқу материалының сапасын арттырады және заманауи әдістемелерді енгізуге жол ашады.

2. Этикалық қағидаттар:

Деректер құпиялылығын сақтау және балалардың жеке мәліметтерін қорғау – негізгі талап.

Алгоритмдердің әділдігі, теңдік қағидаты және ұлттық құндылықтарды сақтау міндетті.

ЖИ тек көмекші құрал ретінде қолданылып, мұғалімнің жетекші рөлін алмастыруға тиіс емес.

3. Қауіп-қатерлер:

ЖИ-ге тәуелділік, академиялық адалдықтың бұзылуы, әлеуметтік теңсіздік және қате алгоритмдердің ықтималдығы.

Осы қауіп-қатерлерді болдырмау үшін құқықтық базаны нығайту, мұғалімдерді оқыту және технологиялық бақылауды қамтамасыз ету қажет.

4. Ұсынылатын шаралар:

Педагогтарды, әкімшілікті және ата-аналарды ЖИ этикасы мен қолдану принциптері бойынша оқыту.

Мектептер мен өңірлерде пилоттық жобаларды енгізу, тиімді тәжірибелерді тарату.

ЖИ қолданудың тиімділігін бағалайтын және этикалық талаптарға сәйкестігін қадағалайтын механизмдерді дамыту.

5. Қорытынды ой:

Орта білім беру жүйесінде ЖИ-ді этикалық қолдану – тек технологиялық жаңалық қана емес, сонымен қатар педагогикалық мәдениетті, әдістемелік тиімділікті және әлеуметтік жауапкершілікті қамтитын кешенді процесс. Тек дұрыс жоспарланған, этикалық және заңнамалық негізделген тәсілдер арқылы ЖИ білім беру сапасын арттырып, оқушылар мен мұғалімдерге нақты пайда әкеле алады.

Орта білім беру жүйесінде жасанды интеллектіні енгізу – уақыт талабы. Дегенмен, оны этикалық нормаларды сақтай отырып қолдану – ең басты міндет. ЖИ – тек құрал, ал басты құндылық – бала тұлғасы. Сондықтан әрбір педагог, ата-ана және қоғам мүшесі жасанды интеллектіні пайдалануда этикалық қағидаларды берік ұстануы тиіс.

2025–2029 жылдарға арналған білім беру жүйесіне жасанды интеллектіні енгізудің концептуалдық тәсілдері

Кіріспе

Әлемде білім беру жүйесі үлкен өзгерістердің алдында тұр. 2025 жылдан бастап жасанды интеллект (ЖИ) тек қана қосымша құрал емес, білім берудің негізгі стратегиялық бағыттарының біріне айналады. Қазақстан үшін де бұл тақырып өзекті, себебі ұлттық білім беру жүйесінің жаһандық бәсекеге қабілеттілігі цифрлық технологияларды қаншалықты тиімді қолдануға байланысты.

ЖИ-ді енгізу барысында біз тек техникалық тұрғыда ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік, педагогикалық, этикалық және құқықтық тұрғыдан дайын болуымыз қажет. Концептуалдық тәсілдер” терминін түсіну үшін оны бөліп қарастырған дұрыс.

1️⃣ Мағынасы:

Концептуалдық тәсілдер – бұл белгілі бір салада (мысалы, білім беру жүйесінде) қандай негізгі принциптер, идеялар мен стратегиялар бойынша әрекет ететінімізді анықтайтын жалпы ұғым.

Қарапайым тілде: Бұл – «біз мәселені қалай түсінеміз, қандай қағидаттарға сүйенеміз және қандай жолмен шешеміз» деген ойларды жүйелеу.

2️⃣ Білім беру контекстінде: 2025–2029 жылдарға арналған білім беру жүйесіне ЖИ енгізу кезінде концептуалдық тәсілдер дегеніміз:

ЖИ-ді мектептерде қалай қолданатынымызға байланысты негізгі идеялар мен принциптер;

Мұғалімдер мен оқушыларға әсерін, этикалық нормаларды, құқықтық талаптарды ескеретін жүйелі бағыттар;

Әр түрлі аспектілерді (педагогикалық, әдістемелік, технологиялық, этикалық, құқықтық) ұйымдастырылған түрде біріктіретін тәсілдер.

1. Білім беру жүйесінде ЖИ-ді енгізудің жалпы мақсаттары;

2025–2029 жылдарға арналған негізгі мақсаттар мыналар:

Жеке дара оқытуды қамтамасыз ету – әр оқушының қабілетіне қарай оқу материалын бейімдеу.

Білім сапасын арттыру – оқу үлгерімін талдау және оқу олқылықтарын болжау.

Мұғалімнің кәсіби рөлін күшейту – ЖИ-ді көмекші құрал ретінде пайдалану.

Әлеуметтік теңдікті қамтамасыз ету – барлық өңірлерде білімге қолжетімділікті арттыру.

Академиялық адалдықты қорғау – ЖИ-ді теріс пайдалануды болдырмау.

2. Концептуалдық тәсілдер

2.1. Педагогикалық тәсіл

ЖИ оқушыға дайын жауап бермей, оның ойлау қабілетін дамытуға бағытталуы тиіс.

Мұғалім – жетекші, ЖИ – көмекші.

Оқыту процесі «адам + ЖИ» ынтымақтастығына негізделеді.

2.2. Әдістемелік тәсіл

Оқу бағдарламаларын ЖИ қолдауына бейімдеу.

Цифрлық платформалар арқылы оқу контентін жаңарту

Сабақ барысында деректерді талдап, оқушының әлсіз тұстарын анықтау.

2.3. Технологиялық тәсіл

2025–2029 жылдары мектептерді қажетті техникалық инфрақұрылыммен жабдықтау.

Бұлттық сервистер мен отандық ЖИ платформаларын дамыту.

Интернетке тең қолжетімділікті қамтамасыз ету.

2.4. Әлеуметтік-этикалық тәсіл

Жеке деректердің құпиялығын сақтау.

Оқушылар арасында ЖИ құралдарын әділ қолдануды қамтамасыз ету.

Ұлттық құндылықтар мен мәдениетті сақтау.

2.5. Құқықтық тәсіл

ЖИ қолдануға қатысты арнайы нормативтік-құқықтық база құру.

Академиялық адалдықты қамтамасыз ететін ережелер қабылдау.

Авторлық құқық пен интеллектуалдық меншікті қорғау

3. Іске асыру кезеңдері (2025–2029)

2025 жыл

Пилоттық мектептерде ЖИ жүйелерін сынақтан өткізу.

Мұғалімдерге арналған алғашқы курстарды ұйымдастыру.

Оқу контентінің бір бөлігін ЖИ негізінде бейімдеу.

2026 жыл

Аймақтық деңгейде ЖИ қолдау платформаларын енгізу.

Академиялық адалдық кодексін бекіту.

ЖИ құралдарын ерекше білімді қажет ететін балаларға бейімдеу.

2027 жыл

Барлық мектептердің кемінде 50%-ында ЖИ құралдарын қолдану.

Мұғалімдердің цифрлық сауаттылығын толық қалыптастыру.

ЖИ арқылы ұлттық бірыңғай білім беру аналитика жүйесін құру.

2028 жыл

ЖИ көмегімен оқушының білім траекториясын толық бақылау.

Шағын ауыл мектептерін онлайн-платформалар арқылы қолдау.

Инклюзивті білім беруді толық қамтамасыз ету.

2029 жыл

ЖИ-ді барлық мектептерге толық енгізу.

Қазақстандық ЖИ платформасын халықаралық деңгейге шығару.

Білім сапасының жаңа деңгейіне қол жеткізу.

4. Мүмкіндіктер мен артықшылықтар

Әр оқушының жеке қабілетін дамыту.

Мұғалім еңбегінің тиімділігін арттыру.

Білім сапасын объективті бағалау.

Аймақтар арасындағы білім сапасын теңестіру.

Қазақстанның жаһандық білім беру кеңістігінде бәсекеге қабілетті болуы.

5. Қауіп-қатерлер мен оларды еңсеру

Академиялық адалдықтың бұзылуы → бақылау жүйесін жетілдіру.

Технологияға тәуелділік → оқушының сыни ойлауын дамытуға басымдық беру.

Әлеуметтік теңсіздік → ауыл мектептерін техникалық қолдаумен қамтамасыз ету.

Қате алгоритмдер → отандық ЖИ шешімдерін дамыту

6. Қорытынды

2025–2029 жылдар аралығында жасанды интеллектіні білім беру жүйесіне енгізу – Қазақстан үшін тарихи мүмкіндік. ЖИ тек технология емес, ол – оқыту сапасын арттырудың, әлеуметтік әділеттілікті нығайтудың және болашақ ұрпақты XXI ғасырдың талаптарына бейімдеудің құралы.

2025–2029 жылдар аралығында білім беру жүйесіне жасанды интеллектіні (ЖИ) енгізу – еліміздің білім беру саласын трансформациялаудағы стратегиялық бағыттардың бірі болып табылады. Бұл процесс тек технологияны енгізумен шектелмей, педагогикалық, әдістемелік, этикалық, құқықтық және әлеуметтік аспектілерді біріктіретін кешенді жүйе ретінде қарастырылады.

1. Стратегиялық мәні:

ЖИ енгізу арқылы оқушылардың жеке қабілеттерін дамытуға, білім траекториясын даралауға, сыни және креативті ойлау қабілеттерін жетілдіруге мүмкіндік беріледі.

Мұғалімдер мен әкімшілік жұмысының тиімділігін арттырып, білім беру процесінің сапасын жақсартады.

Оқу бағдарламалары мен әдістемелердің заманауи талаптарға сәйкес жаңартылуына жол ашады.

2. Концептуалдық тәсілдер:

Педагогикалық тәсіл: ЖИ-ді көмекші құрал ретінде қолдану, мұғалімнің жетекші рөлін сақтау, ынтымақтастыққа негізделген оқыту.

Әдістемелік тәсіл: Бағдарламаларды ЖИ қолдауына бейімдеу, оқушылардың үлгерімін нақты деректер арқылы бақылау, оқу мазмұнын цифрлық платформаларға интеграциялау.

Технологиялық тәсіл: Мектептерді қажетті техникалық құралдармен жабдықтау, бұлттық сервистерді пайдалану, интернетке тең қолжетімділік қамтамасыз ету.

Әлеуметтік-этикалық тәсіл: Деректер құпиялығы мен әділдікті сақтау, ұлттық құндылықтарды қорғау, оқушылардың психологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз ету.

Құқықтық тәсіл: ЖИ қолдану бойынша заңнамалық база әзірлеу, академиялық адалдықты сақтау, авторлық құқықты қорғау.

3. Мүмкіндіктері мен әлеуеті:

ЖИ білім беру жүйесін жеке дара оқытуды қамтамасыз ететін, педагогикалық процесс тиімділігін арттыратын, аймақтар арасындағы білім теңдігін қамтамасыз ететін құрал ретінде күшейтеді.

Оқу-әдістемелік материалдардың сапасын арттырып, жаңартылған педагогикалық практикаларды енгізуге мүмкіндік береді.

Мұғалімдердің кәсіби дамуын қолдап, жаңа білім беру технологияларын тиімді қолдануға жағдай жасайды.

4. Қауіп-қатерлері және алдын алу шаралары:

Академиялық адалдықты бұзу, технологияға тәуелділік, әлеуметтік теңсіздік және алгоритмдік қателіктер.

Бұл қауіптерді азайту үшін құқықтық, этикалық және педагогикалық бақылау механизмдерін енгізу, мұғалімдер мен әкімшілікті оқыту, пилоттық жобаларды кезең-кезеңімен енгізу қажет.

5. Жалпы қорытынды ой:

2025–2029 жылдарға арналған концептуалдық тәсілдер білім беру жүйесін тек технологиялық тұрғыда жаңартумен шектелмей, педагогикалық мәдениетті, әдістемелік тиімділікті, этикалық және құқықтық талаптарды үйлестіру арқылы жүйелі өзгерістерді қамтамасыз етеді. Тек дұрыс жоспарланған, этикалық және заңнамалық негізделген тәсілдер арқылы ЖИ білім беру сапасын арттырып, оқушылар мен мұғалімдерге нақты тиімділік әкеле алады.

Басты шарт – ЖИ-ді этикалық тұрғыдан, ұлттық құндылықтарға сай және педагогикалық мақсаттарға сәйкес пайдалану.