Шынгысова Алтынгул

6В01101 Педагогика және психология

ҚазҰлтҚызПУ

Ғылыми жетекшісі: әл.ғ.маг. Абдраманова Д.Е.

Отбасылық жұптарға кеңес берудің модельдері

АННОТАЦИЯ

Бұл мақалада отбасылық жұптарға психологиялық кеңес берудің теориялық-әдіснамалық негіздері мен практикалық кезеңдері қарастырылады. Кеңес беру үдерісі жүйелік, құрылымдық, гештальттық және тәжірибелік модельдер тұрғысынан талданып, олардың отбасылық өзара әрекеттесуді түсіндірудегі рөлі айқындалады. Сонымен қатар, ерлі-зайыптылармен жұмыс жүргізудің негізгі кезеңдері – клиенттерді дайындау, сұранысты нақтылау, конструктивті коммуникацияны қалыптастыру, проблеманы жүйелік талдау және шешім қабылдау үдерістері сипатталады. Зерттеу нәтижесінде отбасылық кеңес берудің негізгі мақсаты ретінде ерлі-зайыптылар арасындағы коммуникациялық тиімділікті арттыру, эмоционалдық тұрақтылықты қалыптастыру және тең құқылы серіктестік қатынастарды дамыту екені көрсетіледі.

Кілт сөздер:отбасылық кеңес беру, ерлі-зайыптылар, жүйелік тәсіл, құрылымдық модель, психологиялық интервенция, коммуникация, отбасылық жүйе, дифференциация, өзара әрекет, психотерапия

Кіріспе.

Қазақ дүниетанымында отбасы – тұлғаның алғашқы тәрбие мектебі ретінде ерекше мәнге ие. Халық даналығында кездесетін «баланың бойындағы мінез бен болашақ бағыт отбасында қалыптасады» деген ұстаным да адамның өмірлік құндылықтары ең алдымен отбасылық ортада дамитынын көрсетеді. Осы тұрғыдан алғанда, ата-ана тәрбиесі мен отбасы ішіндегі қарым-қатынас жүйесі тұлғаның әлеуметтік, эмоционалдық және мінез-құлықтық дамуына тікелей ықпал етеді.

Отбасылық психологиялық кеңес беру — күрделі әрі көпқырлы процесс, сондықтан ол әртүрлі ғылыми теориялар мен бағыттарға сүйенеді. Бұл теориялар отбасы ішіндегі қарым-қатынастарды жүйелі түрде түсіндіруге және тиімді психологиялық көмек көрсетуге мүмкіндік береді.

Отбасылық кеңес берудің негізгі теориялық негіздерінің бірі — М. Боуэннің отбасылық жүйелер теориясы. Бұл теория бойынша отбасы біртұтас эмоционалдық жүйе ретінде қарастырылады және оған тек қазіргі мүшелер ғана емес, бұрынғы ұрпақ ықпалы да әсер етеді. Боуэн тұлғаның дифференцияланған (дербес) және бірігіп кеткен (тәуелді) түрлерін ажыратады. Дербес тұлғалар эмоциясын реттей алады, ал тәуелді тұлғалар отбасы ықпалына көбірек бағынады.

Отбасылық кеңес беруде гештальттық бағыт та кеңінен қолданылады. Бұл бағыттың негізінде Курт Левиннің өріс теориясы жатыр және оны тәжірибеде Фриц Перлз дамытқан. Гештальт теориясы бойынша адам өз қажеттіліктеріне сәйкес «фигуралар» қалыптастырады, ал қанағаттандырылған қажеттілік «жабылады». Егер қажеттілік қанағаттандырылмаса, «аяқталмаған гештальт» қалыптасып, ол адамның психологиялық күйіне кері әсер етеді. Отбасылық қатынаста бұл шешілмеген жанжалдар, айтылмаған эмоциялар арқылы көрінеді. Сондықтан терапияның мақсаты — осы аяқталмаған тәжірибелерді аяқтау және тұлғаның өзін-өзі реттеу қабілетін қалпына келтіру.Сонымен қатар, отбасылық кеңес беруде «осында және қазір» принципіне негізделген Уолтер Кемплер моделі маңызды рөл атқарады. Бұл модельде басты назар қазіргі сәттегі мінез-құлыққа және адамның психологиялық шынайылығына аударылады. Адамның шынайылықты қабылдауы әрқашан объективті бола бермейді және көбінесе маңызды адамдардың бағасына тәуелді болады. Сондықтан психологтың міндеті — әрбір отбасы мүшесінің қабылдау ерекшеліктерін түсініп, оларды өзара түсіністікке жеткізу.

Отбасылық кеңес берудің тағы бір маңызды бағыты — тәжірибелік (экспериенциалды) модель, оның өкілі Карл Витакер. Бұл бағыт отбасының дамуға қабілетті тірі жүйе екенін қарастырады. Витакер «сау отбасы» ұғымын енгізіп, оның негізгі белгілеріне икемді рөлдер, ортақ жауапкершілік және проблемаларды бірлесе шешу қабілетін жатқызады. Ал дисфункционалды отбасыларда эмоциялар шектеледі, қарым-қатынас қатаң болады және ашық конфликтілерден қашу байқалады.

Осылайша, әртүрлі теориялар отбасылық кеңес берудің әр қырын ашады: бірі — эмоциялық байланыстарды, екіншісі — құрылымды, үшіншісі — тұлғаның ішкі тәжірибесін зерттейді. Дегенмен, олардың барлығының ортақ мақсаты — ерлі-зайыптылар арасындағы өзара түсіністікті арттыру, тиімді коммуникацияны қалыптастыру және үйлесімді, тұрақты қарым-қатынас құру.

Негізгі бөлім

Отбасылық жұптармен психологиялық жұмыс жүргізу барысында кеңес беру процесін түсіндіретін бірқатар теориялық модельдер қалыптасқан. Бұл модельдер өзара әрекеттесу ерекшеліктерін әртүрлі деңгейде талдауға мүмкіндік береді.

Кесте-1.Отбасылық психологиялық кеңес беру модельдері

Отбасылық психологиялық кеңес беру – некеге дейінгі кезеңдегі тұлғалармен де, сондай-ақ ұзақ уақыт бірге өмір сүріп жатқан ерлі-зайыптылармен де жүргізілетін, қарым-қатынас жүйесін талдауға және оны оңтайландыруға бағытталған кәсіби психологиялық процесс болып табылады. Бұл процесс өзара байланысты бірнеше кезеңнен тұрады.

1.Клиенттерді әңгімеге дайындау

Консультацияның бастапқы кезеңінде психологтың негізгі міндеті — қауіпсіз, сенімді және қолайлы психологиялық атмосфера қалыптастыру. Себебі отбасылық жұптар көбіне бейтарап емес, эмоционалды түрде күрделі мәселелермен келеді.

Осыған байланысты әңгіме барысында арнайы ережелер енгізіледі:

* әр серіктеске сөз кезегі беріледі;

* бір уақытта тек бір адам сөйлейді (5–10 минут);

* екінші серіктес ойын жазып отыра алады, бірақ сөзді бөлмейді.

2.Клиенттік сұранысты нақтылау (диагностикалық кезең)

Бұл кезеңде жұптың кеңеске келу мотивтері мен негізгі проблемалық аймағы анықталады. Әр серіктестің субъективті қабылдауы мен күтуі жеке қарастырылады.

Сұраныс бойынша келіспеушілік туындаған жағдайда психолог конфликтті эскалацияға жібермей, коммуникацияны реттейді немесе жеке сессиялар арқылы ақпарат жинайды. Бұл кезеңде негізгі мақсат — проблеманың құрылымын анықтау және ортақ диагностикалық модель қалыптастыру.

3. Конструктивті өзара әрекетке жағдай жасау

Бұл кезеңде деструктивті коммуникациялық паттерндерді өзгерту жұмысы жүргізіледі. Жұптар көбіне бұрынғы конфликтілік үлгілерді қайталауға бейім болады, сондықтан психолог өзара әрекетті реттеуші интервенциялар қолданады.

Негізгі әдістер:

• өзін-өзі реттеу техникалары (тыныс алу, релаксация);

• метакоммуникация (қарым-қатынас туралы сөйлесу);

• ережелерді бұзуды құрылымдық талдау;

• назарды конструктивті диалогқа бағыттау.

4. Мәселені жүйелік зерттеу

Бұл кезеңде проблема жүйелік және динамикалық тұрғыдан талданады. Жұп арасындағы конфликт тек жеке әрекет емес, өзара әрекет жүйесінің нәтижесі ретінде қарастырылады.

Зерттеу бағыттары:

• проблеманың пайда болу тарихы;

• триггерлік факторлар;

• эмоционалдық және когнитивтік реакциялар;

• бұзылған құндылықтар мен қанағаттанбаған қажеттіліктер;

• өзара әсер ету механизмдері.

5. Интеграция және шешім қабылдау кезеңі

Бұл кезеңде жұптың ресурстары мен позитивті өзара әрекет тәжірибесі негізінде жаңа коммуникациялық стратегиялар қалыптастырылады. Бұрынғы конструктивті эпизодтар талданып, олардың табысты факторлары анықталады.

Негізгі міндеттер:

• компромисс және келісім механизмдерін дамыту;

• серіктестік позицияны күшейту;

• өзара бейімделу деңгейін арттыру;

• қарым-қатынасты қайта құрылымдау.

Нәтижесінде жұп деструктивті конфронтациядан конструктивті серіктестік деңгейіне өтеді.

Отбасылық психологиялық кеңес беру барысында қолданылатын модельдер ерлі-зайыптылардың өзара әрекет ерекшеліктерін түсінуге, қарым-қатынас құрылымын талдауға және оны өзгертуге бағытталған. Мұндай модельдер тек теориялық сипатқа ие емес, сонымен қатар практикалық интервенциялық құрал ретінде қолданылады.

Кесте-2.Қатынастардың типологиялық моделі

3. Модельдерді таңдауға негізделген интервенция

Кеңес беру барысында психолог жұптарға осы модельдердің бірін таңдауды ұсынады. Бұл әдіс:

• өзіндік рефлексияны күшейтеді

• қатынас құрылымын саналы түсінуге мүмкіндік береді

• өзгеріске мотивация қалыптастырады

Көп жағдайда жұптар тең құқылы серіктестік моделін таңдайды, бұл олардың қарым-қатынасты дамытуға дайын екенін көрсетеді.

Осылайша, отбасылық жұптарға психологиялық кеңес беру үдерісі клиникалық-психологиялық және жүйелік-интервенциялық сипаттағы көпдеңгейлі құрылым ретінде қарастырылады. Әрбір кезең ерлі-зайыптылар арасындағы дисфункционалды интеракциялық паттерндерді айқындауға, олардың пайда болу детерминанттарын талдауға және коррекциялық ықпал жасауға бағытталған.

Қорытынды

Қорытындылай келе, отбасылық жұптарға психологиялық кеңес беру – тұлғааралық өзара әрекет пен отбасылық жүйенің функционалдық ерекшеліктерін кешенді талдауға негізделген көпдеңгейлі психологиялық практика болып табылады. Бұл үдеріс ерлі-зайыптылар арасындағы коммуникациялық дисфункцияларды айқындап, олардың пайда болу себептерін жүйелік, құрылымдық және интеракциялық деңгейде интерпретациялауға мүмкіндік береді.

Кеңес беру барысында қолданылатын теориялық модельдер отбасылық қатынастардың әртүрлі аспектілерін (эмоционалдық байланыс, құрылымдық ұйымдасу, когнитивтік қабылдау және мінез-құлықтық өзара әрекет) ғылыми тұрғыдан түсіндіруге жағдай жасайды. Аталған модельдер психологиялық интервенцияның бағыт-бағдарын анықтап қана қоймай, ерлі-зайыптылардың өзіндік рефлексиясын күшейтуге және жаңа адаптивті мінез-құлық стратегияларын қалыптастыруға ықпал етеді.

Жалпы алғанда, отбасылық кеңес берудің негізгі нәтижесі – деструктивті қарым-қатынас үлгілерін трансформациялау, эмоционалдық регуляция деңгейін арттыру және симметриялық, тең құқылы серіктестікке негізделген тұрақты отбасылық жүйені қалыптастыру болып табылады. Бұл өз кезегінде отбасы институтының психологиялық тұрақтылығын күшейтіп, оның әлеуметтік және тұлғалық даму функцияларын тиімді жүзеге асыруына мүмкіндік береді.

Әдебиеттер:

1.Минухин С. Семьи и семейная терапия. – М.: Независимая фирма «Класс», 2005.

2.Боуэн М. Теория семейных систем. – М.: Когито-Центр, 2011.

3.Satir V. Conjoint Family Therapy. – Palo Alto: Science and Behavior Books, 1964.

4.Haley J. Strategic family therapy: A review of methods and approaches // Journal of Marital and Family Therapy. – 1980.

5.Whitaker C. A. Experiential family therapy approaches // Family Process. – 1978.