Әдістемелік ұсынымдарда мектептік психологиялық-педагогикалық констилиум қызметін ұйымдастыру негіздері берілген. Қосымшаларда мектептік консилиумның үлгілік құжаттарының үлгілері берілген. Ұсынымдар жалпы білім беру мектептерінің басшыларына, мамандарға (логопедтерге, арнайы педагогтерге, психологтарға, әлеуметтік педагогтарға және т.б.) және педагогтарға арналған.

В методических рекомендациях изложены организационные основы деятельности школьного психолого-педагогического консилиума. В приложениях приведены образцы документации школьного консилиума. Рекомендации предназначены руководителям, специалистам (логопедам, специальным педагогам, психологам, социальным педагогам и др.) и педагогам общеобразовательных школ.

Кіріспе

Консилиум – бір немесе басқа білім саласындағы сарапшылардың, мамандардың мәжіліcі, өзара кеңесуі. Психологиялық-педагогикалық консилиум әлсін-әлсін жиналып, қандай да бір мәселені, мысалы, оқушылардың алдын ала белгіленген параметр бойынша оқығандарын, оқи алатынын және шынайы оқудағы мүмкіндіктерін талқылайтын және бағалайтын мамандардың бірлестігін білдіреді. Консилиум мәжілісіндегі оқыту үдерісінің сапасын арттыру бойынша мұғалімдердің жұмысы жағдайында оқушылардың болжамды үлгерімдері ғана емес, сонымен бірге үлгермеушіліктің себептері талқыланады және оқушылардың білімдері мен жалпы оқу икемділіктеріндегі ақтаңдақтарды жеңу бойынша шаралар жүйесі туралы шешім қабылданады.

Алғаш рет оқушыны алдын ала әзірленген теория мен оқу үдерісін тиімділеу әдістемесінің аясында оқытудың мүмкін болатын нұқаларын ішінен ең жақсысын таңдау негізіндегі сапада жалпы білім беру мекемесіндегі педагогикалық консилиум әдістемесін академик Ю.К. Бабанский құрды және сынап көрді.

Арнайы білім беру ұйымдарындағы (арнайы балабақшалар, арнайы мектептер) психологиялық-педагогикалық консилиум мамандар (психолог, логопед, дефектолог, әлеуметтік педагог және т.б.) мен педагогтардың өзара әрекеттесуі ретінде психофизикалық дамуында бұзылыстары бар балаларды кешенді және психологиялық-педагогикалық қолдаудың бірыңғай тәсілдемесін жасау үшін белсенді қолданылады. Консилиум қарастырылған санаттағы балалардың білім алудағы қажеттіліктерінің сан алуандығына байланысты оларды оқыту мәселелерін шешудің командалық, мультидисциплинарлық тәсілдемесінің маңызды шартты талабы болып табылады. Консилиум мүшелерінің жұмысының негізгі тәсілдеріне талқылау және сараптамалық бағалау жатады.

Инклюзивтік білім беру практикасын жалпы білім беру мектептерінде дамыту олардың құрылымдарында білім алуда ерекше қажеттіліктері бар оқушыларды психологиялық-педагогикалық қолдау мамандарының өзара әрекеттесу түрі ретіндегі консилиумдерді құру өзекті болып отыр.

Осы әдістемелік ұсынымда мектептік психологиялық-педагогикалық консилиумдарын ұйымдастыру және қызмет істеуі мәселелері ашып көрсетіледі, қажетті құжаттардың үлгілері беріледі.

1 Мектептік психологиялық-педагогикалық консилиумның қызметін ұйымдастыру және оның міндеттері

Білім беру ұйымының психологиялық-педагогикалық консилиумының негізгі мақсаты жалпы білім беру үдерісіне қосылған білім алуда ерекше қажеттіліктері бар оқушыларды қолдау стратегиясын және оларды оқыту мен әлеуметтендірудің табыстылығы үшін ересектердің келісілген әрекеттерін алқалық анықтау болып табылады.

Консилиум міндеттері:

• білім алуда ерекше қажеттіліктері бар оқушыларды дамыту және\немесе оқыту жағдайларын талдау;

• оқушыларға психологиялық-педагогикалық көмектің мазмұнын анықтау және оны көрсететін мамандардың өзара әрекеттесуін үйлестіру;

• оқу үдерісіндегі балаларға көмек мазмұны туралы педагогтарға, ата-аналарға ұсынымдар әзірлеу;

• психологиялық-педагогикалық көмектің тиімділігін бағалау.

Мектептік консилиум жұмысын құру негіздері:

• қарастырылған мәселелерге (әр түрлі мамандардың өзара тығыз байланысы) кешенді тәсілдеме;

• оқушылардың қажеттіліктерін динамикалық зерттеу;

• оқушылардың қызығушылықтарын сақтау және жеке психофизикалық ерекшеліктерін есепке алу.

Мектеп консилиумының құрамы иілімді болып, оның тұрақты және уақытша қатысушылары болады. Тұрақты қатысушылар – оқу-тәрбие жұмысы бойынша мектеп директорының орынбасары, педагог-психолог, әлеуметтік педагог, логопед мұғалім, дефектолог мұғалім. Тұрақты қатысушылар әрбір мәжіліске, оны дайындау жұмысына қатысады, оның ұсынымдарының орындалуын бақылайды. Уақытша қатысушылар (сынып жетекшілері, пән мұғалімдері, медициналық қызметкерлер) консилиумге қажеттіліктері бойынша қатысады.

Консилиум жоспарлы және жоспардан тыс болып бөлінеді. Жоспарлы консилиумдар жылына 3-5 рет өткізіледі. Жоспарлы консилиумдар жұмысының қызметі келесі бағыттармен жүзеге асады:

• мектепке оқуға келген оқушылардың, білім алуда ерекше қажеттіліктері бар, орта буынға өткен оқушылардың білім алудағы ерекше қажеттіліктерін талқылау;

• білім алуда ерекше қажеттіліктері бар оқушыларды психологиялық-педагогикалық қолдаудың мазмұнын әзірлеу;

• түзете дамыту тапсырмаларын жүзе асырудың табыстылығын динамикалық бағалау және қажет болған жағдайда оқушыларды психологиялық-педагогикалық қолдаудың алдын ала әзірленген бағдарламаларын өзгерту;

• оқушыларды психологиялық-педагогикалық қолдаудың тиімділігін бағалау.

Консилиумның тұжырымдамасы білім беру үдерісінің барлық қатысушыларына (пән мұғалімдеріне, қосымша білім беру педагогтеріне, ата-аналарға) хабарланады және ұсынымдама болып табылады.

Жоспардан тыс консилиумдар білім беру үдерісінің кез-келген қатысушысының, оның ішінде білім беру ұйымының басшылығының немесе ата-анасының (олардың орындағылардың) сұрауы бойынша өткізіледі. Жоспардан тыс консилиум үшін баланың оқуына және дамуына әсер ететін жаңа жағдайлардың анықталуы немесе туындауы, оның дамуы мен оқуының кері динамикасы себеп бола алады. Мамандар мен ата-аналардың сұрау түрлері әр түрлі болуы мүмкін, бірақ қандай жағдайда болмасын олар баланың мәселелерін (дамудағы және оқудағы) немесе педагогтың, ата-ананың баламен өзара әрекеттесуіндегі мәселелерді бейнелеуге міндетті. Жоспардан тыс консилиумның қызметінің бағыттары:

• баланы оқыту мен тәрбиелеуде анықталған проблемаларды жою бойынша іс-шараларды ұйымдастыру;

• өзгерген жағдайда баламен түзете дамыту жұмысының жоспарын әзірлеу.

2 Мектептік психологиялық-педагогикалық консилиумды жүргізу тәртібі

Консилиумның бірінші мәжілісінде консилиумдарды жүргізу кестесі құрылады және білім алуда ерекше қажеттіліктері бар және қолдау көрсететін мамандардың динамикалық бақылауына мұқтаж балалардың тізімі анықталады.

Консилиумде психологиялық-педагогикалық қолдау қызметінің әрбір қызметкері жүргізген тексерудің жинақталған аналитикалық материалдары талқыланады. Олар мамандардың ұсынымдары түрінде құрылады (А қосымшасы). Мамандардың ұсынымдарында бала және оның жанұясы туралы мәліметтер педагог үшін түсінікті және қолжетімді тілде беріледі және бала мен оның жанұясының құпиялылыққа деген құқығын бұзбайтындай түрде жазылады.

Консилиумде оқушының әрекеттерін бақылау мен зерттеу нәтижелерін талқылауды консилиум төрағасы реттеуге және бақылауға міндетті. Консилиум жұмыс тәртібімен оның барлық қатысушылары таныс болуы қажет. Егер консилиумда уақытша қатысушылар болса, онда төраға жұмыс басталарда жүргізу тәртібін еске түсіреді. Консилиум мәжілісінің келесі жұмыс тәртібін ұстануға болады:

1. Баланы консилиумға жіберген маман (педагог немесе ата-ана) сөз сөйлейді. Ол оқушының оқу және даму жағдайы туралы, өзін алаңдататын проблемалары мен жағымды жақтарын нақты айтып береді. Маманның (педагог, ата-ана) сөзін ешкім сұрақ, реплика, ескертумен бөлмейді. Егер оқушыда ППК тұжырымдамасы болса, онда ол туралы сынып мұғалімі баяндайды.

2. Консилиум мүшелері баланың дамуы мен оқу жағдайларының мәнін нақтылау және түсіну үшін маманға (педагог, ата-ана) кезекпен сұрақ қояды. Маман (педагог, ата-ана) әрбір қойылған сұраққа жауап береді.

3. Консилиумның барлық қатысушылары, өз кезегімен консилиум үшін алдын ала дайындаған бала туралы ұсыныстарын пайдалана отырып, оқушының дамуы мен оқу әрекетінінің ерекшеліктеріне кәсіптік сипаттама беріп, мәселе туралы өзінің пікірін және жағдайды жақсартуға қатысты ұсыныстарын айтады.

4. Оқушыны қолдауды ұйымдастырудың бірыңғай тәсілдері әзірленеді, түзете дамыту жұмысының мазмұны анықталады, оқу үдерісінде, қосымша білім беру мен жанұялық тәрбилеуге қатысты жеке тәсілдемелік ұсынымдар беріледі.

Консилиум мүшелерінің арасындағы ақпарат алмасу және сұрақтарға өзара жауап беру оқушының психологиялық-педагогикалық мәртебесі сипатталатын, оқушыны қолдаудың ұсынылған түрі мен қатысатын мамандар консилиумның тұжырымдамасын жасау үшін негіз болады (Б қосымшасы). Тұжырымдамада консилиум мамандарының педагогтар ұжымымен немесе жеке мұғалімдермен, оқушының ата-анасы мен мектеп әкімшілігімен кеңес беру жұмысын өткізу қажеттілігі туралы нұсқау берілуі мүмкін.

Консилиум тұжырымдамасының негізінде оқуда ерекше қажеттіліктері бар оқушыны психологиялық-педагогикалық қолдаудың жеке бағдарламасы құрылады. Жарты жылға құрылатын қолдаудың жеке бағдарламасында баламен жүргізілетін түзете дамыту жұмысының бағыттары, әрбір бағыт бойынша жұмыстың мазмұны, күтілетін нәтиже көрсетіледі. Балаға қатысты мамандардың әрекеттері үйлестіріледі. Қажет болған жағдайда, әр түрлі мамандарды баламен жұмысқа қосудың бірізділігі анықталады. Бағдарламада оқушының даму картасын жүргізетін, қолдау кезеңдерін бақылайтын, жасалған жұмыстың нәтижесін қорытындылау және ары қарайғы жұмысты талқылау мақсатында баланың мәселелерін консилиумда қайтадан талқылауға ұсыныс беретін жауапты маман бекітіледі. Психологиялық-педагогикалық қолдаудың жеке бағдарламасының мазмұнымен міндетті түрде ата-аналар, оқушымен жұмыс істейтін барлық педагогтар таныстырылады. Баламен жұмыс істейтін барлық мамандар оқушыны қолдаудың жеке бағдарламасының мазмұнын орындауға міндетті болады. Баланы қолдау бойынша негізгі жүктеме мұғалімге жүктеледі, ол оқушының оқудағы және әлеуметтенудегі жетістіктері үшін жеке жауапкершілікте болады.

Консилиумның мәжілісінде әрбір жеке жағдайға қатысты тұжырымдама шешімін талқылау кезіндегі қатысушылардың қысқа айтылымдарын бейнелейтін, тағайындалған ұсынымдарды орындауға жауаптылар белгіленетін хаттама жүргізіледі. Консилиум хаттамалары консилиум төрағасының іс қағаздарында сақталады. Консилиумның ұсыныстары директор жанындағы мәжілістерде әкімшілікке хабарланады, содан кейін педагогикалық кеңеске жіберіледі.

Консилиумның хатшысы балаларды тіркеу және есепке алу журналын жүргізеді, бала туралы жалпы мәліметтер жинайды, консилиум мәжілістерінің кестесінің орындалуын, консилиумның құжаттарының мұрағатта сақталуын бақылайды.

Консилиум жұмысына қатысушы төраға мен мамандарға балалар және олардың жанұялары туралы ақпараттың құпиялылығы туралы жауапкершілік жүктеледі.

Бала дамуының кері динамикасында, консилиум мүшелерінің баланы оқыту мен тәрбиелеуге қатысты бір мәнді шешім қабылдаулары мүмкін болмаған жағдайда, оқушыны тереңдетілген тексеруден өткізу үшін ол психологиялық-педагогикалық кеңеске жіберіледі. Бұл үшін мектептік консилиум құжаттар пакетін дайындайды, оның құрамында:

• медициналық ұсыным;

• логопедиялық ұсыным;

• психологтың ұсынымы;

• баланың педагогикалық мінездемесі (В қосымшасы);

• баланың ана тілі, математика пәндері бойынша жазба жұмыстары, суреттері мен баланың дербес әрекетінің басқа да түрлері;

• ата-аналарының немесе олардың заңды өкілдерінің баланы ППК-не тексеруге жіберуге қатысты жазбаша өтініштері.

3 Психологиялық-педагогикалық консилиум шеңберінде мамандардың өзара әрекеттестігі

Инклюзивті білім беруді енгізу және дамыту жағдайында заманауи білім берудің тиімді дамуы, әр білім алушының ерекшеліктерін, оның психологиялық-дене дамуының ерекшеліктері мен жеке қажеттіліктерін ескере отырып баланың жеке бағытын және оны кәсіби қолдау жолдарын анықтай білуді талап етеді. Аталған міндет инклюзивті білім беру ортасын құрудың базалық компоненті болып табылуы тиіс, оның орындалуы мамандардың көп мультипәндік өзара байланыстарын ұйымдастырмайынша мүмкін емес.

Психологиялық-педагогикалық қызмет аясында мультикәсіптік ынтымақтастығы барысында, тиімді байланыс жасауларының келесі параметрлерін ескеру қажет:

• баланың ерекшеліктерін және даму деңгейін, оның ресурстық мүмкіндіктерін есепке алу;

• бейімделу және әлеуметтену міндеттерінің басымдылығы;

• «қажетті маманның дер кезінде» баламен жұмыс істеуге «араласуының» қолайлы бірізділігі;

• ата-аналардың баланың әлеуметтенуі мен білім алуға бейімделуіне қатысуы, олардың мамандармен серіктестік қарым-қатынасы.

Құрылған бейімді білім ортасы, оқу-тәрбие процесінің барлық мүшелерінің мінез-құлық мәдениеті, толеранттылығы, әр білім алушы үшін білім сапасының жоғары болуы мультипәндік команда күшінің нәтижесі болып табылады.

Мультипәндік команданың іс-әрекеті әр мұғалімнің келесі қағидаларды сөзсіз қабылдауларына негізделуі тиіс:

– инклюзияны бірегей психологиялық-педагогикалық идеология мен стратегия ретінде мойындау;

• маманның байланысты пәндерге қызығушылығы, білімнің түрлі салаларынан хабардар болуға және жаңашылдыққа, жаңа білімді меңгеруге дайын болу;

• команданың барлық мүшелерін сыйлау, өзара түсіністік, ашықтық, бір-біріне көмек көрсетуге дайын болу;

• команданың барлық мүшелерінің білім беру процесіне бірдей қатысуы, жалпы жұмыстың нәтижесіне жауапкершілік;

• команда мүшелері арасында рөлдердің айқын бөлінуі, педагогикалық нақты міндеттерді орындауға қатысудың алғышарттарын ұстану.

Аталған қағидалар психологиялық-педагогикалық қолдаудың барлық кезеңдеріндегі командалық жұмысқа қатысушы мамандардың ресурстарын оңтайлы қолдану арқылы, бала мен оның отбасының мәселелерін кешенді және тиімді шешуге жағдай жасайды.

1968 жылы ресейлік белгілі психологтар А.Н.Леонтьев, А.Р.Лурия, А.А.Смирнов ұсынған психологиялық-педагогикалық консилиум (ППк) мамандарының мультипәндік қағида жұмысы, баланың дамуын бағалауды кешенді жүзеге асыру мақсатында консилиумның барлық мамандарының деректері мен пікірлерін бірдей есепке алу қажеттігін болжайды.

Жоғарыда айтылғандарға сүйене отырып, ерекше көзқарасты талап ететін балалар мен жасөспірімдерге жан-жақты және құзыретті көмек беруді қамтамасыз ету мақсатында, білім беру ұйымдарында және командадағы мұғалімдердің іс-әрекетін үйлестіруде, психологиялық-педагогикалық консилиумдар (ППк) құру ұсынылады. Білім беру мазмұнын жаңарту аясында ППк барлық дерлік білім беру ұйымдарында жұмыс істейтінін атап өту қажет. Бірақ оның қызметінің жүйесі барлық білім беру ұйымдарында бірдей нақты емес. Кейбір мектептерде, бала бақшаларда немесе колледждерде консилиум мамандарының командалық кешенді жұмыс атқаруына әкімшілік тарапынан қажетті қолдау көрсетілмейді, сол себепті ерекше білім беруге қажеттілігі бар балаларға психологиялық-педагогикалық қолдау көрсетудің нәтижелі болу жауапкершілігі жекелеген маманға немесе мамандарға (педагог-психолог, дефектолог немесе логопед) жүктелуі мүмкін. Психологиялық-педагогикалық консилиум – бұл ең алдымен психологиялық-педагогикалық қолдау қызметі мамандарының кәсіпаралық ынтымақтастығының түрі, яғни білім алу және тәрбие процесінде ерекше білім беруге қажеттілігі бар балаға көмек көрсету стратегиясын бірігіп жасайтын барлық педагогтар ұжымы.

Кеңесші орган ретінде консилиумның негізгі мақсаты – жалпы білім беретін мектептің оқу-тәрбие процесіне енгізілген балаларды қолдау стратегиясын анықтап және түзету-дамытушылық жұмыстарын жүргізудің жеке жоспарларын әзірлеп қана қоймай, баланың дәстүрлі ортаға әлеуметтенуіне, неғұрлым жоғары деңгейде әлеуметтік бейімделуіне арналған шаралар мен жолдарды анықтау.

Консилиум:

– білім беру ұйымының барлық педагогтік ұжымына – бала тұлғасын барлық параметрлерін (психологиялық және психикалық дамуын, дамуындағы әлеуметтік жағдайды, денсаулық жағдайы, педагогикалық әрекеттердің оңтайлылығы) есепке алу арқылы қарастыруға, сонымен қатар әр білім алушының мүддесіне қарай оқу-тәрбие процесіне қатысушы субъектілердің арасында міндеттер мен жауапкершілікті бөлу арқылы қолдаудың жалпы бағдарламасын белгілеуге мүмкіндік береді;

– сынып жетекшісіне – қарым-қатынастың ерекше ықпалды қажет ететін бала туралы білетінін, сол баламен қарым-қатынаста болатын консилиум қатысушыларына жеткізу;

– педагог-психологқа – оқыту мен тәрбиелеудің неғұрлым жақсы жағдайларын қамтамасыз ету мақсатында, баланың танымдық және эмоциялық жағдайларына әділ баға беру арқылы және оның білім алуға талпынысын есепке ала отырып әр педагогқа жеке бағдарлама әзірлеуге көмек көрсету;

– әкімшілікке – балаға көмек көрсетудің біріккен стратегиясын әзірлеу барысында оқу-тәрбие процесіне қатысушы педагогтардың, психологтардың және басқа да субъектілердің күшін үйлестірге мүмкіндік береді.

Жоғарыда айтылғандарға орай, ППк келесі міндеттерін анықтауға болады:

– арнайы (психологтың, логопедтің, дефектолог мұғалімнің, арнайы педагогтің немесе басқа мамандардың) көмекті қажет ететін балаларды анықтау, сонымен қатар балалардың оқудағы және мінез-құлқындағы ауытқуларының сипатын және себебін анықтау;

– психологиялық-педагогикалық қолдаудың жеке бағдарламаларының мазмұнын анықтау;

– оқу және тәрбие бағдарламаларын бейімдеу (қажет болған жағдайда);

– мамандардың арнайы көмек көрсетуінің тиімділігін бағалау және қарым-қатынас жасауларын үйлестіру.

Команданың құрамына: білім беру ұйымының әкімшілігі, мұғалімдер, арнайы педагогтар (психолог, логопед, дефектолог мұғалім, әлеуметтік педагог), медицина қызметкерлері, ата-аналар, қоғамдық ұйымдардың, қамқоршылық кеңестің және серіктес ұйымдардың өкілдері, жасөспірімдер ісі бойынша инспектор кіреді.

Психологиялық-педагогикалық консилиум іс-әрекеттің келесі бағыттарын жүзеге асырады:

1. ықтимал «қауіп тобын» анықтау мақсатында консилиумның барлық мамандары білім алушылардың скрининг-диагностикасын жүзеге асыруды ұйымдастырудың іс-шараларын өткізу;

2. ықтимал «қауіп тобы» балаларының ішінен психологиялық-физикалық ауытқулары немесе білім беру бағдарламаларын меңгеруде қиындықтары бар балаларды анықтау; жеке диагностика өткізу және бала проблемасының мәнін анықтау;

3. даму ерекшеліктері бар білім алушылар үшін жеке түзете-білім беру бағдарламаларын әзірлеу, білім беру бағытын таңдау;

4. қолдаудың жеке бағдарламаларын жүзеге асыру, түзете-дамытушылық іс-шараларын жүзеге асыру, кеңес жұмысының бағыттарын анықтау;

Жүктеу

ЖИ арқылы жасау

ЖИ арқылы жасау

Бөлісу