«Проблемалақ оқыту технологиясын қазақ тіл пәнін оқытуда қолдану»

Кіріспе

Бұл әдістемелік мақаланың тақырыбы «Проблемалық оқыту технологиясы» педагогикалық инновациялық технологияның өзектілігі мен маңыздылығ ы , жағдаятты сыни тұрғыда ойлана отырып шеше алатынында. Дайын білім емес, іздену арқылы сабақ мақсатына жетуінде. Проблемалық оқыту технологиясының авторы: М.И.Махмутов. Проблемалық оқытудың  мәні: Оқушылардың ғылымның дайын жаңа тұжырымдарын меңгерумен үйлесетін өзіндік ізденістік іс-әрекетін ұйымдастыру.Осы тұжырымдаманы басшылыққа ала отырып, кез –келген сабаққа қолдану тиімді.Дәстүрлі оқытуда қолданылатын әдіс-тәсілдерден өзгеше етіп, тапсырмаларды даярлау. Проблемалық оқыту технологиясы қазақ тіл пәнін оқытуда өз деңгейінде қолданылғанда керемет нәтиже берді. Мәтінмен жұмыс жүргізгенде,мәтіндегі проблеманы анықтауда, оның мақтан қоя білу, міндеттерін шешуде, тапсырманы түрлендіріп орындауда тиімді болды. Оқушыны жеке проблемасын шеше алатын, өмірде адаспай жол табатын тұлға етіп тәрбиелеу ге бағыт беретін технология. Жеке, жұппен, топпен, ұжыммен жұмыс істеуге, креативті ойлана алатын, алдына мақсат қоя алатыын, мақсатқа жету үшін қандай міндеттер болатынын сезетін, осы қадамдарды орындайтын тұлға дайындау.Сабақ барысында тыңдалаымы жақсы, сыныпта зерттеуші әңгіме құра алатын тұлға тәрбиелеу.Еліміздің дамуына сапалы қадам жасай алатын, біреуге жалтаңдамайтын маман, оқушы, азамат, азаматша дайындауға бұл технология тиімді бағвыт береді.Зейін шоғырлануға, сабақ тақарыбының өзектілігін анықтауда, сабақ өзектілігін зерттеп нәтижеге жетуге тимді.Оқушының қанда йсабақ түрлері болсын, мәтінмен, видео сабақ, сызба сабақ, демонстрациялық сабақ, зертханалық сабқ, практикалық есеп шығару сабақтарында өзекті мәселені тез таба білуге, нәтижеге жете білетін жаңа технолгия қаруы деп айтсам артық емес.Пән аралас сабақтарды яғни функционалды сауаттылығын арттыруда , өмірде өз орнын табуға бағыт беретін , сыни ойлау қабілетін дамытатан технология. Зерттей отырып сабақта қолдану қызығушылығын мұғалімнің де оқушының да арттырып, дамытады.Әдістеме:

-Сенбе жұртқа,тұрса да қанша мақтап, Әуре етеді ішінде қулық сақтап. Өзіңе сен,өзіңді алып шығар, Еңбегің мен ақылың екі жақтап.Осы жаңа технологияны , Абай атамыз зерттеп жазып кеткендей,болашақта өз орныңды табу үшін ,өзің күрес, жұртқа алданба, сынтұрғыдан ойлан деп өсиет қалдырғанын оқушы түсінді..

Практикалық қолдану:

Бос мақтаудан жаңадан арылып келеміз.Жаңа форматты мұғалім, болашақ тұлғаны орнымен мадақтауды талап етеді.Проблемалық оқыту технологиясын қолдану барысында ,мына бңр ертегі желеісінде видео сабақты қолдандым. «Үш торай ертегісі» видеоны тыңдап, жағдаят барысында қандай ситуация болғанын оқушылар анықтады. Пікірлерін ортаға салды, ой таласты , бірін б-бірі қолдады. Қорытындылай келе проблемалық ситуациядан осы технология алып шыққанын анықтады.ситуациядан шығу үшін жазбаша , ауызша , сызба түрінде үш топ болып қорғады.Үш торайдың ң ақылдысы кірпіштен үй салғанаын, ол үй үшеуін қасқырадн қорғап қалғаны ,оқушылар өзекті мәселені жеткізе білді.Жалқау торайдың сабаннан үй салғанын, екінші жалқау торай ағаштан үй салғанын, үшінші торай кірпіштен үй салғанын айтты. Не үшін ондай қадамдарға барғандарына тоқталып өтті. Бірінші топ- 1 –ші торайдың жалқау, еңбексіз нәтижеге жетем деген ойына тоқталды.еңбек етпсең ерінбей –тояды қарның тіленбей, деген мақалды келтірді, ситуациядан шығу кезінде. 2-топ та оларды қолдады.3-топ « Еңбекің наны тәтті, жалқаудың жаны тәтті» деген мақал мәтелмен қорытындылады. Жағдаяттағы проблеманы анықтады.Мәтінмен де тапсырмалар берілді.Жалқау қоян деген бұл кезде оқушылар проблемалық технологияны қолдана оырып, мәтіндегі жағдаятты анықтады.білді, түсінді , қолданды жақа технологияны. Енді сабқты қорытындылау кезінде попс әдісін қолдандым. Бірден жазылым дағдысын қалыптастыруда, жеке тапсырма бердім.Осы әдіс арқылы ойын жеткізу үшін. Ұжымдық жұмысқа йналды, бір-бірін түсініп, аралысып, ынтымақтастық қалаптасы, сөйлеу дағдылыры, яғни айтылым, бірін –бірі күтіп сөйлеу дағдысы қалыптасты. Осындай сабақтарда осы технология мен әдіс нәтижеге жеткізді.

Өмірде осындай жалқау адамдар барын айтып өтті. Жалқау болмауға ұмтылады, оқушы.қазақ тілі пәнінде төрь дағдыны қалаыптастуда осы технологияны қолдану сапалы болды.оқып отырып сыни ойлай алды, сыныи ойлай отырып жазды дәптерлеріне,жазғандарын бірі біріне айтылым дағдысын дамыта отырып жеткізді.Суретарқылда әртүрлі тақырыптың жағдаятты тәсілін анықтауға болады.баланың ойы дамып, сабаққа қызығушылығы артты.Қазақ тілі сабағында ережені есте сақтауға, өмірде ережені қолдана білуге дағдылынды.әдебиет сабақтарында мәтінді тез түсінуге , сызба түрінде жасап алуға болатынын да оқушы тез қабылдады. Бұл технологияны қолдану мұғалімнің шығармашылығанда дамытты.

Мәтінмен жұмыс, проблемалық технологияны қолдана отырып ситуацияны анықтау әдісі.Баяғы өткен заманда орманда құрғақшылық болыпты. Жаз келсе де бір тамшы су жаңбыр жаумапты. Шөлден азап шеккен жануарлар бір шарасын ойлап табуға жиналыпты. Сөйтіп, араларындағы біреуінің ұсынысымен құдық қазуға бел буыпты. Барлық жануарлар тіпті құстарға шейін күндіз-түні еңбек етіп құдық қазуға кірісіпті. Бірақ араларындағы қоян ғана: «Мен әлі кішкентаймын!»,- деп жалқауланып жұмыс істегісі келмепті. Қоянның бұл еркелігі өзге жануарлардың ашуына тиіпті. Сөйтіп жануарлардың еңбегі босқа кетпей, қазған құдықтарынан мұздай су шыға бығыпты. Мұны көрген олар қуанып, суды қанып ішіп, әрі жуыныпты. Ал құдықтың қазылуына көмектеспеген жалғыз қоян ғана су іше алмапты. Орман патшасы арыстан қоянның құдыққа жақындамауы үшін күн сайын кезекші тағайындапты. Қоян істеген ісіне іштей өкінсе де, бұл өкінішінен ешқандай пайда болмапты. Бір күні түнде кезекшілік кезегі пілге келіпті. Пілмен дос болған қоян «ешкімге білдіртпей су берер»,- деген оймен қасына барыпты. Сөйтсе піл ұйықтап жатыр екен. Қанша оятса да ұйқысынан тұрмапты. Болмаған соң құлағына барып айқайлапты. Ұйқысынан шошынып оянған піл құдықтың шетінде үйіліп тұрған үйіндіге соқтығысып, үйіндіні құдықтың ішіне құлатып алыпты. Осылайша құдық бітеліп қалыпты. Болған оқиғаға қатты қайғырған піл: «Мұның бәрі менің кесірім! Енді не ішеміз? Ертең жануарлар не дейді?»,- деп жылай бастапты. Қоян: «Достым, қайғырма, бір жолын табармыз. Екеуміз де осы құдықты қазатын болсақ, таң атқанша бітіріп қалармыз»,- депті. Сонда піл: «Сен кішкентай әрі әлсізсің ғой»,- десе қоян: «Енді көр де тұршы менің қалай жұмыс істейтінімді!»,- депті. 
      Шынында да қоян білегін сыбанып, іске кірісіп, таң атқанша пілмен бірге құдықты қазып тастапты. Ертеңіне піл барлық жануарларға қоянның еңбегін айтып мақтапты. Барлығы шапалақ ұрып, құдықтан су ішуіне енді лайықты болғанын айтыпты.
      Қоян су ішкенімен қоймай, өзге жануарлармен қайта татуласқанына да қатты қуаныпты. Өзін орманның бір мүшесіндей бақытты сезініпті. Олай болса, балалар «Еңбектің наны тәтті, жалқаудың жаны тәтті»,- деп ата-бабаларымыз бекерге айтпаса керек.осы мәтінді қолданғанда оқушылар жағдаяттан шыға білді.ПОПС әдіс-тәсілін қолданып өзекті мәселені анықтады.Өздігінен реттелетін оқудың үш элементі, аса маңызды болды.(Perry 2002) .-Тапсырманың жұмыс барысында өздігінен анықталуы.-оқушының проблемалар мен мақсаттарды өздігінен айқындауы.-мақсатқа жету ұшін таңдамалы әдіс-тәсілдерді өздігінен зерттей отыпы таңдауы.

Қалай оқу керектігін түсінуі,үйренуі , практикада қолданылуы.оқыту –бұл жекеленген тұжырым емес,бұл оқушылырды оқуға қабілетін жақсартуға жағдай жасайтын педагогикалық техноология.Білім міндеті қоятын , түсінуге,жеке ойлау үдерістерін, зертеуге түсінуге бағытталды.Кретивті ойлаудың дағдылары қалыптасады.

1-Ерекшк илеаларды табады.

2-Зияткерлік пайымдары мен қиялы дамиды.

3.Ерекше мәтіндер құрайды.

4.Жаңалық ойлап табады.

5.Ерекше түсінік қалыптасады.

6.Болаашақты ойлағанды жақсы көреді.

7.Еркін сөйлеуге дағдыланады

9. Ерекше нәрселерді ойлап табады

10.Сенімділік қалаыптасады.

11.Табанды және жұмыс пен бар ынтасы мен ұмтылыад

12.Өз бетімен жұмыс істегенді жақсы көреді

13.Міндеттерді шешеуге дәйекті

14.қоғамдық бастаманы өзіне алады

15.құрбы- құрдастарын құрметтейді

16.Жаңа жағдайға тез бейімделеді

17 Іс-қимыл жоспарын зерттеу үшін топ мүшелерінің идеясын қорытады

Осындай әдіс-тәсілдерді қолдану барысында оқушы көп нәтижеге жетуге болады. Жаңа технологияны қолдана отырып , Сыныптағы диалогтік әңгімені дамыту әдісі бойынша, Александер (2004) оқытудағы әңгіме – қарым-қатынас жасаудың бірсарынды үдерісі емес, керісінше, әңгіме барысында идеялар екіжақты бағытта жүріп, соның негізінде оқушының білім алу үдерісі алға жылжитын белсенді үдеріс деп тұжырымдайды. Диалог барысында оқушылар (сонымен қатар олардың мұғалімдері де) келісілген нәтижеге жету үшін күш-жігерін жұмсайтын және Мерсер (2000) сипаттағандай, білімді бірлесіп алуда немесе «пікір алмасу» барысында тең құқылы серіктестер болып табылады. Бірлесіп ойлау оқушылармен диалог құру арқылы іске асады, дегенмен оны оқушылар бірлескен зерттеу барысында да анықтай алады. Мерсердің зерттеуіне сәйкес, әңгімелесу оқушылардың оқуының ажырамас бөлшегі болып табылады және әңгіменің үш түрі бар (3-кесте). • Әңгіме-дебат; • Кумулятивтік әңгіме; • Зерттеушілік әңгіме. (Тәжірибелік рефлексия). Жаңаша ойлау, жаңаша сыни тұрғыдан ойлау арқылы оқушыны дамыту қадамдары өте көп. Сондықтан да ерінбей ғізденген кезде ғана нәтиже болады.Оқушы ға бағыт беру үшін, мұғалімнің шығармашылдық пен сабаққа даярлану керек екенін, тәжірибие дәлеледеп отыр. Осындай әдіс-тәсілдер жеке оқушыны өз өмірінде адаспай , табуға жақсы қадам болды.сабақта топқа бөлу тек қайалау сабақтарында тиімді.бұл технология нәтижесі жеке оқушыны дамыту үшін өте тиімді болды. Жаңа сабақты меңгертуге , сабақтың проблемасын нақтылауда таптырмайтын әдіс болды.артықшылығы бұл әдістің жеке оқушының жұмысын бағалау үшін, жеке оқушыға бағыт беру үшін, дарынды оқушының шығармашылығвын арттыру үшін тиімді.Кемшілігі оқулықпен жұмыс істеуге құлқыны аздау оқушыға тиіміздеу,ол үшін ол ,яғни үлгерімі төмен оқушыға көбірек көңіл бөлуге, жеке қадағалауды қажет етеді.барлық түрлерінде жаңа ақпарататты меңгеруге, өткен сабақты қорытындылауға, бөлімді аяқтауға, тарауды жинақтауға таптырмайтын технология.

Ұсыныстар:

Жаңаша ойлайтын форматтағы педагогтерге ертегі, видео сабақтар,мәтін сабақтар, контекс тапсырмалар бергенде оқушыға жақсы қадам.сабаққа оқушыынң зейінін шоғырландыруға, жаңа сабақты меңгертуге, сабақты қорытындылауға, кері байланыс бергенде, бағалауда, рефлексия алғанда жақсы нәтиже береді. Дәстүрлі емес оқыту, педагогикалық инновациялық технология қазіргі заман талабына жауап беретін өзекті технологиялар болып ,нәтиже беріп келеді. «Проблемалы оқыту технологиясын» қолдану кез келген пәнді меңгертуге оқушыларды ,сапалы білім алуына өте тиімді.Сабақтың сапасын арттыруда түрлі стратегияларды қолдану, әдіс –тәсілдерді тиімді қажеттіліне қарай сабаққа кіріктіру,сабақ құру жоспарында өзекті мәселені шешуге тиімді.

Қорытындылау:

Мақаланы қорытындылау үшін «Проблемалы оқыту технологиясын»барлық сабақ түрінде қолдануға тиімді.Мұғалімнің шығармашылығына байланысты қолдана алады.Әдіс-тәсілді қолдана отырып оқушының қабілетін ашып дамыттым.

Попс формуласы арқылы бағалауда оқушының , тапсырманы жүйелі түсінуі, білуі, өзекті мәселені анықтай алуы, ойын сыни тұрғыда жеткізуі,қандай тапсырма болса да нақты бағалай алатыны нәтижені көрсетті.Оқыту үдерісінде сапалы білім беруде , оқушы тез меңгеруге жаңа ақпаратты осы әдіс тиімді. Оқушылардың сын тұрғысынан ойлауының негізгі ерекшеліктері: Ұтымдылық: ең жақсы түсініктемені табуға ұмтылу; үзілді-кесілді жауаптарды іздеудің орнына сұрақ қою; дәлелдерді талап етіп, кез келген дәлелді есепке алып отыру; эмоцияға емес, себепке негізделу (бірақ төменде айтылатын өзіндік сана-сезімге қатысты эмоция да болуы ықтимал). Сыңаржақтылықтың болмауы: барлық қорытындыларды бағалау; болжамды көзқарастар мен мүмкіндіктердің барлығын қарастыру; баламалы интерпретацияларға ашық болуға ұмтылу. Пайым: дәлелдердің деңгейі мен маңызын мойындау; балама жорамалдар мен мүмкіндіктердің орынды екендігін немесе артықшылығын мойындау. Тәртіп: тиянақты, нақты және жан-жақты болу (барлық дәлелдерді есепке алып, барлық | 48 | көзқарастарға көңіл бөлу) «МҰҒАЛІМГЕ АРНАЛҒАН НҰСҚАУЛЫҚ»

Пайдалаынған әдебиеттер тізімі

1. Мұғалімге арналаған нұсқаулық 2012ж.

2. Мирсейтова С. Сын тұрғысынан ойлау технологиясы.

3. Жанпейсова М.М «Модульдік оқыту технологиясы» ,Ақтөбе,1999.

-