ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМДЕРДІҢ АДАМ ӨМІРІНДЕГІ МАҢЫЗДЫЛЫҒЫ

Жамаш Амина Нұржанқызы

«Тұран» университеті,

«Радиотехника электроника және

телекоммуникация»,

Ғылыми жетекшісі:Қаршығаева Айнұр Аралбекқызы

Алматы қ.

Аңдатпа: Мақаланың мақсаты – психикалық белсенділік заңдылықтарын зерттеу. Соңғы онжылдықтарда ауқымы айтарлықтай кеңейді және психологиялық зерттеулердің бағыттары, жаңа ғылыми психологиялық пәндер дамыды.

Түйін сөздер: психология, психика, өндірістік және жеке мәселелер, материализм, идеализм, эмпиризм.

ЗНАЧЕНИЕ ПСИХОЛОГИЧЕСКИХ ЗНАНИЙ В ЖИЗНИ ЧЕЛОВЕКА

Аннотация: Цель статьи – изучить закономерности психической деятельности. За последние десятилетия значительно расширились масштабы и появились новые направления психологических исследований и новые научные психологические дисциплины.

Ключевые слова: психология,психика, производственные и личные вопросы, материализм, идеализм, эмпиризм.

THE IMPORTANCE OF PSYCHOLOGICAL KNOWLEDGE IN HUMAN LIFE

Annotation: The purpose of the article is to study the patterns of mental activity. In recent decades, the scale has significantly expanded and new areas of psychological research and new scientific psychological disciplines have appeared.

Keywords: psychology,psyche, industrial and personal issues, materialism, idealism, empiricism.

Психологияны білу қоғам мен адам өмірінде маңызды рөл атқарады. Адамдардың өмірін жарқын, табысты және бақытты жасап, адамға өз мүмкіндіктерін жүзеге асыруға көмектеседі. Өзіңізді жақсырақ және айналаңыздағыларды тануға, сенімді болуға, өз бойында коммуникативтік дағдыларды жоғары деңгейде меңгеруге, өндірістік және жеке мәселелерді тиімді шешуге мүмкіндік береді. Дегенмен психология барлық жағдайларға панацея емес. Тек өмірдегі көптеген мәселелерді шешуге және көптеген сұрақтарға жауап табуға мүмкіндік беріп, өмір процесінде пайда болатын ілім. Соңғы жылдары психологияның ғылым ретінде белсенді дамуы, академиялық және қолданбалы, әр түрлі теориялық және практикалық міндеттерге байланысты басталды. Біздің елімізде психологияға қызығушылық өте үлкен және іс жүзінде қазіргі қоғамның барлық салаларында: білім, саясат, медицина, спорт, экология, өнер, бизнес және т. б. қолданылуда.

Психологияның зерттеу пәні, зерттейтін құбылыстар саласы өте үлкен. Ол адамның процестерін, күйлері мен қасиеттерін қамтиды. Әр түрлі күрделілік дәрежесі бар объектінің жеке белгілерін қарапайым ажырату мен адамның мотивтеріне дейінгі зерттеуді қамтиды.

Психологияның зерттеу пәні П.Д.Юркевичтың ойынша, сыртқы әлемде адамның психикалық құбылыстары мен қызметін зерттеу болып табылады. Психологиялық білім құрылымында мынадай ойшыл бағыттарды анықтады: материалистік, идеалистік, эмпирикалық.

1) материализм – қозғалыс пен атомдардың тіркесімінен болатын психикалық құбылыстарды түсіндіру (сыртқы әлем);

2) идеализм – ішкі тәжірибе, сезімдер, ұмтылыстар, ойлар (ішкі әлем);

3) эмпиризм – сыртқы сезімдердің адамның ішкі сапасына ауысуы (мазмұндық жағы). Психологияның осы бағыттарының айырмашылығы ойшыл тапсырмаларды, зерттеу әдістерін әртүрлі түсінуде.

Материалистік психологияның міндетін П.Д. Юркевич – физиологиялық құбылыстардың психология құбылыстарына тікелей ауысып,айналуы, деп дәлелдеді [1.209 б]. Ол физикалық заңдарға сүйене отырып, эмпиризм әдістеріне шешімге сенді. Ойшыл материализмді психикалық қозғалыстардың органикалық қозғалыстарға тәуелділігін мойындағаны үшін сынға алды. Ол бұл тәуелділікке сеніп, бақыланатын заттың өзі бақылаушы болып, соңғысына барлығы туралы хабарлаған кезде онда болып жатқан өзгерістерді байқауға болады деген. Бірақ объект пен оның бақылаушысы біртұтас тұтастыққа қосылатын бастапқы нүктенің қай жерде екенін анықтау мүмкін емес. Жүйке талшықтарында болып жатқан өзгерістерді, процестерді, қозғалыстарды ешқашан көре алмайды (ойлар, сезімдер, өзін-өзі ұстауы).

Психологияның идеалистік бағыты – әлемнің жалпы идеясынан шығу жолын көрсетуге, адамның рухани өмір деп атайтын құбылыстардың парасаттылығы мен қажеттілігі, сондай-ақ олар әлемнің идеалды мазмұнына арналғандығын зерттейді. П.Д.Юркевич адамдардың рухани өміріндегі өзгергіштікке, әсерге, сыртқы әлемдегі әртүрлі реакцияларға назар аударды. Адамдағы кардиогностикалық бастаманы – метафизика деп атады. Ол жүректі – діни орган ретінде қарастырудың тәсілдерін белгілеп, оны жаннан, ақылдан және санадан ажыратты.

Метафизика – П.Д. Юркевичтің философиясындағы жүректің қайнар көзі болып, таным және адамның адамгершілік дамуының кепілі ретінде қарастырылды. П.Д. Юркевич ерекше психикалық қиындықтар кезінде ойлаудың рационализміне қарағанда, жүректің интуитивизміне көбірек сену керек деген.

П. Д. Юркевич эмпирикалық психологияның дамуы үшін көп нәрсе жасады. Оған сәйкес психикалық құбылыстар физикалық денелерге тән барлық анықтамалардан айырылған кезде әлемге жатады және оларды субъект ретінде тануға белгілі бір мәні ғана көрсететін айтты. Сонымен, эмпирикалық психология адамның ішкі мазмұнындағы сыртқы сезімдерді түсінуге бағытталған.

Психикалық процестер мен құбылыстардың мәнін білуде ғалымдар негізгі процестерді анықтап, психологиялық ғылым категорияларын көрсетті: іс-шаралар, рефлексия категориясы, тұлға категориясы, қарым-қатынас категориясы. Әлеуметтік және биологиялық сияқты ұғымдар, олардың жүйелік байланысын анықтады. Көптеген онжылдықтар бойы психология негізінен теориялық ғылым болды. Ал, қазіргі уақытта оның қоғам өміріндегі рөлі адам айтарлықтай өзгерді. Ол білім беру жүйесіндегі, медицинадағы, бизнестегі, мемлекеттік басқару, саясат, мәдениет, спорт және т. б. ерекше кәсіби салаға айналды. Психологиялық құзыреттіліктің болуын талап ететін міндеттер адам немесе қоғам өмірінің барлық салаларында кездеседі.

Адам факторы – деп аталатын, кең спектрлі әлеуметтік-психологиялық, психологиялық және психофизиологиялық қасиеттері бар адамдар және олардың өздерінің қандай нақты қызметпен айналысатыны көрінеді. Қоғамның психологиялық ғылым шешетін практикалық рөлдерді түсінуі, білім беру саласында психологиялық қызметті құруға әкелді. Қазіргі уақытта мұндай қызмет оны жобалау және дамыту кезеңдеріндегі, байланыстырушы буынға айналу оның нәтижелерін практикалық қолдану арасындағы нәтижелерді байланыстыруда [2].

Психика – объективті шындықтың көрінісі. Сондықтан психологиялық заңдарды зерттеу, ең алдымен, адамның өмірі мен қызметенің объективті жағдайлары психикалық құбылыстарға тәуелділікті орнатуды білдіреді. Сонымен қатар кез келген адамныі қызметі тек табиғи түрде ттәуелді емес, объективті өмір сүру жағдайлары, сонымен қатар олардың субъективті сәттерімен де байланысты.

Психология үшін оның әлеуметтік ғылымдармен байланысы маңызды. Зерттелетін процестер мен құбылыстар тарих, өнертану, әлеуметтану, экономика, заң және басқа да әлеуметтік ғылымдардағы психологиялық проблемалар бойынша да қарастырылады.

Психологияның педагогикамен байланысын ерекше атап өтуге болады. Мұнда психологияның маңызы практикада айқын көрінеді. Педагогиканың барлық салаларын мұқият дамыту үшін психологиялық зерттеуді қажет ететін мәселелер туындайды. Білім беру саласнда психология әр түрлі жас кезеңдеріндегі адамның психикалық дамуының мүмкіндіктері мен резервтерін және олардың ішкі сезімдері мен өзін-өзі ұстауын зерттейді.

Психологияға деген қажеттілік педагогика білім беру мәселелеріне жүгінген кезде анықталады. Тәрбиенің мақсаты жеке тұлғаны дамушы елдің талаптарына сәйкес қалыптастыру. Бұл мақсатқа жету жеке тұлғаның қалыптасу заңдылықтарын зерттеуді қамтиды: оның бағыты, қабілеттері, қажеттіліктері, дүниетанымы, әлеуметтік көзқарасы және т. б.

Жоғарыда айтылғандар мынаны көрсетеді, қазіргі психология дегеніміз –көптеген ғылымдардың түйіскен жері. Ол философиялық ғылымдар арасында аралық орынды алады, бір жағынан жаратылыстану ғылымдары және екінші жағынан әлеуметтік ғылымдары арқылы.

Осылайша, психологияның өмірдегі рөлі адам мен қоғам үшін шынымен маңызды. Басқа ғылымдармен барлық байланыстарында психология өз пәнін, осы тақырыпты зерттеудің теориялық принциптері мен әдістерін зерттейтінін нақты түсініп, есте сақтау қажет. Психологияда білімнің ерекше саласы біріктіріледі және бірқатар арнайы салалар, олардың арасындағы байланыстар әрдайым жер бетінде бола бермейді (мысалы, психофизиология және әлеуметтік психология). Негізгі психологиялық пәндердің бүкіл жүйесін зерттеу объектісі –адам, оның психикалық процестері, күйлері мен қасиеттері.

Қазіргі Қазақстандық психологиялық ғылым – бәсекеге қабілетті, тәжірибеге бағдарланған және психолог-ғалымдардың, қазіргі заманғы адамның белсенді, тұрақсыз, күйзеліске толы өміріндегі мыңдаған жеке мәселелерін күн сайын шешетін практиктердің арқасында тұрақты дамып келеді [3.156 б].

Қазақстан – көпұлтты мемлекет. Мұнда үлкен мәдени тарихи психологияны дамытудың мүмкіндіктері, дүниетанымның, интеллекттің, эмоциялардың және мінез-құлықтың әртүрлілігі көп.

Мемлекет басшысының Қазақстан халқына Жолдауында еліміздің ішкі саясатының өзекті мәселелеріне назар аударатын бағдарламалық қондырғылар бар. Қоғамды табысты жаңғыртуды қамтамасыз ететін негізгі бағыттар ғылым және кәсіпқойларды даярлау болып табылаып, психологиялық ғылым мен практика маңызды орынға ие болады.

Осылайша, психоәлеуметтік тәрбие мен қалыптастырудың тұтас тұжырымдамасын құру Қазақстан Республикасындағы балалар мен қазіргі жастардың жеке басы білім беруді дамыту бағдарламалары мемлекеттік міндеттерді орындау бойынша нақты үлеске айналады. Бұл тұрғыдағы бағдарламалар, тәрбие психологиялық және рухани мәдениеттерді құру барлық білім беру мекемелерінде болады. Бүкіл тәрбие процесі мемлекеттік деңгейде, мәдениетте құрылуы керек және гуманистік мұраттарға ие болуы керек. Мұндай Білім және тәрбие-тұлғаның психикалық дамуының бастауы болып келеді.

Қоғамдық өмірдің барлық салалары белсенді дамып келе жатқан қазіргі әлемде психологияға деген өмірлік қажеттілік үнемі артып келеді. Психология қоғам мен адам өмірінде маңызды рөл атқарады, психологияны білу адамның өмірін жарқын, табысты және жеке мәселелермен қамтамасыз етеді.

Қазіргі уақытта егемендіктің, Қазақстан Республикасының елеулі саяси және әлеуметтік экономикалық жетістіктерінің болуына байланысты психологиялық ғылым және оны дамыту қажеттілігі шұғыл сұраныс байқалады.

Әлемдік және отандық психологияның қазіргі жетістіктерін шығармашылықпен қайта қарастыру қажет. Жоғарыда аталған психологиялық ғылымның перспективалық бағыттарына келесілерді айтсақ болады:

1. Көптеген психологиялық мәселелерді мәдени-тарихи теория контекстінде, кеңінен қолдануда салыстырмалы әдістерді зерттеу қажет.

2. Білім беруді түрлендіруге мүмкіндік беретін психология негіздері жалпы гуманистік жүйелерді, адамның қазіргі әлеуметтік-мәдени өмірінің тетіктерін дамыту құралы үшін осындай теориялық әзірлемелер қажет.

3. Ғылыми негіздеме, психологиялық жағдай жасау адамгершілік, белсенді, креативті және өзін-өзі қамтамасыз ететін азаматтарды қалыптастыру [4].

Психология барлық жағдайларға арналған дәрі болмаса да, ол көптеген мәселелерді шеше алады және өмір барысында туындайтын көптеген сұрақтарға жауап таба алады. Соңғы жылдары психология ғылым ретінде, академиялық және қолданбалы болып, оның алдында тұрған теориялық және практикалық мәселелердің алуан түрлілігіне байланысты белсенді дамып келеді.

Соңғы кездері адамдар бірқалыпты өмір салтын ұстанатындықтан, көбісі ештеңеге қызығушылық танытпайды, оларды ештеңе қызықтырмайды, көптеген адамдар ешқайда бара алмайтындықтан депрессияға ұшырайды, әсіресе кедей адамдар бәріне деген қызығушылықты жоғалтады, өйткені оларда ақша жоқ, олар жұмыс істемейтіндіктен емес, керісінше олар өте аз жалақы алатындықтан, тамақ үшін ақша әрең жетеді.

Мұндай адамдардың күндері қызық емес, бірқалыпты өтеді. Олар үнемі депрессияға ұшырайды және өмірден ләззат алудың орнына, өз проблемаларына тоқтала бастайды. Көптеген адамдар өздерін әртүрлі жағымсыз ойлармен жүктей бастайды, өмір оларға қара түстермен көрінеді. Кейде олар психологсыз жасай алмайтын деңгейге жетеді. Және олар психологтан көмек іздей бастайды.

Қазіргі кезде психология- өте кең таралған ғылымдар жүйесі. Бұл салыстырмалы түрде дербес дамып келе жатқан ғылыми зерттеу салалары болып табылады. Оларды өз кезегінде іргелі және қолданбалы, жалпы және арнайы деп бөлуге болады. Біз психологияның кейбір салаларын ғана атаймыз: жалпы, әлеуметтік, педагогикалық, медициналық, жастық, құқықтық, генетикалық, әскери, инженерлік, дифференциалды, психофизиология, психодиагностика, патопсихология, психотерапия, басқару психологиясы, еңбек психологиясы және т.б [5.7 б].

Психологтар – бұл өз ісінің мамандары. Психологтар бұл әртүрлі проблемалық жағдайларда көмекке мұқтаж адамдарға көмектесуге дайын адамдар, мысалы: қарым-қатынастағы қиындықтар, отбасындағы қиындықтар, балалармен қиындықтар, мансаптағы проблемалар, қаржы және өмір жоспарлары, өздерімен қиындықтар, жаман әдеттер мен тәуелділік,өзіне деген сенімсіздік, кейінге қалдыру, күйіп қалу, түсініксіз эмоциялар, жақын адамынан бөліну, мазасыздық пен қорқыныш, депрессия, стресс, дүрбелең шабуылдары, нашар ұйқы, жанжалдар мен қақтығыстар,агрессия, тәбеттің төмендеуі, өмірдің құнсыздануы және т.б. басқа психологиялық мәселелер.

Психологиялық проблемалары бар клиентке(пациентке) психологиялық емдік әсер етудің 4-5 сессиясынан кейін пациенттің психоэмоционалды күйі теңестіріледі – бұл психолог маманды қатты қуантады.Психолог оның көмегіне мұқтаж адамдар арасында сұранысқа ие екенін түсінеді. Психологпен жұмыс істегеннен кейін пациенттер әлдеқайда жақсарады, негізінен көптеген проблемалар адамдардың өмірінен кетеді [6.180 б].

Қазіргі заманғы психологияның қызықты және өте жаңа салалары экономикалық психология, экологиялық психология, жарнама психологиясы, тарихи психология, сауда психологиясы және т. б. жатады. Жалпы, психология әр түрлі бағытта қарқынды дамып келеді. Қарым-қатынас және әлеуметтік өзара әрекеттесу, еңбек қызметі, білім беру, тәрбиелеу, денсаулық сақтау салаларына қатысты психологиялық білімдерді мамандандыру процесі жүреді. Адам үшін оң нәтиже алу үшін психологиялық әсер ету әдістері жасалуда. Жан мен руханиятты зерттеу оларды екінші деңгейге ысырғанымен, қазіргі кезеңде жалғастыруда. Бүгінде руханият ұғымы мистикалық немесе жай бейнелі көрініс емес сияқты. Оған өмірдің мәні, ар-ождан, жоғары адамгершілік құндылықтар мен сезімдер, идеялар, сенімдер кіреді. Сондықтан руханилықты басқа психикалық құбылыстар сияқты психологиялық әдістерді қолдана отырып зерттеуге болады [7].

Қазіргі әлемдегі психологтың да, психологияның да рөлі өте қажет.көптеген адамдардың өмірін сақтап қалады. Тіпті кішігірім, кішігірім проблемалар болса да, психологпен сөйлесу адамның жан дүниесін жеңілдетеді, ол айтарлықтай жеңілдейді. Адамның көңіл-күйі бар, ол жиі күлімсірейді, беті сау қызарумен жабылған. Және мұндай сезім адамда ешқандай проблема болған жоқ. Бүгін біз психологияның ғылым ретінде өсіп келе жатқанын сезінеміз, өйткені бұл әр адам қазіргі қоғамда өмір сүретін сала. Психология – бұл ғылым саласы, сондықтан ол барлық зерттеу талаптарын қамтиды және осы талаптарға жауап береді.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Юркевич П.Д. Из науки о человеческом духе – В кн.: Юркевич П.Д. Философские произведения под ред. В.С. Степина и др. – М., Правда, 2019. – 316с.

2. А. В. Глузман, главный редактор журнала «Гуманитарные науки» РОЛЬ ПСИХОЛОГИИ В ЖИЗНИЧЕЛОВЕКА И ОБЩЕСТВА

3. Современная психология Казахстана и наследие профессора С.М. Джакупова (к 70-летию со дня рождения)/хабаршы Бас редактордың орынбасары (психология) А.Р. Ерментаева, пс. ғ. д., проф. (Қазақстан) Бас редактордың орынбасары (әлеуметтану) Н.О. Байғабылов, PhD (Қазақстан)-201с.

4. Мацумото Дэвид./журнал/Психология и культура. СПб.: Прайм_Еврознак, 2022. 416 с.

5. Жанболатова, А. Ж. Қазіргі кезеңдегі психология және оның ғылымдар жүйесіндегі орны мен салалары / А. Ж. Жанболатова. — Текст : непосредственный // Молодой ученый. — 2021. — № 25.1 (367.1). — С. 7-8. —

6. Абеуова И.А., Алибаева Р.Н., Жаканова Т.А. ПРОБЛЕМА ПСИХОЛОГИИ ЗДОРОВЬЯ В КАЗАХСТАНЕ // Международный журнал прикладных и фундаментальных исследований. – 2015. – № 12-1. – С. 180-182;

7.   Тәжібаев Т. Жалпы психология.- 2000./электронды журнал