Психосоматика және стоматология

Кіріспе. Психосоматика – медицинада дене мен ақыл (психика) арасындағы өзара байланысты зерттейтін сала. Бұл бағыт бойынша психологиялық немесе эмоциялық факторлар физикалық аурулардың пайда болуында және өршуінде маңызды рөл атқарады. Мұндай бұзылыстарда науқастың стрестік күйі, мазасыздық, депрессия сияқты психикалық күйзелістер денеішілік патологиялардың себепкері болуы мүмкін. Мысалы, әдебиетте стресс иммундық жүйенің жұмысын бәсеңдетіп, ағзаның сырты көзге көрінбейтін қабыну үрдістерін тудыратыны айтылған. Қазіргі клиникалық тәжірибеде психосоматикалық көзқарасқа сүйене отырып, стоматологтар науқастың психологиялық жағдайын да ескеру қажеттігін атап өтеді (мысалы, стресс пен ауыз қуысы ауруларының арасында оң байланыс анықталған). Осы мақсатта жүргізілген зерттеулер stomatognathic apparatus (ауыз қуысы және оның қимыл-мүшелері) жүйесіне стресс әсерін зерттеп, оның ауруларға әкелу механизмдерін анықтауға бағытталған.

Психосоматикалық бұзылыстар және ауыз қуысы аурулары

Психосоматикалық бұзылыстар дегеніміз – ұзақ уақыт бойы шоғырланған стрестің немесе эмоционалдық шиеленістің организмге тигізетін әсерінен туындайтын денеішілік патологиялар. Бұл ауруларда психологиялық факторлар нақты физикалық симптомдардың пайда болуына себепкер болады. Мысалы, стоматологияда ауыз қуысының шырышты және параоральдық қабатындағы кейбір аурулар эмоционалды күйге тәуелді дамуы мүмкін деп саналады. Грек тіліндегі «психе» (ақыл, сана) және «сома» (дене) түбірінен шыққан псeходоматика термині дене мен ақылдың ажырамас байланысын білдіреді. Қазіргі медицинада психосоматикалық көзқарасты қолдану арқылы пациенттің ауруы тек микробиологиялық немесе биохимиялық емес, оның психологиялық статусына да байланысты қарастырылады. Стоматологияда психолог мамандарымен бірге жұмыс істеу идеясы ұсынылып, ауыз ауруларының диагностикасы мен емдеуде науқастың эмоционалдық күйін бағалау тиімділігі көрсетілген.

Стресс пен эмоционалдық факторлардың ауыз қуысы ауруларына әсері

Бруксизм.

Бруксизм – тісті ескеусіз үнемі қысу немесе жазалау (гриндтеу) арқылы байқалатын парофункция. Зерттеулерде стресс пен мазасыздық бруксизм даму ықтималдығын едәуір арттыратыны дәлелденген. Мета-анализ нәтижелері бойынша, стрестік жағдайдағы адамдарда бруксизмнің пайда болуы сау адамдармен салыстырғанда шамамен екі есе жиі кездеседі. Сонымен қатар, шылым шегу мен кофеин сияқты әдеттердің қасында мазасыздық және депрессия да бруксизм қаупін жоғарылатуы мүмкін екені айтылған. Яғни, бас-ми стресске жауап ретінде осышақ бұлшықеттерін тұрақты кернеуде ұстап, тістердің зақымдануына әкелуі ықтимал. Осы тұрғыда, бруксизм симптомын емдеу барысында психологтармен кеңесу, күйзеліске қарсы когнитивтік-бихевиоралды терапия қолдану сияқты психологиялық әдістер де маңызды саналады.

Пародонт аурулары (гингивит, пародонтит).

Психологиялық стресс ауыз қуысының тіндеріне қатты әсер етеді. Бірқатар зерттеу деректеріне сәйкес, ұзақ созылған стресс иммундық жауапты төмендетіп, пародонт (тіс тіреу аппараттары) ауруларының өршуіне себепкер болуы мүмкін. Мысалы, стрестің әсерінен ағзада кортизол гормоны артып, иммундық жүйенің белсенділігі бұзылады. Бұл үрдіс тіндердің қорғаныс қабілетін әлсіретіп, қанталар мен бактериялардың таралуына жол ашады. Көптеген әдебиеттерде хроникалық стресс пен периодонт аурулары арасында оң корреляция анықталған: бұл асқынған гингивит пен пародонтиттің даму қаупін арттыратынын көрсетеді. Мәселен, стоматологиялық зерттеулер созылмалы стрестің ауыз қуысының қабынуын күшейтіп, жарақаттарды жазылуын тежейтінін атап өткен. Басқаша айтқанда, стресстік гормондар мен нейрологиялық факторлар арқасында тіс еттерінде қабыну күшейіп, гингивиттің ауыр түрлері жиі дамиды. Зерттеу нәтижелері бойынша стоматологтар стресті пародонт ауруының тәуекел факторы деп есептеп, науқастың психо-эмоционалдық жағдайын емдеу жоспарына енгізуді ұсынады.

Афтозды стоматит.

Рецидивті афтозды стоматит – ауыз қуысының шырышты қабатында қайталама пайда болатын ұсақ жаралардың жиынтығы. Оның дәлірек себебі белгісіз, бірақ бірнеше фактор оның өршуін шақыратындығы дәлелденген. Ғылыми еңбектерде психологтар және стоматологтар стресс пен психологиялық күйзеліс бұл жаралардың маңызды триггері екенін атап көрсеткен. Мысалы, медициналық студенттер арасында жүргізілген зерттеуде стрестің жоғары болуы афтозды ойық жаралардың пайда болу жиілігін ұлғайтатыны байқалған. Сонымен қатар әдебиетте афтозды жараларға алып келетін факторлар қатарында ұйқының жетіспеушілігі мен тағамдық витаминдер (В тобы, темір, фолий қышқылы) тапшылығы

аталғанымен, эмоционалдық шиеленіс – оларға себебін тигізетін басты факторлардың бірі екенін растайды. Яғни, стрестің әсерінен иммундық жүйедегі өзгерістер мен шырышты қабат микроқан айналымының бұзылуы афтозды жаралардың жиі пайда болуына әкеледі.

Осы шолу қорытындылары бойынша психосоматикалық факторлар мен стоматологиялық аурулар арасында айқын байланыс бар екені анықталды. Атап айтқанда, психологиялық стресс бруксизм (тісті қысу), гингивит пен пародонтит секілді қабынулық аурулардың және рецидивті афтозды стоматиттің дамуына ықпал етеді. Сонымен қатар зерттеулер стресс жағдайында иммундық қорғаныстың төмендегені, кортизол деңгейінің жоғарылауы және қабыну медиаторларының артуы ауыз қуысы тіндерінің әлсіздеуіне алып келетінін көрсетеді. Сондықтан стоматологтар пациентті емдеу барысында оның психологиялық жағдайын да ескеруі қажет. Ғылыми жұмыстың нәтижелері көрсеткендей, науқастың эмоциялық күйін талдау пародонтальды денсаулықты басқаруда маңызды құрал бола алады. Қорытындылай келе, стоматологиялық емдеуде психосоматикалық көзқарасты ескеру ауруларды жан-жақты түсінуге және тиімдірек емдеуге мүмкіндік береді.

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

PhD, доцент м.а., Г.Н. Борбасова

«Стоматология» мамандығының 2 курс студенттері 24.07группа