ҚАЛАМЫЗДЫҢ АЙМАҚТЫҚ КОМПОНЕНТ НЕГІЗДЕРІ ЖӘНЕ

ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ ҚОРҒАУ

Нургендирова Айжан Оразкеновна

ШҚО ББ Өскемен қаласы бойынша білім бөлімінің «Шоқан Уәлиханов атындағы №3мектеп-лицейі» КММ, химия пәні мұғалімі, педагог- зерттеуші, химия және педагогика ғылымдарының магистрі, Өскемен қаласы

Аңдатпа

Атмосфералық ауаны ластаудың негізгі көзі тұрақты көздерден 372 кәсіпорынның шығарындылары болып табылады. Атмосфераға зиянды заттардың шығарылу деңгейі бойынша аудан бірлігіне шаққанда Шығыс Қазақстан облысы Павлодар, Қарағанды, Солтүстік Қазақстан және Жезқазған облыстарынан кейін бесінші орында тұр. Атмосфераның ең жоғары ластану деңгейі байқалатын Қазақстандағы тоғыз қаланың үшеуі-Өскемен, Риддер, Зырян. Газдардың құрамына күкірт диоксиді, көміртегі оксиді, азот оксиді, хлор және ауыр металдар кіреді. Өскемен қаласы Кенді Алтайдың ортасында ауыр индустрияның орталығы деуге болады. Облыс аумағында үлкенді-кішілі кәсіпорындар жетерлік. Солардың ең ірісі «Казцинк» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі. Осы мекемеде 9000 астам жұмысшы қызмет етеді. Көптеген экологиялық мәселелерді шешу үшін бірнеше ұсыныстар айтылады.

Қаламыздағы аймақтық компонент негіздері және қоршаған ортаны қорғау

«Туған жерімнің күні де, түні де ыстық»

Б.Момышұлы

Ғасырлар бойы адам баласы дамуды тоқтатқан жоқ. Тіпті осының алдындағы ғасырды қазіргімен салыстырсақ, өзгерісі-адам сенгісіз. Жыл сайын көптеген ғимараттар, зауыттар салынуда.

Қаламыздың ірі кәсіпорындары

Шығыс Қазақстан облысы түсті металлургияның және тау-кен өндіру өнеркәсібінің басым болуына байланысты тарихи қалыптасқан дамуына байланысты республикадағы неғұрлым қолайсыз өңірлердің бірі болып табылады.

1.Қазмырыш ЖШС

Атмосфералық ауаның күкірт диоксидімен ластануына "Қазмырыш" ЖШС, Өскемен металлургия комбинаты үлкен үлес қосады, 2021 жылдың бірінші жартыжылдығында шығарындылардың нақты көлемі 11,57 мың тоннаны құрады. "Есепті деректерге сәйкес, 15 жыл ішінде металлургия комбинатында күкірт қышқылын өндіруге және газ тазарту жүйесі жұмысының тиімділігін арттыруға 314 млн, АҚШ доллары сомасына Инвестициялар салынды, бұл күкіртті ангидрид шығарындыларын жылына 59,2 мың тоннадан 18,7 мың тоннаға дейін немесе 70% - ға төмендетуге мүмкіндік берді. Алайда, бұл іс – шаралар іргелес тұрғын үй алабында гигиеналық нормативтерді қамтамасыз ету үшін жеткіліксіз, – дейді экологтар-атмосфералық ауаның күкірт ангидридімен ластану деңгейі 1,5-тен 9,9 ШЖК-ға дейін ауытқиды".

«Казцинк»- мыс, асыл металдар мен қорғасынның ілеспе шығаруының үлкен үлесімен мырыштың ірі шоғырланған өндірушісі болып табылады. Компанияның негізгі кәсіпорындары Қазақстан Республикасының ең көбі Шығыс Қазақстан облысының аумағында орналасқан.

• 1997 жылы Өскемен қорғасын-мырыш, Лениногор полиметалл және Зырян қорғасын комбинатары сияқты үш негізгі өндіруші кәсіпорындарын біріктіру жолымен құрылған.

• Электролиз цехы

• Күкіртқышқылды цех

• Металдарды байыту цехы

2.АО Титан магний комбинаты

«Өскемен титан-магний комбинаты»акционерлік қоғамы 1965жылы құрылған.Түсті металдар өндірісі мен сату,ілеспе өнім өндірісі қызметінің негізгі түрі болуда.

«ӨТМК»АҚ өнімінің 100% экспортқа өткізілетін әлемдегі титан кеуегінің ірі шоғырланған өндірушілердің бірі болып табылады.Әлемдік нарықтағы қазақстандық титанның үлесі 11%;жуығын,авиағарыш саласында 17% құрайды.Ағымдағы мезетте кеекті титан,құймакесектегі алғашқы магний,титан құймакесектерімен қорытпалары «ӨТМК»АҚ тауар өнімінің негізгі түрлері болуда

3.Қазақмыс ӨБ

• «Шығыстүстімет»өндірістік бірлестігі Қазақмыс корпарациясы ЖШС-ның филиалы болып табылады және полиметалл кендерінің қайта өндіруін жүргізеді

• Дайын өнімі:мыс,мырыш және қорғасын концентраты.

4.Өскемен «Машзавод»

• «Машзавод»ЖШС машина жасау кәсіпорны «Қазатомпром»ҰАҚ» АҚ-ның құрамына кіреді.1996«Үлбі меаллургиялық зауыты» АҚ-ның бірнеше филиалының негізінде құрылған және оның еншілес компаниясы болып табылады.

5.Өскемен конденсатор зауыты

1959 жылы құрылған. Негізгі қызметі реактивтілік қуаттылықтың орнын толтыру үшін энергияны үнемдейтін құрал-жабдықтарды әзірлеу, жасау және жеткізу

Қазіргі таңда зауыт Әзірбайжан, Беларусь, Болгария, Қырғызстан, Ресей, Украина, Тәжікстан, Өзбекстан елдерінің энергетикалық нарықтарына өз өнімдерін жеткізеді.

6. Өскемен арматура зауыты

Қазақстан Республикасы Ресейдің ТМД мемлекеттерінің, сондай-ақ алыс шетелдерінің мұнай газ обьектілерінде кеңінен пайдаланылатын құбырлы арматураның және мұнай-газ құрал жабдықтарын жобалайды, әзірлейді, жасайды, және жеткізеді.

7. «Ертіс түсті металдар ремонты» зауыты

• «Иртышцветметремонт» акционерлік қоғамы өз тарихын 1966 жылы «Средазцветметремонт»тресінің негізінде құрылған Шығыс Қазақстан РССУ құру жылынан бастайды.

• Бетон және темірбетон бұйымдар өндірісі

• Құрылыс және технологиялық металл құрылымдарын, негізгі қоршау құрылымдарын , резервуарлар тб

• Қысыммен жұмыс істейтін ыдыстар мен құбырларды пайдалану, құрастыру жөндеу

8. УМЗ ЖШС

• «Үлбі металлургиялық зауыты» акционерлік қоғамы атом энергетикасының, электрондық, металлургиялық өнеркәсібі және өызметтің өзге де салаларының мұқтаждары үшін уран, бериллий, тантал және ниобий өнімінің ідемде танылған өндірушілерлің бірі. 1997 жылдан бастап «КазАтомПром» Ұлттық атом компаниясының құрамына кіреді.

Пайдалану өнімдері:

• Белиллий және оның қосындыларының негізінде өнімдер

• Тантал мен ниобийдің негізінде бұйымдар жасау

• Уран өнімінің өндірісі

Атқарылған жұмыстың нәтижелілігін келесі мәліметтер бойынша бағалауға болады: "ҮМЗ" АҚ бөлімшелерінің атмосфераға ластаушы заттардың жалпы шығарындылары 2013 жылы 30,7 тоннаны құрады, бұл 2012 жылмен салыстырғанда 39 пайызға аз.
Облыс ауасының ластануы кезінде едәуір үлес жылжымалы көздерге тиесілі: ШҚО-да автомобиль көлігімен жүк тасымалдаудың 80% - ға дейін жүзеге асырылады. Автокөліктің барлық санының 62% - ы бензинді, 36% - ы-дизель отынын және бар болғаны 0,2% - ы-неғұрлым экологиялық қауіпсіз газ отынын пайдаланады. Автомобиль көлігінің пайдаланылған газдарындағы зиянды заттардың көп болуының негізгі себебі-автомобиль паркіне техникалық қызмет көрсетуді уақтылы және сапасыз жүргізу, көліктік отын сапасының төмендігі, пайдаланылған газдарды тазарту жөніндегі сүзгілердің болмауы.

Экологиялық мәселелер

Ауа ортасының ластануының тағы бір себебі өнеркәсіптік кәсіпорындар құрылысының ведомстволық саясаты экологияны қорғау бойынша жабдықтарды қолдануды көздемейтін "экологиялық лас" жобалар бойынша жүзеге асырылғанын атап өтуге болады.

Химиялық ластанған суды 110 мыңға жуық халық пайдаланады. Су объектілеріне уытты заттардың шығарындылары мен төгінділерінің салдарынан Ертіс және Үлбі өзендерінің сулары едәуір ластанады, ал зиянды заттардың табиғи орта арасында көшуі нәтижесінде қаладағы және оның маңындағы топырақ-өсімдік жамылғысы да ластануға ұшырайды.

Шығыс Қазақстан үшін Семей полигонында жүргізілген, ауыр әлеуметтік, экологиялық және адамгершілік салдарлар мен сілкіністерге алып келген ұзақ мерзімді ядролық сынақтар ең ауыр және қорқынышты болды. Семей полигонын жабу туралы жарлық жас егемен Қазақстанның ең алғашқы актілерінің бірі болды. Бірақ ядролық сынақтардың салдары әлі күнге дейін Қазақстан халқын дүр сілкіндіруде.

Қазақстан үшін ядролық қалдықтарды көму өткір проблема болып отыр. Мысалы, Өскемен қаласындағы Үлбі металлургия комбинаты 40 жылдан астам уақыт ішінде қалдық қоймасында 100 мың тоннаға жуық радиоактивті қалдықтарды жинақтаған. Бұл ретте зауыт та, қалдық қоймасы да Өскемен қаласының шегінде орналасқан. Әр түрлі қоймаларда бір миллиард тоннаға жуық қатты қалдықтар жиналды. Мұнда өндірілетін және өңделетін кендерде қорғасын, мырыш, мыстан басқа мышьяк, сурьма, висмут, күміс, кадмий, сынап және басқа да улы элементтер бар. Олардың барлығы тіршілік ету ортасына көп мөлшерде келеді.

Өнеркәсіптік өндіріс қазіргі қоғамның қалыпты өмір сүруінің алғышарттарының бірі болып келді. Оның табиғатқа, қоршаған ортаға деген мынандай әсерлері бар:

1.Ауаның ластануы.

Көмірсутектер, әртүрлі органикалық қосылыстар, шаң бөлшектері, газдардың ауаға тарауы болып есептеледі.

2.Судың ластануы

Судың ластануына өзендерге, теңіздерге, мұхиттарға, көлдерге және жер асты суларына зиянды қалдықтардың бөлінуі жатады.

3.Топырақтың ластануы

Топырақтың ластануы топыраққа химиялық затардың түсуі нәтижесінде пайда болады, бұл олардың сапасы мен күйінің нашарлауына алып келеді. Топырақ ауадағы азот және күкірт оксидтерінің әсерінен қышқылдылығы жоғарылап, өсімдіктердің, жасыл желектің өсуіне қолайсыз жағдай тудырады.

2. ЭКОЛОГИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРДІ ШЕШУ ЖОЛДАРЫ

Шығыс Қазақстандағы ормандар да жойылу қаупінде тұр. Республика аумағында ормандар жалпы ауданның тек 3,5%-ын алып жатыр. Шығыс Қазақстан облысында Қазақстанның барлық ормандарының 60,5%-ы орналасқан. Оңтайлы емес ағаш кесу, жаңа ағаштарды отырғызбау қазіргі қиын жағдайға әкелді.

Шығыс Қазақстанның табиғи ресурстарын жыртқыштықпен пайдаланудың тағы бір елеулі салдары пайдалы қазбаларды игеру кезіндегі шығындарға байланысты минералдық ресурстардың сарқылуы болды. Шамамен алынған мәліметтерге сәйкес, өндіру процесінде пайдалы қазбалардың шамамен 50%-ы жоғалды. Тау-кен өндіруші және өңдеуші кәсіпорындар жер қойнауынан өндірілетін минералдық шикізатты кешенді пайдалануға мүдделі емес еді, олар пайда болған ысыраптар үшін ешқандай жауапкершілік көтермеді, соның салдарынан оларды қысқарту жөнінде шаралар қолданбады, көбінесе нормативтен тыс ысыраптар есебінен жоспарды орындауға ұмтылды. Пайдалы қазбалардың үлкен шығындарына өндірістік процестің барлық кезеңдерінде, өндіруден бастап дайын өнімді тұтынуға дейін жол берілді. Мұндай шығындарға Риддер, Алтай (Зырян), Ертіс комбинаттарында он жыл бойы 20-25% жол берілген. Тұтастай алғанда, түсті металлургия кеніштерінде ғана жыл сайын орта есеппен 7 млн.тоннадан астам бағалы кен жоғалды.

Өскеменнің дамыған өнеркәсіптік әлеуеті қоршаған ортаның айтарлықтай ластануын негіздейді. Оны ластаудың негізгі көздері қаланың ірі, орта және шағын кәсіпорындары, жеке сектор мен автокөліктерден шыққан газдар болып табылады. Мәселен, ҚР Энергетика министрлігі Мұнай—газ кешеніндегі Экологиялық реттеу, бақылау және мемлекеттік инспекция комитетінің ШҚО бойынша экология департаменті ұсынған статистика бойынша 2015 жылы қаланың өнеркәсіптік кәсіпорындарынан шығарындылар көлемі 53168 тоннаны, автокөлік шығарындылары 27229 тоннаны, жеке сектор— 17808 тоннаны, шағын қазандықтар-5773 тоннаны құрады. Ал өнеркәсіп қалдықтары көлемі мен зияндылығы жөнінен өте күрделі әрі қауіпті болып келеді. Олар су, дала, орман , т.б. кешендерді ластап, айнала қоршаған ортаға зиянын тигізеді. Бұдан бүкіл тіршілік атаулы және адамдар ауруға шалдығуы мүмкін.
Қалалар жағдайында қалдықтарды қайта өңдеп, тұрмыста пайдалану жұмыстары жүргізіледі. Көбіне металл қалдықтар балқытылып, қайтадан жаратуға келсе, пластмассадан жасаған бұйымдарды жоюға тура келеді.

Қалдықсыз технологияны жетілдіру керек. Қоғамдық кеңес қалалық ауа ортасының ластану проблемасын шешуге мүдделі қалалық және облыстық ұйымдардың күш-жігерін біріктіруді және осы бағыттағы жүйелі жұмыс жөніндегі шаралар кешенін бірыңғай келісуге келуді мақсат етіп отыр. Қалалық автокөлікті газға ауыстыру бойынша жұмыстың нәтижесі 2018 жылға дейін бюджеттік автокөліктің кемінде 90% - ын және 2020 жылға дейін жеке автокөліктің кемінде 10% - ын қайта жабдықтау болжанып отыр, бұл автокөліктен атмосфераға зиянды заттар шығарындыларының санын жылына 5000 тоннаға азайтуға мүмкіндік береді.

Жоғарыдағы мәліметтерге сүйене отырып қазіргі уақытта Өскемен қаласының экологиялық жағдай нашар екенін байқауға болады. Осыған орай Қазақстанда қабылданған «Жасыл Экономикаға көшу» стратегиясының орындалып жатқаны жанға жылулық ұялатады. Елімізде өткізілген ЭКСПО-2017 көрмесінде көрсетілген күн, жел, су энергияларын пайдаланудың жетілдірілген технологиялары мен зиянды қалдықтарды жою тәсілдерін ұсынылған болатын. Кәсіпорындардың көмір, мазут тағы да сол сияқты отын көздерін пайдалану кезінде ауаға шығарылған түтінді сүзгіден өткізе отырып тазалау, өндірісте пайдаланылған суды қайталап пайдалану немесе оны ең жоғары дәрежеде тазалау, қала тұрғындарының шайынды суларын тазалау тәсілдері ұсынылды. Осы әдістемелердің барлығы тиімді қолданылған жағдайда еліміздің экономикасы оданда жоғары деңгейге жетеді деп үміттенемін.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1.Шығыс Қазақстанның өнеркәсібі Бизнес Каталог. 2013

2. Ә.Т.Қанаев, З.Қ.Қанаева, Экология Оқу құралы, Алматы «Қазақ университеті» 2008
3. Ж.Ж.Жатқанбаев, Экология негіздері, Алматы, 2004
4. А.Т. Қуатбаев Жалпы экология: Оқулық / Алматы : Дәуір, 2012. - 376 б. - (МВА)
5. Ұ.Б.Асқарова, Экология және қоршаған ортаны қорғау, Алматы, 2007
6. Бозшатаева Г.С., Оспанова Г.А. Экология.- Алматы.- 2003.
7. Мұхажанова, Н. А. Жаһандық экология: оқу құралы. - Алматы : Экономика, 2011. - 172 б. - (Т. Рысқұлов ат. ҚазЭУ-дің осы заманғы оқу басылымдары)
Интернет көздері

1) http://www.rusnauka.com/PRNIT_2006/Ecologia/17353.doc.htm

2) http://www.rusnauka.com/PRNIT_2006/Ecologia/17353.doc.htm

3)http://www.ulba.kz/ru/news.htm?id=401

4)https://inbusiness.kz/ru/amp/last/pochti-polovina-vseh-promyshlennyh-vybrosov-v-atmosferu-po-vko-prishlas-na-ust-kamenogorsk