ҚАРАПАЙЫМ ХАЛЫҚ АРАСЫНДА ФАКТЧЕКИНГ ЖҮРГІЗУ ҚАБІЛЕТІНІҢ МАҢЫЗЫ

Ғылыми жетекші: «Медиа және мәдениетаралық

коммуникация жоғары мектебі»

сениор-лекторы Э.Ж.Ауезова

6В03201 -Журналистика ББ

2 - курс студенті А.Б.Болатхан

Аңдатпа. Қазіргі ақпараттық қоғам жағдайында ақпарат кеңістігі қарқынды дамып, ақпараттық ағынның көлемі бұрын-соңды болмаған деңгейге жетті. Сол себепті жалған ақпараттың таралуы, қауесет пен манипуляцияның әлеуметтік, саяси және мәдени салдары маңызды зерттеу тақырыбына айналды. Бұл мақалада қарапайым халық арасында фактчекинг жүргізу қабілетінің мәні мен маңызы талданады.

Мақалада жалған ақпараттың таралу себептері мен механизмдері ғылыми тұрғыда қарастырылады, сонымен қатар фактчекинг пен сыни ойлау, медиасауаттылық және азаматтық жауапкершілік ұғымдарының байланысы зерттеледі. Халықаралық тәжірибе мысалдары ретінде PolitiFact және Snopes ұйымдарының қызметі көрсетіледі. Бұл ұйымдар ақпараттың рас-өтірігін тексерудің әдіснамалық негіздерін жасап, қоғамға сенімді деректерді ұсынады.

Түйін сөздер: фактчекинг, жалған ақпарат, медиасауаттылық, сыни ойлау, ақпараттық қауіпсіздік, азаматтық жауапкершілік.

Аннотация. В условиях современного информационного общества информационное пространство стремительно развивается, а объем информационных потоков достиг беспрецедентного уровня. В связи с этим распространение ложной информации, слухов и манипуляций стало важной темой исследования, учитывая их социальные, политические и культурные последствия. В данной статье рассматривается значение и роль навыков фактчекинга среди обычных граждан. В статье научно анализируются причины и механизмы распространения ложной информации, а также исследуется связь фактчекинга с критическим мышлением, медиаграмотностью и гражданской ответственностью. В качестве примеров международной практики рассматриваются деятельность организаций PolitiFact и Snopes, которые разрабатывают методологические основы проверки информации и предоставляют обществу достоверные данные.

Ключевые слова: фактчекинг, ложная информация, медиаграмотность, критическое мышление, информационная безопасность, гражданская ответственность.

Abstract. In the context of the modern information society, the information space is rapidly expanding, and the volume of information flow has reached unprecedented levels. Consequently, the spread of false information, rumors, and manipulation has become a significant subject of research due to its social, political, and cultural implications. This article examines the importance and significance of fact-checking skills among ordinary citizens.

The article scientifically analyzes the causes and mechanisms of false information dissemination and investigates the relationship between fact-checking, critical thinking, media literacy, and civic responsibility. Examples from international practice, including the work of organizations such as PolitiFact and Snopes, are presented. These organizations develop methodological foundations for verifying information and provide society with reliable data.

Keywords: fact-checking, false information, media literacy, critical thinking, information security, civic responsibility.

Кіріспе. Қазіргі заман – ақпараттық қоғам дәуірі. Ақпарат тек қана хабар тарату құралы емес, әлеуметтік қатынастарды, экономикалық және саяси процестерді ұйымдастыратын стратегиялық ресурсқа айналды. Ғалымдар, оның ішінде Мануэль Кастельс, ақпараттық қоғамды «желілік қоғам» деп сипаттап, қазіргі қоғамда билік пен мәдениеттің ақпарат ағындары арқылы реттелетінін көрсеткен.

Алайда ақпараттық кеңістіктің кеңеюі мен оның қолжетімділігінің артуы ақпарат сапасы мен сенімділігінің төмендеуіне әкелді. Әлеуметтік желілер мен онлайн-платформалар арқылы жалған немесе манипулятивті ақпарат тез таралып, қоғамдық пікір мен азаматтық шешім қабылдауға әсер етеді. Мұндай жағдайда фактчекинг – ақпараттың шынайылығын тексеру процесі – қоғамдағы ақпараттық мәдениетті қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.

Фактчекинг тек кәсіби журналистерге ғана емес, қарапайым азаматтарға да қажет. Ол ақпаратты сыни тұрғыдан бағалау, дереккөздің сенімділігін тексеру және жалған жаңалықтардың таралуына жол бермеу қабілетін қалыптастырады.

Осы мақалада қарапайым халық үшін фактчекингтің мәні мен маңызы қарастырылады, оның әлеуметтік, азаматтық және ақпараттық қауіпсіздік тұрғысынан рөлі талданады. Сонымен қатар Қазақстандағы медиасауаттылық деңгейі, білім беру жүйесіндегі фактчекингті үйрету тәжірибесі және қоғамдағы ақпараттық мәдениетті дамыту мүмкіндіктері ұсынылады.

Ақпараттық қоғам және жалған ақпарат феномені. Ақпараттық қоғам теориясы аясында қазіргі кезеңде ақпарат өндіріс, басқару және әлеуметтік қатынастардың негізгі ресурсына айналды. Бұл ұғымды ғылыми айналымға енгізіп, жан-жақты дамытқан ғалымдардың бірі – Мануэль Кастельс. Оның «ақпараттық желілік қоғам» тұжырымдамасы бойынша, заманауи әлемде билік, экономика және мәдениет ақпарат ағындары арқылы ұйымдастырылады. Яғни ақпарат тек хабар тарату құралы емес, әлеуметтік құрылымдарды қалыптастыратын стратегиялық факторға айналды.

Алайда ақпарат көлемінің күрт артуы оның сапасы мен сенімділігі мәселесін күрделендірді. Цифрлық технологиялар кез келген адамға контент өндіруші болуға мүмкіндік берді. Нәтижесінде дәстүрлі редакциялық сүзгіден өтпеген, тексерілмеген мәліметтер кең таралуда. Осы контексте жалған ақпарат феномені ерекше өзектілікке ие болды.

Жалған ақпарат (fake news) – шындыққа сәйкес келмейтін немесе ішінара бұрмаланған, бірақ сенімді дерек ретінде ұсынылатын ақпараттық өнім. Оның басты ерекшелігі – аудиторияны жаңылыстыруға бағытталуы. Ғылыми әдебиеттерде жалған ақпараттың бірнеше түрі ажыратылады:

1. Дезинформация – әдейі, саналы түрде таратылатын жалған мәлімет;

2. Мисинформация – қасақана емес, қателік немесе білімсіздік салдарынан таралған бұрыс ақпарат;

3. Мал-информация – шынайы деректердің контекстен жұлынып, манипуляциялық мақсатта қолданылуы. [1]

Жалған ақпараттың таралу мақсаттары әртүрлі болуы мүмкін.

Біріншіден, саяси манипуляция. Сайлау кезеңдерінде немесе саяси дағдарыс жағдайларында қарсыластың беделін түсіру үшін жалған мәліметтер әдейі таратылады. Мысалы, 2016 жылғы АҚШ президенттік сайлауы кезінде жалған ақпараттың кең таралуы қоғамдық пікірдің поляризациясына ықпал еткені туралы зерттеулер жүргізілді. Мұндай мысалдар жалған ақпараттың демократиялық процестерге әсер ету әлеуетін көрсетеді.

Екіншіден, экономикалық пайда табу. Кликбейт тақырыптар мен сенсациялық жалған жаңалықтар сайт трафигін арттыру арқылы жарнамалық табыс әкеледі. Мысалы, белгілі бір өнім туралы «ғажайып әсері бар» деген жалған ақпарат таратып, оны сатудан қаржылық пайда табу – жиі кездесетін құбылыс. Бұл әсіресе денсаулық сақтау саласында қауіпті, себебі адамдар ғылыми дәлелі жоқ ем-дом тәсілдеріне сенуі мүмкін.

Үшіншіден, қоғамдық пікірді өзгерту. Ақпаратты іріктеп беру немесе жалған статистика қолдану арқылы белгілі бір әлеуметтік топтарға қатысты теріс көзқарас қалыптастыруға болады. Мысалы, миграция, этносаралық қатынастар немесе вакцинация мәселелерінде бұрмаланған деректер қоғамда үрей мен сенімсіздік тудырады.

Төртіншіден, әлеуметтік араздық тудыру. Эмоциялық, агрессивті мазмұндағы жалған ақпарат қоғамда бөлінушілік пен қақтығыс қаупін арттырады. Әсіресе дағдарыс кезеңдерінде мұндай ақпарат тез таралып, тұрақсыздықты күшейтеді.

Әлеуметтік желілер алгоритмдері пайдаланушының қызығушылығына сәйкес контентті ұсынады. Мысалы, Facebook және TikTok сияқты платформалардың алгоритмдері эмоциялық реакция тудыратын материалдарды жиі алға шығарады. Сенсациялық немесе қорқынышқа негізделген ақпарат көбірек қаралым жинайтындықтан, ол жылдам таралады. Бұл құбылыс ғылыми әдебиетте «ақпараттық вирус» немесе «вирустық эффект» деп аталады.

Психологиялық тұрғыдан алғанда, адамдар негативті және қауіпке қатысты ақпаратқа көбірек назар аударады. Бұл – эволюциялық механизмдердің бірі. Алайда цифрлық ортада осы ерекшелік жалған ақпараттың тез таралуына жағдай жасайды. Көп жағдайда пайдаланушылар ақпаратты тексермей, эмоционалдық әсерге сүйеніп бөліседі.

Сондықтан жалған ақпараттың алдын алу тек мемлекеттік реттеу немесе платформалардың модерация саясаты арқылы ғана шектелмеуі тиіс. Азаматтардың жеке жауапкершілігі, медиасауаттылығы және сыни ойлау қабілеті шешуші рөл атқарады. Мысалы, халықаралық деңгейде PolitiFact және Snopes сияқты ұйымдар ақпараттың рас-өтірігін тексеріп, қоғамға сенімді дерек ұсынады. Алайда олардың қызметі азаматтардың жеке сүзгісін алмастыра алмайды. [2]

Фактчекинг ұғымы және оның әдіснамалық негіздері. Фактчекинг – ақпараттың шынайылығын жүйелі түрде тексеру процесі, ол тек қана фактіні растау емес, сонымен бірге ақпараттық деректерді сыни тұрғыдан талдауды қажет етеді. Бұл ұғым қазіргі заманғы ақпараттық қоғамда, әсіресе жалған ақпараттың таралуы тездігі мен ауқымдылығын ескере отырып, ерекше өзектілікке ие.

Ғылыми әдебиеттерде фактчекингтің бірнеше негізгі кезеңі айқындалған:

1. Ақпарат көзін анықтау. Алғашқы қадам – мәліметтің қайдан шыққанын анықтау. Бұл кезеңде ақпараттың авторы, жарияланған платформа, жариялау уақыты және контекст зерттеледі.

2. Бастапқы дереккөзді табу. Ақпараттың түпнегізі мен түпнұсқа дерегін анықтау маңызды. Мысалы, ғылыми мәлімет болса, оны рецензияланған журналдардан немесе ресми статистикалық деректер базасынан тексеру қажет.

3. Сенімді бірнеше дерекпен салыстыру. Бір ғана дереккөзіне сүйену қауіпті, себебі ол манипуляциялық немесе қате болуы мүмкін. Кем дегенде екі-үш сенімді дереккөзбен салыстырып көру ұсынылады.

4. Сарапшылар пікірін талдау. Мамандыққа сай сарапшылардың пікірі ақпараттың сенімділігін бағалауда шешуші рөл атқарады.

5. Қорытынды жасау. Барлық мәліметтер мен дәлелдерді талдаған соң, ақпараттың рас-өтірігі туралы нақты шешім қабылданады.

Кәсіби деңгейде фактчекингпен айналысатын ұйымдар бар. Мысалы, PolitiFact саяси мәлімдемелердің рас-өтірігін арнайы шкала арқылы бағалайды. Ал Snopes интернетте таралған қауесеттер мен мифтердің шынайылығын тексереді. Бұл ұйымдардың тәжірибесі фактчекингтің жүйелі, әдіснамалық негізге сүйенетінін көрсетеді.

Алайда қарапайым азамат та осы қағидаларды күнделікті өмірде қолдана алады. Мысалы, әлеуметтік желіден алынған жаңалықты бөліспес бұрын, дереккөзді тексеру, басқа ақпараттармен салыстыру және сарапшылар пікірімен сәйкестігін бағалау – күнделікті фактчекингтің қарапайым көрінісі болып табылады. [3,4]

Фактчекинг және сыни ойлау. Сыни ойлау – ақпаратты талдау, салыстыру және бағалау қабілеті. Фактчекинг осы қабілеттің практикалық көрінісі болып саналады. Сыни ойлау дамыған адам:

• ақпаратты эмоцияға емес, дәлелге сүйеніп бағалайды;

• дереккөздің сенімділігін тексереді;

• біржақты пікірге күмәнмен қарайды;

• дәлелсіз тұжырымдарды қабылдамайды.

2016 жылы Оксфорд сөздігінің редакциясы "пост-шындық" неологизмін жыл сөзі деп таныды. Бұл объективті фактілерге емес, эмоциялар мен жеке сенімдерге жүгіну қоғамдық пікірді қалыптастыру үшін басым болатын жағдайды сипаттайды. Фейктер интернетті көптен бері басып келеді, бірақ жақында ғана олар туралы айту негізгі ағымға айналды. Барлығы олардан қорқады, бірақ олармен қалай күресуге болатынын білетіндер аз. [5]

Ғылыми зерттеулер көрсеткендей, фактчекинг пен сыни ойлау қабілеті жоғары деңгейде дамыған қоғамда:

1. Қоғамдық сенім артады;

2. Жалған ақпарат пен дезинформацияның таралуы азаяды;

3. Азаматтар ақпараттық қауіптерден өздігінен қорғай алады.

Осылайша, фактчекинг – тек ақпараттың шынайылығын тексеру емес, сонымен бірге азаматтық мәдениетті, сыни ойлауды және жеке жауапкершілікті қалыптастыратын маңызды құрал болып табылады.

Қарапайым халық үшін фактчекингтің әлеуметтік маңызы. Фактчекинг тек журналистер немесе сарапшыларға арналған құрал емес, қарапайым азаматтарға да аса маңызды. Оның әлеуметтік мәні бірнеше бағытта көрінеді:

4.1 Азаматтық жауапкершілік

Ақпаратты тексермей тарату – азаматтық жауапкершіліктің төмендігін көрсетеді. Әсіресе денсаулыққа, қауіпсіздікке немесе қоғамдық тәртіпке қатысты мәселелерде жалған ақпарат ауыр салдарға әкелуі мүмкін. Мысалы, пандемия кезінде әлеуметтік желілерде вакцинацияға қарсы жалған мәліметтердің таралуы адамдардың денсаулығына тікелей қауіп төндірді. Қарапайым азамат фактчекинг жүргізсе, қауіпті жаңалықтар мен қауесеттерді бөліспей, қоғамдағы алаңдаушылық деңгейін төмендетуге үлес қосады.

4.2 Ақпараттық қауіпсіздік

Жалған ақпарат көбіне алаяқтық әрекеттермен байланысты. Қаржылық пирамидалар, жалған акциялар, фишингтік хаттар мен әлеуметтік желідегі сенсациялық хабарламалар адамдардың сеніміне сүйенеді. Фактчекинг дағдылары мұндай қауіптерден сақтануға көмектеседі. Мысалы, электрондық поштамен немесе мессенджер арқылы келген «жеңіл ақша табу» немесе «жартылай жеңілдетілген несиелер» туралы хабарламаларды тексеру арқылы азаматтар қаржылық шығыннан қорғана алады.

4.3 Демократиялық мәдениет

Демократиялық қоғамда шешім қабылдау ақпаратқа негізделеді. Егер ақпарат бұрмаланған болса, қоғамдық пікір де қате қалыптасады. Мысалы, сайлау кезінде жалған жаңалықтар немесе әлеуметтік желілердегі манипуляциялық контент белгілі бір партия немесе кандидатқа қатысты қоғамдық көзқарасты бұрмалай алады. Сондықтан фактчекинг – демократиялық мәдениеттің ажырамас бөлігі. Қоғамдағы азаматтар ақпараттың шынайылығын тексеру арқылы сыни ойлау дағдыларын дамытып, демократиялық процестердің сапасын арттырады. [6]

Қазақстан жағдайындағы медиасауаттылық мәселесі. Қазақстанда интернет пен әлеуметтік желілерді пайдаланушылар саны жыл сайын артып келеді. 2025 жылғы деректер бойынша, ел халқының шамамен 85%-і интернетті пайдаланады, ал әлеуметтік желілердегі белсенділік жоғары деңгейде (aptamedia.kz). Бұл ақпараттық кеңістіктің кеңеюіне және ақпараттың жылдам таралуына ықпал етеді. [7]

Алайда медиасауаттылық деңгейі барлық әлеуметтік топтарда бірдей емес. Кейбір азаматтар ақпаратты тексермей бөліседі, бұл жалған ақпараттың кең таралуына себеп болады. Бұл әсіресе жастар мен әлеуметтік желілерде белсенді пайдаланушылар үшін өзекті мәселе.

Білім беру жүйесінде медиасауаттылық элементтерін енгізу – фактчекинг мәдениетін қалыптастырудың тиімді жолы. Мектептер мен жоғары оқу орындарында келесі дағдыларды үйрету маңызды:

• ақпарат көздерін анықтау және олардың сенімділігін бағалау;

• ақпаратты салыстырып, нақты фактілермен тексеру;

• жалған жаңалықтарды және манипулятивті материалдарды анықтау әдістері;

• сыни ойлау мен аналитикалық қабілетті дамыту. [8]

Қорытынды. Қазіргі ақпараттық қоғам жағдайында фактчекинг – тек кәсіби журналистердің ғана емес, әрбір азаматтың маңызды дағдысына айналды. Ақпарат көлемінің күрт артуы және әлеуметтік желілердегі контенттің жылдам таралуы жалған ақпараттың, қауесеттер мен манипуляцияның кең таралуына мүмкіндік береді. Жалған ақпарат саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени салаларда теріс әсер тудыруы мүмкін.

Фактчекинг тек ақпараттың шынайылығын тексеру ғана емес, сонымен қатар сыни ойлауды дамыту, медиасауаттылықты арттыру және азаматтық жауапкершілікті қалыптастыру құралы болып табылады. Қарапайым халық бұл дағдыны күнделікті өмірде қолдана отырып, жалған ақпараттың таралуына жол бермей, қоғамдағы сенім мен демократиялық мәдениетті нығайта алады.

Қазақстан жағдайында медиасауаттылық деңгейін арттыру – фактчекинг мәдениетін қалыптастырудың маңызды жолы. Мектептер мен жоғары оқу орындарында ақпаратты бағалау, дереккөзді тексеру және жалған жаңалықтарды анықтау әдістерін үйрету азаматтардың сыни ойлау қабілетін жетілдіреді және ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз етеді.

Сондықтан фактчекинг – ақпараттық қауіпсіздікті сақтау, әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз ету және демократиялық процестердің сапасын арттырудың негізгі тетігі. Қоғамдағы әрбір азамат ақпаратты тексеріп, саналы түрде тарату арқылы жалған ақпараттың әсерін төмендетуге және ақпараттық мәдениеттің дамуына үлес қосады.

Әдебиеттер тізімі:

1. Castells, M. (2010). The Rise of the Network Society. Wiley-Blackwell.

2. Lazer, D. M., Baum, M. A., Benkler, Y., Berinsky, A. J., Greenhill, K. M., Menczer, F., ... & Zittrain, J. (2018). The science of fake news. Science, 359(6380), 1094–1096.

3. PolitiFact. (n.d.). About PolitiFact. Retrieved from

https://www.politifact.com

4. Snopes. (n.d.). About Snopes. Retrieved from

https://www.snopes.com

5. Максим Полгин « Основы фактчекинга в интернете: как отличить правду от вымысла»

6. Ернаткызы Аяулым «Жалған ақпаратпен күрес: фактчекингтің маңызы» 2025ж.

Ернаткызы Аяулым

7. aptamedia.kz «Қазақстан халқының 85%-дан астамы интернет пайдаланады» 2025ж.

Қазақстан халқының 85%-дан астамы интернет пайдаланады - aptamedia.kz

8. Байжұма Айша «Фактчекинг пен медиасауаттылықтың қоғамдағы рөлі: Қазақстан тәжірибесі» 2025ж.

Байжұма Айым Мадиярқызы