Қазақ баспасөзінің қалыптасуы мен даму кезеңдері: алғашқы газеттер мен журналдардың тарихи маңызы

Аннотация

Қазақ тілінде:

Бұл ғылыми мақалада қазақ баспасөзінің қалыптасу кезеңдері мен оның ұлттық сана мен мәдениет дамуына қосқан үлесі жан-жақты қарастырылады. Зерттеу барысында XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап XX ғасырдың басындағы «Түркістан уәлаяты», «Дала уәлаяты», «Айқап», «Қазақ», «Садақ», «Абай», «Сарыарқа», «Бірлік туы» және басқа да басылымдардың қоғамдық және рухани рөлі талданды. Автор аналитикалық шолу, салыстырмалы әдіс және контент-анализ арқылы қазақ журналистикасының ағартушылықтан ұлттық идеяға дейінгі эволюциясын көрсетеді. Бұл зерттеу ұлттық журналистиканың тарихи негізін түсінуге, медиа мен қоғам байланысын зерттеуге және қазіргі ақпараттық кеңістікте ұлттық баспасөздің орнын анықтауға мүмкіндік береді.

Кілт сөздер: қазақ баспасөзі, ұлттық сана, публицистика, ағартушылық, Алаш, басылымдар, тарихи даму, контент-анализ.

In English:

This scientific article comprehensively explores the stages of formation of the Kazakh press and its contribution to the development of national consciousness and culture. The study analyzes the social and spiritual role of newspapers and magazines such as Turkistan Ualayaty, Dala Ualayaty, Aiqap, Qazaq, Sadak, Abai, Saryarka, and Birlik Tuyi from the late 19th to the early 20th centuries. Using analytical review, comparative methods, and content analysis, the author reveals the evolution of Kazakh journalism from enlightenment to national ideology. The research contributes to understanding the historical foundations of Kazakh journalism and its role in modern media and society.

Keywords: Kazakh press, national identity, journalism, enlightenment, Alash movement, historical development, content analysis.

На русском языке:

В данной научной статье всесторонне рассматриваются этапы становления казахской печати и её вклад в развитие национального сознания и культуры. В ходе исследования анализируется общественная и духовная роль таких изданий, как «Туркестанские ведомости», «Акмолинские областные ведомости», «Айкап», «Казах», «Садак», «Абай», «Сарыарка», «Бирлик туы». Используя аналитический обзор, сравнительный метод и контент-анализ, автор показывает эволюцию казахской журналистики от просвещения к национальной идее. Результаты исследования способствуют более глубокому пониманию исторических основ казахской журналистики и её места в современном медиапространстве.

Ключевые слова: казахская пресса, национальное самосознание, публицистика, просвещение, Алаш, периодика, историческое развитие, контент-анализ.

Кіріспе

Қазақ баспасөзінің тарихы – ұлт руханиятының, ой-санасының және мәдениетінің қалыптасу айнасы. XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап қазақ даласында алғашқы ресми басылымдар пайда бола бастады. Солардың қатарында «Түркістан уәлаятының газеті» мен «Дала уәлаятының газеті» ерекше орын алады. Бұл басылымдар бастапқыда империялық биліктің ресми үні болса да, уақыт өте келе қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі, тілі мен мәдениетін сақтау, ағарту ісін дамыту бағытында маңызды рөл атқарды.

XX ғасырдың басы — қазақ баспасөзінің қарқынды дамыған кезеңі. Бұл уақытта «Айқап» журналы мен «Қазақ» газеті қазақ қоғамының әлеуметтік, саяси және рухани өмірінің басты мінберіне айналды. Олар елдің саяси ойлау жүйесін қалыптастырып, халықты білім мен өркениетке шақырды. Сонымен қатар, «Садақ», «Абай», «Сарыарқа», «Бірлік туы» сынды басылымдар ұлттық тәуелсіздік идеяларын насихаттап, ұлттың өзіндік бірегейлігін сақтау ісінде зор қызмет атқарды.

Мақаланың басты мақсаты – қазақ баспасөзінің қалыптасу және даму тарихын, оның қоғамдағы ағартушылық және ұлттық идеяны таратудағы рөлін ғылыми тұрғыдан талдау болып табылады.

Материалдар мен әдістер

Зерттеу барысында төмендегі ғылыми әдістер қолданылды:

1. Аналитикалық шолу әдісі. XIX–XX ғасырлардағы қазақ басылымдарының мазмұны, құрылымы және идеялық бағыты сараланып, тарихи контексте қарастырылды.
   
   

2. Сауалнама әдісі. Қазіргі жастардың қазақ баспасөзіне деген көзқарасын анықтау мақсатында жүргізілді. 100 респонденттің ішінде 72%-ы тарихи қазақ газеттері туралы ақпаратты аз білетінін, ал 95%-ы ұлттық баспасөздің маңыздылығын жоғары бағалайтынын көрсетті.
   
   

3. Салыстырмалы талдау әдісі. Қазақ баспасөзінің даму жолы Ресей және Орта Азия халықтарының мерзімді баспасөзімен салыстырылып, ұқсастықтары мен айырмашылықтары анықталды.
   
   

4. Контент-анализ. Әр газет пен журналдың тақырыптық мазмұны мен қоғамдық рөлі сандық және сапалық тұрғыда зерттеліп, олардың идеялық бағыты жүйеленді.
   
   
   

Бұл әдістер қазақ баспасөзінің қоғамдағы функцияларын, тарихи миссиясын және қазіргі медиамәдениеттегі орнын анықтауға мүмкіндік берді.

Әдебиетке шолу

Зерттеу барысында пайдаланылған дереккөздер қатарына Ахмет Байтұрсынұлының публицистикалық еңбектері, М. Сералиннің мақалалары, Ш. Уәлиханов пен Ы. Алтынсариннің ағартушылық ойлары енеді. Сондай-ақ, С. Қирабаев, Р. Нұрғалиев, Т. Қожакеев, Қ. Ергөбек, Ш. Елеукенов сынды ғалымдардың еңбектері кеңінен талданды.

Сонымен бірге, «Қазақ», «Айқап», «Сарыарқа», «Абай» сияқты басылымдардың түпнұсқа нөмірлері, Қазақстан Республикасының Ұлттық кітапханасы мен архив қорларындағы материалдар пайдаланылды.

Шетелдік зерттеулер қатарында Edward Said-тің Cultural Imperialism, Benedict Anderson-ның Imagined Communities еңбектері, сондай-ақ ресейлік зерттеушілер М. Чернышев пен Н. Карцевтің Орталық Азиядағы баспасөз тарихына арналған еңбектері қолданылды.

Нәтижелер мен талқылаулар

Сауалнама нәтижелері қазіргі жастардың тарихи баспасөзге деген қызығушылығы артып келе жатқанын көрсетті. Бұл — ұлттық тарихи жад пен мәдени мұраға деген оң көзқарастың белгісі.

Контент-анализ нәтижесінде әр басылымның өзіндік бағыт-бағдары айқындалды:

– «Түркістан уәлаяты» мен «Дала уәлаяты» — ағартушылық және шаруашылық бағыттағы басылымдар;

– «Айқап» пен «Қазақ» — саяси және ұлттық идеяны насихаттаушы, ұлтты оятқан баспасөздер;

– «Абай» мен «Садақ» — әдеби және рухани бағыттағы журналдар;

– «Сарыарқа» мен «Бірлік туы» — тәуелсіздік пен ұлт бірлігі идеяларын дәріптеген басылымдар.

Салыстырмалы талдау көрсеткендей, қазақ баспасөзі басқа түркі халықтарының баспасөзінен ертерек саяси-ұлттық сипатқа ие болды. Бұл ерекшелік оның ұлттық сананы оятудағы рөлін күшейтті.

Сонымен қатар, тілдік және стильдік талдау газеттер мен журналдардың қазақ әдеби тілінің қалыптасуына үлкен үлес қосқанын көрсетті. Қазақ публицистикасы жаңа терминдер мен ұғымдарды енгізіп, ресми және әдеби стильдің негізін қалады.

Қазақ баспасөзі тек жаңалық жеткізуші емес, сонымен қатар қоғамдық ойды бағыттаушы рухани күшке айналды. Ол халықты ағартуға, бірлікке және тәуелсіз ойлауға тәрбиеледі.

Бұл зерттеу нәтижелері қазақ баспасөзінің даму кезеңдерін кешенді түрде талдап, оның ұлттық сана мен мәдениет қалыптасуындағы орнын айқындауға бағытталды. XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында жарық көрген алғашқы мерзімді басылымдар — қазақ қоғамының әлеуметтік ой-санасын оятқан, рухани және ақпараттық жаңғыру дәуірінің бастауы болды.

Біріншіден, сауалнама нәтижелері қазақ жастарының тарихи баспасөзге деген көзқарасын анықтауға мүмкіндік берді.

Сауалнама 2025 жылы Алматы қаласында әртүрлі жоғары оқу орындарының студенттері мен жас зерттеушілерінің қатысуымен онлайн форматта жүргізілді. Барлығы 100 қатысушы жауап берді.

Нәтижесінде респонденттердің 72%-ы тарихи қазақ газеттері туралы ақпаратты жеткілікті деңгейде білмейтінін, бірақ 95%-ы ұлттық баспасөздің мәдени және тарихи маңызын жоғары бағалайтынын көрсетті.

Бұл дерек жастар арасында тарихи медиаға деген қызығушылық бар екенін, алайда оның терең зерттелуі мен насихатталуы әлі де жеткіліксіз екенін дәлелдейді.

Екіншіден, контент-анализ нәтижелері қазақ баспасөзінің идеялық бағытын, тақырыптық құрылымын және мазмұндық эволюциясын нақты көрсетті.

Зерттеу барысында XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы басты басылымдар қарастырылды:

– «Түркістан уәлаяты» және «Дала уәлаяты» – ағартушылық, шаруашылық және мәдени-ағартушылық бағыттағы алғашқы ресми басылымдар;

– «Айқап» журналы мен «Қазақ» газеті – саяси ой мен ұлттық бірлік идеясын қалыптастырған қоғамдық-саяси баспасөз;

– «Абай» және «Садақ» журналдары – әдеби, этикалық және рухани бағыттағы интеллектуалдық басылымдар;

– «Сарыарқа» мен «Бірлік туы» газеттері – ұлт тәуелсіздігі мен Алаш идеяларын насихаттаған саяси мінберлер.

Контент-анализ нәтижелері көрсеткендей, қазақ баспасөзінің дамуы ағартушылықтан саяси дербестік идеясына дейінгі жолды қамтыған күрделі тарихи эволюция болды.

XIX ғасырдың соңында жарық көрген басылымдар халықты ғылым мен білімге үндеуге бағытталса, XX ғасырдың басындағы баспасөз қоғамдық сана мен ұлттық идеяны қорғау алаңына айналды.

Үшіншіден, салыстырмалы талдау нәтижелері қазақ баспасөзінің басқа түркі халықтарының мерзімді баспасөзімен салыстырғанда өзіндік ерекшелігі бар екенін көрсетті.

Мысалы, татар, өзбек және башқұрт баспасөзі көбіне діни-ағартушылық сипатта болса, қазақ баспасөзі ағартушылық пен ұлттық ойды қатар дамытты.

«Түркістан уәлаяты» мен «Дала уәлаяты» газеттері халықты жаңа өмірге, ғылым мен еңбек мәдениетіне шақырса, кейінгі «Айқап» пен «Қазақ» басылымдары халықты ұлттық тұтастық пен саяси дербестікке үндеді.

Осылайша, қазақ журналистикасы түркі әлемінде ең алғаш болып ұлттық мемлекеттілік идеясының ақпараттық негізін қалағанын көруге болады.

Төртіншіден, тілдік және стильдік талдау нәтижелері қазақ жазба тілінің және публицистикалық стильдің қалыптасуына алғашқы газеттердің зор ықпалын дәлелдейді.

Бұл басылымдарда бұрын қолданылмаған көптеген жаңа ұғымдар пайда болды: қоғам, үкімет, мәдениет, баспасөз, мақала, редакция, жұртшылық, ағарту, білім, еркіндік секілді сөздер сол кезеңде алғаш рет жүйелі қолданыла бастады.

Сонымен қатар, әдеби тіл мен ресми стиль арасындағы теңгерім сақталып, қазақ тілінің функционалдық мүмкіндіктері артты.

Мысалы, «Дала уәлаятының газеті» халықтың сөйлеу тілін сақтап жазса, «Қазақ» газеті ғылыми және публицистикалық терминологияны қалыптастырды.

Бесіншіден, идеялық мазмұн мен рухани бағыт тұрғысынан қарағанда, қазақ баспасөзі өз дәуірінің ең ірі интеллектуалдық мектебіне айналды.

Онда ұлттық сана, тәуелсіздік, тіл мен дін мәселелері, жер мен әйел теңдігі тақырыптары жиі көтерілді.

Мәселен, «Айқап» журналы қоғамдағы әлеуметтік теңсіздікті ашық сынға алып, әйелдердің оқу-білімге қол жеткізуі қажеттігін айтты.

Ал «Қазақ» газеті халықтың саяси сауатын ашып, автономия, өзін-өзі басқару мәселелерін жария түрде талқылады.

Алтыншыдан, мәдени және әлеуметтік әсер тұрғысынан қазақ баспасөзі қоғамның интеллектуалдық өмірін жаңғыртты.

Газеттер мен журналдар халықты заманауи өркениетке бейімдеп, ұлттық мәдениетті сақтау мен дамыту идеясын алға қойды.

Баспасөз тек ақпарат көзі емес, ұлттық ағарту мектебіне айналды — халықты жаңа тұрмысқа, заманауи ойлауға және азаматтық жауапкершілікке тәрбиеледі.

Жетіншіден, қазіргі медиамәдениетпен сабақтастық айқын байқалады.

XIX–XX ғасырлардағы қазақ журналистикасының басты ұстанымдары — шындықты айту, әділдікті қорғау, халыққа қызмет ету — бүгінгі медианың да кәсіби этикалық қағидаларының негізіне айналған.

Тарихи тәжірибені зерделеу қазіргі журналистиканың сапалық деңгейін арттыруға және ұлттық медиа кеңістіктің рухани тұтастығын сақтауға септігін тигізеді.

Сегізіншіден, зерттеу нәтижелері қазақ баспасөзінің қоғамдық ой мен ұлттық бірегейлікті қалыптастырудағы басты құрал болғанын дәлелдеді.

Ол отарлық саясаттың идеологиялық шектеулеріне қарамастан, ұлттың өзін-өзі тану, мәдениетін бағалау және болашағын ойлау қабілетін күшейтті.

Сондықтан қазақ баспасөзі — ұлттық рухтың айнасы, ал оның алғашқы өкілдері — халықтың рухани жетекшілері ретінде тарихта ерекше орын алады.

Жалпы алғанда, зерттеу нәтижелері қазақ баспасөзінің тек тарихи мұра емес, ұлттық мәдениет пен ойлау жүйесінің дамуын түсіндіретін маңызды ғылыми құндылық екенін көрсетті.

Ол ағартушылықтан ұлттық дербестікке дейінгі жолды жүріп өтіп, қазіргі заманғы медианың рухани-идеялық негізін қалады.

Қорытынды

Қазақ баспасөзінің қалыптасу тарихы — ұлттың рухани оянуы мен қоғамдық санасының жетілуінің айғағы. XIX ғасырдың екінші жартысынан басталған баспасөз тарихы қазақ халқының мәдениет пен білімге ұмтылуының, ұлттық өзіндік сананың қалыптасуының көрінісін паш етеді. Алғашқы газеттер мен журналдар сол дәуірдің әлеуметтік-саяси жағдайында дүниеге келіп, ұлттың ойлау мәдениетіне, тілдік дамуына және қоғамдық пікірдің қалыптасуына орасан ықпал етті.

«Түркістан уәлаятының газеті» мен «Дала уәлаятының газеті» қазақ халқын баспасөз мәдениетімен алғаш таныстырған ағартушылық басылымдар болды. Олар отарлық биліктің ресми органы ретінде пайда болғанымен, халықтың өмірі, шаруашылығы, салт-дәстүрі, тіл мен әдебиеті туралы мақалалар жариялап, қазақ жұртының мәдени деңгейін көтеруге қызмет етті. Осы арқылы қазақ халқы жазба сөз мәдениетінің жаңа дәуіріне қадам басты.

Кейінгі кезеңде жарық көрген «Айқап» журналы мен «Қазақ» газеті ұлттық баспасөздің жаңа сапалық кезеңін ашты. Бұл басылымдар қоғамдық сананың жаңаруына ықпал етіп, ағартушылықтан саяси-ұлттық ойлау жүйесіне дейінгі аралықты қамтыды. Оларда халықтың саяси белсенділігі, білім мен ғылымға ұмтылысы, ұлттық бірлік пен тіл тағдыры мәселелері кеңінен талқыланды. «Айқап» журналы әйел теңдігі, оқу-ағарту және әлеуметтік әділеттілік тақырыптарын көтерсе, «Қазақ» газеті ұлттың тәуелсіздігі мен саяси дербестігі идеясын қалыптастырды.

XX ғасырдың басындағы «Абай», «Садақ», «Сарыарқа», «Бірлік туы» сияқты басылымдар қазақ руханиятының интеллектуалдық деңгейін жаңа белеске көтерді. Бұл басылымдар әдебиет пен өнердің дамуына, ұлттық идеяның нығаюына және тәуелсіздікке деген ұмтылыстың күшеюіне серпін берді. Әсіресе Алаш қозғалысы тұсында баспасөз ұлттық бірегейлікті қалыптастыру мен сақтаудың шешуші құралына айналды.

Қазақ баспасөзі өз дәуірінде қоғамдағы пікірталас мәдениетін қалыптастырып, қоғамдық ойдың дамуына жол ашты. Баспасөз арқылы халық алғаш рет өзінің әлеуметтік мәселелерін талқылап, билікке үн қату мәдениетін үйренді. Бұл — ұлттық демократиялық ойдың қалыптасуындағы маңызды кезең.

Сонымен қатар, қазақ баспасөзі тіл мен стильдің дамуына өлшеусіз үлес қосты. Газеттер мен журналдар халық тілін жаңа мазмұнмен байытып, публицистикалық стильдің қалыптасуына негіз болды. Қазақ тілінде жаңа ұғымдар мен терминдер пайда болып, тілдің қоғамдық қызмет аясы кеңейді. Бұл үрдіс ұлттық жазба мәдениеттің дамуына зор серпін берді.

Баспасөз қазақ халқының рухани жаңғыруының өзегі болды. Ол халықты оқу-білімге, әділдікке, еңбек пен мәдениетке шақырды. Сол кезеңнің публицистикасы ұлттың намысын оятып, ел болашағына деген сенім мен жауапкершілікті арттырды. Қазақ журналистикасының алғашқы өкілдері – Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатов, Мұхамеджан Сералин, Әлихан Бөкейхан және басқа да зиялылар – баспасөзді ұлттың тәуелсіз ойлау мінберіне айналдырды.

Бүгінгі таңда қазақ баспасөзінің тарихи тәжірибесі қазіргі медиа кеңістіктің рухани және кәсіби негізіне айналып отыр. XIX–XX ғасырлардағы баспасөз ұстанған қағидалар – шындықты айту, әділдікті қорғау, ұлттық мүддені сақтау және халыққа қызмет ету – қазіргі журналистиканың да басты ұстанымдары болуы тиіс. Тарихи сабақтастықты сақтау – ұлттық журналистиканың даму кепілі.

Қазақ баспасөзі – бұл тек өткеннің шежіресі емес, ол ұлттың мәдени коды мен рухани жадын сақтайтын мәңгілік құндылық. Оның қалыптасу жолы – халықтың өркениетке, білімге және дербес ойлауға ұмтылуының айғағы.

Осы тұрғыдан алғанда, қазақ баспасөзінің тарихын зерттеу тек ғылыми міндет қана емес, ұлттық болмыс пен тарихи жадты сақтау ісінің бір бөлігі болып табылады.

Жалпы алғанда, бұл зерттеу қазақ баспасөзінің тарихи, мәдени және әлеуметтік эволюциясын жан-жақты ашып көрсетті. XIX ғасырдағы алғашқы ағартушылық басылымдардан бастап XX ғасырдың басындағы ұлттық-саяси баспасөзге дейінгі даму жолы – қазақ халқының рухани тәуелсіздікке жету жолының айқын көрінісі.

Ұсыныстар

1. Қазақ баспасөзінің тарихи мұраларын цифрландыру және ашық онлайн платформаларға енгізу;
   
   

2. Орта және жоғары оқу орындарында «Қазақ журналистикасының тарихы» пәнін кеңейтіп, тереңдетіп оқыту;
   
   

3. Тарихи басылымдар негізінде деректі фильмдер мен подкасттар әзірлеу;
   
   

4. Жастар арасында ұлттық баспасөздің рөлін арттыру мақсатында интерактивті жобалар ұйымдастыру.
   
   
   

Алғыс білдіру және мүдделер қақтығысы

Зерттеу барысында материалдар жинау, сауалнама жүргізу және консультациялар үшін барлық қатысушыларға алғысымды білдіремін. Арнайы қолдау көрсеткен ғылыми жетекшіме ризашылығым шексіз. Зерттеудің барысында мүдделер қақтығысы жоқ. Қаржыландыру мемлекеттік немесе коммерциялық көздерден алынған жоқ.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Байтұрсынұлы А. Қазақ газеті туралы мақалалар жинағы. – Алматы: Ана тілі, 1992.
   
   

2. Сералин М. Айқап журналы материалдары. – Қазан, 1913.
   
   

3. Қирабаев С. Қазақ әдебиетінің тарихы және баспасөз. – Алматы, 2001.
   
   

4. Қожакеев Т. Қазақ журналистикасының тарихы. – Алматы: Санат, 1995.
   
   

5. Ергөбек Қ. Ұлттық публицистика бастаулары. – Түркістан, 2008.
   
   

6. Said E. Cultural Imperialism. – London, 1993.
   
   

7. Anderson B. Imagined Communities. – London, 1983.
   
   

8. Қазақстан Республикасының Ұлттық кітапханасы. Мерзімді басылымдар қоры.
   
   

9. Чернышев М. История печати в Средней Азии. – Москва, 1980.
   
   

10. Нұрғалиев Р. Қазақ әдебиеті және ұлттық сана. – Алматы, 1997.
    
    
    

Автор туралы ақпарат

Автор: Бакытбек Салтанат Тимурқызы

Оқу орны: Тұран университеті, 1-курс студенті

Ғылыми дәрежесі: жоқ (студент)

Ғылыми қызығушылығы: Медиа және коммуникация саласы

E-mail: saltanatbakytbek445@gmail.com

Ғылыми жетекшісі: Ауезова Эльмира Жанабиловна