ҚАЗАҚ ГАЗЕТІ – ҰЛТТЫҚ БАСПАСӨЗДІҢ БАСТАУЫ

Ғылыми жетекші: «Медиа және мәдениетаралық

коммуникация жоғары мектебі»

сениор-лекторы Э.Ж.Ауезова

6В03201 -Журналистика ББ

1-курс студенті С.З.Ербосынова

Аңдатпа. Бұл мақалада ХХ ғасырдың басында жарық көрген «Қазақ» газетінің қазақ қоғамындағы маңызы мен ұлттық баспасөз тарихындағы рөлі қарастырылады. Басылым қазақ халқының саяси, әлеуметтік және мәдени мәселелерін көтеріп, ұлттық сананың қалыптасуына ықпал етті. Газеттің негізін қалаушылар – Ахмет Байтұрсынов, Әлихан Бөкейхан және Міржақып Дулатов. Мақалада газеттің басты тақырыптары, Алаш қозғалысымен байланысы және қазақ журналистикасына тигізген әсері талданады.

Түйін сөздер:Қазақ газеті, ұлттық баспасөз, Алаш қозғалысы, Ахмет Байтұрсынов, Әлихан Бөкейхан, Міржақып Дулатов, жер мәселесі, қазақ журналистикасы, отаршылдық, ұлттық сана.

Abstract. This article explores the significance of the Qazaq newspaper in early 20th-century Kazakh society and its role in national press history. The publication addressed political, social, and cultural issues, shaping national consciousness. It was founded by Akhmet Baitursynov, Alikhan Bokeikhan, and Mirzhakyp Dulatov. The article analyzes the newspaper’s key themes, its connection to the Alash movement, and its influence on Kazakh journalism.

Keywords:Qazaq newspaper, national press, Alash movement, Akhmet Baitursynov, Alikhan Bokeikhan, Mirzhakyp Dulatov, land issue, Kazakh journalism, colonialism, national consciousness.

Аннотация. В статье рассматривается значение газеты Казах в обществе начала XX века и её роль в истории национальной прессы. Издание освещало политические,социальные и культурные вопросы, способствуя формированию национального самосознания. Основателями газеты были Ахмет Байтурсынов, Алихан Бокейхан и Миржакып Дулатов. В статье анализируются ключевые темы газеты, её связь с движением Алаш и влияние на казахскую журналистику.

Ключевые слова:Газета «Казах», национальная пресса, движение Алаш, Ахмет Байтурсынов, Алихан Бокейхан, Миржакып Дулатов, земельный вопрос, казахская журналистика, колониализм, национальное сознание.

Қазақ халқының тарихында ұлттық баспасөздің рөлі ерекше. ХХ ғасырдың басында халықтың саяси санасын ояту, қоғамдық пікір қалыптастыру және ұлттық бірлікті нығайту мақсатында жарық көрген «Қазақ» газеті – қазақ журналистикасының алтын қазығы. Бұл газет тек жаңалықтар жеткізіп қана қойған жоқ, ол сол дәуірдегі ең маңызды мәселелерді көтеріп, қазақ халқының болашағы үшін күрескен рухани орталыққа айналды[7].

Ресей империясының қатаң отаршылдық саясаты қазақ халқының саяси, экономикалық және мәдени дамуын тежеді. Осындай күрделі кезеңде Ахмет Байтұрсынов, Әлихан Бөкейхан және Міржақып Дулатов бастаған қазақ зиялылары ұлттық баспасөз құру қажеттігін түсінді. 1913 жылы 2 ақпанда Орынбор қаласында «Қазақ» газетінің алғашқы саны жарық көрді. Газеттің негізгі мақсаты – қазақ халқының мүддесін қорғау, ұлттық сана-сезімін ояту және ағартушылық жұмыстар жүргізу болды[6].

Газеттің құрылтайшылары қазақтың саяси, әлеуметтік және мәдени өміріне ықпал ететін маңызды мәселелерді талқылады. Олардың әрқайсысы ұлттық басылымның маңыздылығын терең түсініп, баспасөздің күшін пайдалана отырып, халықты біріктіруге тырысты. Ахмет Байтұрсынов газетке бас редакторлық етіп, қазақ тілінің дамуына, әдебиет пен мәдениеттің өркендеуіне ықпал етті. Ол қазақ әліпбиін жетілдіріп, халықтың сауатын ашуға арналған оқу құралдарын әзірледі. Әлихан Бөкейхан қазақ халқының саяси құқығын қорғауға ерекше назар аударып, газет бетінде патша үкіметінің отаршылдық саясатын әшкерелейтін мақалалар жариялады. Ал Міржақып Дулатов ұлт-азаттық қозғалыстың идеяларын таратып, қазақ жастарының білім алуына ерекше көңіл бөлді[1].

Газетте көтерілген басты тақырыптардың бірі – жер мәселесі болды.«Қазақ» газетінің 1914 жылғы № 48 санында Ахмет Байтұрсыновтың мақаласында:«Қазіргі қазақ мәселесінің ең зары жер мәселесі. Бұл турасынан түсініп жетпей қателесіп, қазақты теріс жолға салғанымыз 5 млн адамның обалын мойнымызға жүктейміз. Сондықтан да қазаққа ақыл айтқанымыз, анықтап ашып сөйлескеніміз дұрыс»-деген еді. Қазақ халқы Алаш партиясының құрылғанын, ел ішінде жане бүкіл Ресейде қандай саяси оқиғалар болып жатқанын «Қазақ» газеті арқылы біліп отырды. ХХ ғасырдың басында патша үкіметі қазақтардың құнарлы жерлерін тартып алып, орыс шаруаларына бөліп берді. Бұл қазақ халқының тұрмысын күрт нашарлатты, мал шаруашылығына үлкен зиян келтірді. «Қазақ» газеті осы мәселеге ерекше көңіл бөліп, халықты өз жерін қорғауға шақырды. Газеттің мақалаларында: «Жер – халықтың ең басты байлығы. Оны жоғалтқан ел – болашағынан айырылған ел» деген тұжырымдар жиі жазылды[10]. Газет қазақ халқының жерді пайдалану құқығын қорғау үшін түрлі шараларды ұсынды.

Білім беру мен ағартушылық мәселесі де газетте жиі көтерілді. Ахмет Байтұрсынов «Қазақ» газетінің 1913 жылғы №11 санында «Оқу жайы» деген мақаласында оқу-білімнің қажеттілігін халықтың экономикалық, тұрмыс жағдайымен байланыстырады. «Бұл күнде оқудың керек екендігіне ешкімнің таласы жоқ. Кейін қалудың себебі оқудың кемдігінен екендігін көріп тұрмыз. Қазақ биыл 5 тиынға келісіп сатқан нарсесін келер жылы 10 тиынға қайта сатып алады. Үкімет қазақтың қазақша оқуын тіпті тілемейді, сол үшін қазақша оқуды халыққа тарату өз міндетіміз» деген еді. [11]. Сонымен қатар, газет беттерінде қазақ жастарын оқуға шақыратын мақалалар жиі жарияланды.

Әйел теңдігі мәселесі де «Қазақ» газетінде жиі қозғалды. Сол кезеңде қазақ әйелдерінің қоғамдағы рөлі шектеулі болды, олар білім алуға, еркін таңдау жасауға мүмкіндік ала алмады. Газет әйелдердің білім алуына, өз құқықтарын қорғауына назар аударды.

Газет тек ағартушылық қызмет атқарған жоқ, сонымен бірге саяси үгіт-насихат жүргізді. 1917 жылы Алаш партиясы құрылып, қазақ халқының ұлттық мемлекет құру жөніндегі талаптары күшейе түсті. Осы кезеңде «Қазақ» газеті Алаш қозғалысының басты үніне айналды[9]. Газет беттерінде Алаш автономиясын құру, қазақ әскерін жасақтау, ұлттық білім беру жүйесін дамыту мәселелері көтерілді.

Алайда Кеңес үкіметі орнағаннан кейін қазақтың ұлттық баспасөзі қуғынға ұшырады. Патша белсенділері «Қазақ» газетінің әр сөзін аңдып отырған.1914 жылғы 78-санында басылған «Алашқа» жане 79-санында басылған «Россиядағы ұйымшылдық» деген мақаласы үшін де «Қазақ» газетін шығарушылар жауапқа тартылды. 91-санындағы «Бұ қалай» атты мақала үшін 50 сом айыг немесе 2 ай түрмеге кесу туралы үкім шығарылған. 1918 жылы «Қазақ» газеті ресми түрде жабылды. Кеңес билігі ұлттық сананы оятатын кез келген басылымды қауіпті деп есептеп, оны жоюға тырысты. Газеттің жабылуына бірнеше себеп болды. Біріншіден, Кеңес үкіметі баспасөзді толық бақылауға алып, ұлттық бағыттағы газеттердің жұмысын шектеді. Екіншіден, Алаш қайраткерлеріне жасалған қысым күшейіп, олардың саяси қызметі тоқтатылды. Үшіншіден, газеттің қаржылық жағдайы күрделі болды, себебі ол халықтың көмегімен шығып тұрды.

Қазақ халқының болашағы үшін күрескен бұл газет бүгінгі ұрпақ үшін құнды мұра болып табылады. Оның жазбалары, көтерген мәселелері әлі күнге дейін өзектілігін жоғалтқан жоқ. Сол себепті қазақ журналистикасын дамыту үшін «Қазақ» газетінің мұрасын зерттеп, оның негізгі қағидаларын қазіргі заманға сай қолдану маңызды.

Тәуелсіз Қазақстанда ұлттық журналистиканы дамытуда «Қазақ» газетінің тәжірибесін пайдалану аса қажет. Бүгінгі таңда еркін баспасөздің рөлі артып, ақпараттық кеңістік кеңейген шақта «Қазақ» газетінің идеялары мен дәстүрлері жаңа деңгейде жалғасуда. Қазақ тіліндегі баспасөзді дамыту, ұлттық құндылықтарды насихаттау, халықтың саяси және мәдени санасын көтеру – осының бәрі «Қазақ» газетінің мұрасын жалғастырудың бір жолы.

Қазақ баспасөзінің тарихында «Қазақ» газетінің алар орны ерекше. Бұл басылым қазақ халқының ХХ ғасыр басындағы саяси, әлеуметтік және мәдени өмірінің айнасы болды. Оның әр санында қазақ қоғамын толғандырған өзекті мәселелер көтеріліп, ұлттық бірегейлікті сақтау, білім мен ғылымды дамыту, халықтың саяси санасын ояту сияқты мақсаттар айқын көрінді. Бұл газеттің негізін қалаушылардың бірі Ахмет Байтұрсынов басылымның бағытын айқындап, оның халықтың көзі, құлағы һәм тілі болуын көздеді. Әлихан Бөкейхан мен Міржақып Дулатов та осы мақсатта аянбай еңбек етті.

Газет беттерінде ең алдымен қазақ халқының жер мәселесі кеңінен көтерілді. ХХ ғасырдың басында патшалық Ресей қазақ даласына қоныс аударушыларды көптеп орналастырып, қазақ жерін отарлау саясатын күшейтті. Бұл жағдай қазақ халқының жерге деген құқықтарын шектеуге алып келді. Қазақ зиялылары осы мәселені газет арқылы үнемі қозғап, халықты өз жерін қорғауға шақырды. Жердің қазақ халқы үшін тек экономикалық ресурс қана емес, оның ұлттық тұтастығы мен болашағы үшін маңызды екенін түсіндірді.

Одан бөлек, газет білім мен ғылымның маңыздылығына ерекше көңіл бөлді. Қазақ халқының дамуы үшін сауат ашу, ұлттық мектептерді дамыту, ана тілінде оқулықтар жазу қажеттілігі газет беттерінде жиі көтерілді. Ахмет Байтұрсыновтың қазақ әліпбиін реформалауы мен оның оқулық жазудағы еңбегі қазақ тілінің дамуына үлкен серпін берді. Газет арқылы халықтың назары білімге, ғылымға аударылып, оқуға шақырылды.

Сондай-ақ, «Қазақ» газеті әйел теңдігі мәселесін де көтерді. Қазақ қоғамында әйелдердің жағдайы ауыр болып, олар көбіне білім алу, өз таңдауын жасау құқығынан айырылып келді. Газет беттерінде әйелдердің білім алуына, олардың қоғамдағы рөлін арттыруға қатысты мақалалар жарияланып, әйел теңдігін қорғау қажеттілігі ашық айтылды. Бұл мәселені көтеру арқылы қазақ зиялылары елдің әлеуметтік құрылымына ықпал етуді көздеді[4].

1917 жылғы Ақпан революциясынан кейін қазақ зиялылары Алаш қозғалысын құрды. Осы кезде «Қазақ» газеті Алашорданың басты ақпарат құралына айналды. Оның беттерінде қазақ халқының саяси тәуелсіздікке жетуі үшін жасалған жоспарлар, ұлттық автономия құру идеялары кеңінен талқыланды. Бұл кезеңде газет халықты саяси жағынан тәрбиелеуде үлкен рөл атқарды. Қазақ оқырмандары мемлекетті басқару, заң шығару, ұлттық мүддені қорғау сияқты күрделі мәселелермен танысып, оларды талқылауға қатыса бастады.

Алайда, 1918 жылы Кеңес үкіметі «Қазақ» газетін жабу туралы шешім қабылдады. Газеттің ұлттық идеялары, қазақтың дербес мемлекет болуын жақтауы Кеңес билігіне ұнамады. Осылайша, қазақ баспасөзіндегі ең маңызды басылымдардың бірі өз жұмысын тоқтатты. Бірақ оның идеялары ұмыт болған жоқ. Кейінгі жылдары қазақ баспасөзі қайта жанданып, оның ізін жалғастырған басылымдар пайда болды[13].

Қазіргі қазақ журналистикасында «Қазақ» газетінің идеялары өз жалғасын табуда. Бүгінгі таңда ақпараттық кеңістік кеңейіп, баспасөздің рөлі өзгергенімен, ұлттық сана, тіл, мәдениет, әлеуметтік әділеттілік мәселелері әлі де өзекті болып отыр. Қазіргі журналистер де өз халқына шынайы ақпарат ұсынып, қоғамдық пікір қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Алаш зиялыларының ұстанымы мен олардың журналистикадағы мұрасы бүгінгі қазақ баспасөзіне үлкен үлгі.

Қазақ журналистикасының болашағы осы тарихи сабақтардан үйреніп, ұлттық мүддені қорғау жолында жұмыс істеуге байланысты. Ахмет Байтұрсынов, Әлихан Бөкейхан, Міржақып Дулатов сынды ұлт қайраткерлері бастаған ақпараттық күрес әлі де жалғасуда. Қазақ баспасөзінің басты мақсаты – халықтың санасын ояту, ұлттық құндылықтарды қорғау, қоғамдағы әділеттілікті қамтамасыз ету. Осы міндеттер орындалған жағдайда ғана қазақ журналистикасы өзінің шынайы мақсатына жетеді. Қазіргі қазақ журналистикасы «Қазақ» газетінің мұрасын жалғастырып, оның идеяларын бүгінгі күнге бейімдеуде. ХХ ғасырдың басындағы бұл басылым сол кезеңнің ең маңызды қоғамдық-саяси мәселелерін көтерген болса, бүгінгі таңда да ұлттық бірегейлік, тіл, жер, білім, саяси сана және әлеуметтік әділеттілік сияқты мәселелер өзектілігін жойған жоқ.

«Қазақ» газетінің ең басты ерекшеліктерінің бірі – оның халықты ағартушылыққа баулуы еді. Сол кездегі зиялылар халыққа қарапайым, түсінікті тілде ең маңызды ақпараттарды жеткізуге тырысты. Бұл дәстүр қазір де жалғасуда. Қазіргі заманғы журналистер де қоғамдағы басты мәселелерді көтеріп, оны халыққа қарапайым, түсінікті етіп ұсынуға тырысуда.

Газеттің тағы бір ерекшелігі – оның ұлттық бірлік пен тұтастықты насихаттауы болды. Қазақ халқы сол кезеңде біртұтас ұлт ретінде қалыптасудың алдында тұрды. Сондықтан газет халықты бөлінбеуге, бірлікке шақырып, ортақ мүддені қорғау қажеттігін үнемі еске салып отырды. Бүгінде бұл мәселе өз маңызын жойған жоқ. Қазақ қоғамындағы түрлі саяси, экономикалық және әлеуметтік өзгерістер халықтың ұлттық бірлігін нығайтуды одан әрі қажет етеді.

Сонымен қатар, «Қазақ» газеті арқылы көтерілген білім мен ғылым мәселесі бүгінде де өзекті. Қазақ халқының бәсекеге қабілетті болуы үшін білім сапасын арттыру, ғылымды дамыту, ана тілінде сапалы білім алу – ең басты мәселелердің бірі. Ахмет Байтұрсыновтың тілге қатысты реформалары мен оқу-ағарту саласындағы еңбектері әлі күнге дейін маңызын жойған жоқ.

«Қазақ» газетінің жабылғанына 100 жылдан астам уақыт өтсе де, оның идеялары қазақ қоғамының дамуына әсерін тигізіп келеді. Бүгінде осы газеттің ізін жалғаған басылымдар мен журналистер оның миссиясын жалғастыруда. Қазақ халқы үшін ең маңызды мәселелер – тіл, жер, мәдениет, ұлттық сана, білім – қазіргі таңда да басты назарда болуы тиіс.

Дегенмен, «Қазақ» газетінің рухы қазақ журналистикасында өз жалғасын тапты. Кеңес дәуірінде ұлт мүддесін қорғайтын басылымдар аз болса да, тәуелсіздік алғаннан кейін «Қазақ» газетінің дәстүрін жалғастыратын газеттер пайда болды. Бүгінде «Қазақ» газетінің идеясын насихаттайтын басылымдар ретінде «Қазақ әдебиеті», «Ақиқат», «Жас Алаш» секілді газеттерді атап өтуге болады[12].

«Қазақ» газеті қазақ халқының ұлттық санасын оятқан тарихи басылым болды. Ол тек ақпарат таратып қана қоймай, халықты біріктіріп, оның саяси, әлеуметтік және мәдени дамуына ықпал етті. Газет қазақ баспасөзінің негізін қалап, ұлттық журналистиканың қалыптасуына жол ашты. Бүгінде «Қазақ» газетінің идеялары өз маңызын жоғалтқан жоқ. Ол – қазақ журналистикасының шынайы символы, ұлттық сананың ұйытқысы болып қала береді.

Қорытындылай келе, «Қазақ» газеті қазақ журналистикасының ғана емес, бүкіл қазақ ұлтының рухани мұрасы болып саналады. Оның басты мақсаты – халықтың көзін ашу, ұлттық сананы ояту, қазақ халқының мүддесін қорғау – бүгінгі қазақ баспасөзі үшін де өзекті болып қала береді. Бұл газет тек ақпараттық құрал ғана емес, тұтас бір ұлттың ұйытқысы болған басылым ретінде тарихта мәңгілікке қалды.

Әдебиеттер тізімі:

1. Байтұрсынов А. Ақ жол. – Алматы: Жалын, 1991.

2. Дулатов М. Оян, қазақ! – Алматы: Қазақ университеті, 1992.

3. Бөкейхан Ә. Таңдамалы шығармалар. – Алматы: Қазақстан, 1995.

4. Нұрмағанбетова М. Қазақ баспасөзі: қалыптасуы мен дамуы. – Алматы: Ғылым, 2005.

5. Қозыбаев М. Желтоқсан көтерілісі және Алаш идеясы. – Алматы: Өнер, 2006.

6. Тұрсын Қ. Қазақ газеті және оның тарихи маңызы // Қазақ тарихы журналы, 2011.

7. Қамзабекұлы Д. Алаш және әдебиет. – Астана: Елорда, 2002.

8. Әбжанов Х. Қазақ баспасөзінің тарихы. – Алматы: Раритет, 2010.

9. Құл-Мұхаммед М. Алаш қайраткерлері және қазақ баспасөзі. – Алматы: Арыс, 2013.

10. Алпысбаев Қ. Қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси қызметі. – Алматы: Өлке, 2011.

11. Мұқанов С. ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті. – Алматы: Білім, 2004.

12. Тәжібайұлы Т. Ұлт руханияты және қазақ баспасөзі. – Астана: Фолиант, 2015.

13. Сейдуманов А. Қазақстандағы БАҚ дамуы және ақпараттық саясат. – Алматы: Экономика, 2017.