1

4

КЕРЕЙ МЕН ЖҼНІБЕК ХАНДАР

ХАҚНАЗАР ХАН

2

5

БҰРЫНДЫҚ ХАН

ТҼУЕКЕЛ ХАН

3

6

ҚАСЫМ ХАН

МАМАШ ХАН

7

10

ТАҺИР ХАН

ТОҒЫМ ХАН

8

11

БҰЙДАШ ХАН

ЕСІМ ХАН

9

12

АХМЕТ ХАН

Жҽңгiр хан

13

16

ТҼУКЕ

Абылай хан

14

17
5

ҼБIЛҚАЙЫР

Уҽли хан

15

18

Сҽмеке хан

КЕНЕСАРЫ

1

КЕРЕЙ МЕН ЖҼНІБЕК ХАНДАР

Осыдан кҿптеген ғасырлар бұрын қазіргі Қазақстан
жерінде ҽр түрлі хандықтар болған. Солардың бірі – Ҽбілхайыр
(Шайбанның ұрпағы) хандығы. Ол қырық жыл ел билеп, ҿз
халқына қаталдық кҿрсетеді. Сол кезде оның қол астында
Керей мен Жҽнібек сұлтандар болады. Ол екеуі бір-біріне
жақын туыс екен. Екеуінің аталары кезінде ел билеген атақты
хандар болған. Керей мен Жҽнібек сұлтандар Ҽбілхайыр ханға
бағынбай, еркін ҿмір сүргілері келіп, қарамағындағы
тайпалармен бҿлініп кетеді. Олар Шу ҿзені бойына кҿшіп
келеді. Жасы үлкен болғандықтан халық Керейді ақ киізге
кҿтеріп хан етіп сайлайды. Осылайша, жаңадан хандық
құрылады. Оны ≪Қазақ хандығы≫ деп, ал оның халқын –
қазақ халқы деп атай бастайды. Ҽбілхайыр ханның қысымына
шыдамаған адамдар Керей мен Жҽнібекті келіп паналайды.
Қазақ хандығының күшеюінен қауіптенген Ҽбілхайыр хан
ҽскер жиып, ол екеуіне (Моғолстанға) жорық жасайды. Бірақ
орта жолда Ҽбілхайыр хан кенеттен ауырып, қайтыс болады.
Оның хандығы ыдырап, халқының кҿбі Керей мен Жҽнібек
хандарға келіп қосылады. Сҿйтіп, олар ҿздері құрған жас
мемлекеттің іргесін бекітіп, шаңырағын биіктетіп, күннен-күнге
нығайта береді. Тарихта Керей мен Жҽнібекті – ≪Қазақ хандығын≫
құрушылар деп санайды. Керей хан Болатұлы, Гирей (т.ж.б. – 1473
жж.) – қазақтың алғашқы ханы, Кҿк Орданың ханы Орыстың (Ҿріс деп
те айтылады) шҿбересі (Орыс – Тоқтақия – Болат – Керей).

4

ХАҚНАЗАР ХАН

Хақназар, Ақназар (шамамен 1510/20 – 1580 жж.) – қазақ
халқын біріктіруге, мемлекеттігін нығайтуға айрықша еңбек
сіңірген мемлекет қайраткері, қолбасшы, Қасым ханның кіші
ұлы. Қасым хан қайтыс болғаннан кейін хан тағына кҿптеген
сұлтандар таласады. Осыны пайдаланып, кҿрші елдер
қазақтардың жерлерін басып ала бастайды. Жиырма жылдай
Қазақ хандығы жауға тойтарыс бере алмайды. Осы кезде хан
тағына Хақназар отырады. Хақназар – қазақ тарихында ҽділ
хан болып атағы шыққан хан. Ол қырық жылдай билік
жүргізеді. Хақназар Қасым ханның ісін ілгері жалғастырып,
Ноғай ордасының бір бҿлігін Қазақ хандығына қосады.
Мемлекет шекарасын Еділ мен Жайыққа жеткізеді. Ойраттарға
күшті соққы береді. Моғолстан ханын жеңіп, Ұлы жүз
руларының кҿпшілігін қосып алады. Моғолдар шебін
Тҽңіртаудан ҽрі ысырады. Жау қолында қалған қазақ жерлерін
азат етеді, Түркістан, Сығанақ, Сауран, Сайрам, Тараз
қалаларын қайтарып алады. Кҿрші елдермен тату-тҽтті қарымқатынастар орнатады. Хақназар хан тұсында халық қайтадан
бейбіт ҿмір сүре бастайды. Орыс патшасы, Орта Азия хандары
Хақназар ханға елшіліктер жіберіп, одақтасуға шақырады. Ҿз
халқы үшін тер тҿгіп, аянбай еңбек еткен Хақназар хан қапыда
жау қолынан қаза табады.

2
5

БҰРЫНДЫҚ ХАН

Керей мен Жҽнібек хандар қайтыс болғаннан
кейін хан тағына Бұрындық отырады. Бұрындық –
Керей ханның үлкен ұлы, шамамен 1430 – 1510
жылдары ҿмір сүрген. Бұрындық хан билік басында
отыз жылдан астам уақыт отырады. Оның кезінде
≪Қазақ хандығы≫ Сырдария ҿзенінің бойындағы
ежелгі қазақ қалалары – Түркістан, Отырар, Сауран
жҽне т.б. үшін күрестер жүргізеді, бұл күрестер ҿте
ұзаққа созылады. Ақыры, Бұрындық хан жаулармен
соғысты тоқтатып, бейбіт келісімге келеді. Бірақ
жаулар аз уақыт ішінде күшейіп алып, қазақтарға
қарсы бірнеше рет жорықтар жасайды. Кҿптеген қазақ
ауылдары тоналады, адамдары тұтқынға алынады. Ал,
Бұрындық хан болса, жауға қарсы ешқандай ҽрекет
жасамайды. Сол кезде жауға қарсы Жҽнібек ханның ұлы
Қасым сұлтан бас кҿтереді. Ол Ұлытау деген жерде жау
ҽскерін тас-талқан етіп жеңіп, ҿз жерлеріне дейін қуып
жібереді. Содан кейін халық Бұрындық ханды ≪хан≫
санамай, Қасымды ≪хан≫ ретінде тани бастайды.

5

ТҼУЕКЕЛ ХАН

Тҽуекел хан (т.ж.б. – 1598 ж.) Қазақ хандығын
құрушы Жҽнібек ханның ұрпағы болып келеді. Ол –
Хақназар ханнан соң аз ғана уақыт хан болған Шығай
ханның ұлы. Тҽуекел он жылдан астам хан тағында
отырды. Оның билігі кезінде Қазақ хандығы Сібір
жҽне Орта Азия билеушілерімен тынымсыз күрес
жүргізеді. Тҽуекел хан Мҽскеуге елшілік жіберіп,
орыс патшасымен одақ құруға күш салады. Тҽуекел
хан Ташкент қаласы үшін ұрыс жүргізіп, оны Қазақ
хандығына қосады. Осыдан кейін ол Самарқанд
қаласын алады. Тҽуекел ханның арқасында
оңтүстіктегі қалалар толығымен қайтарылады жҽне
Ташкент, Ҽндіжан қалалары Қазақ хандығына
бағынады. Бұхара қаласы түбіндегі бір шайқаста оқ
тиіп, жараланады да, содан қайтыс болады. Тарихта
Тҽуекел ханды қазақ халқының жерін біріктіруді
аяқтаушы деп санайды.

ҚАСЫМ ХАН

3

Бұрындық ханнан соң хан тағына атақты Қасым хан келеді. Қасым
хан Жҽнібекұлы (1445 – 1518 жж.) – қазақтың ұлы хандарының бірі,
Қазақ хандығының негізін қалаушылардың бірі Жҽнібек ханның ұлы. Ол
Бұрындықтың тұсында ханның атты ҽскерлерін басқарып, қолбасшы
батыр болған. Талай шайқастарда қол бастап, жеңіске жетіп отырған. Ол
қан майдандағы жеңісті ерлігімен, ел басқаруға қосқан ақыл-кеңесімен,
кҿрші елдермен байланыс орнатудағы саясаткерлігімен, жұртты соңына
ертер шешендігімен ел кҿзіне ерте түссе де, жеке билікке ұмтылмаған.
Бұрындық ханның дегеніне кҿніп, қалтқысыз қызмет еткен. Бірақ
Бұрындық елдің сенімін ақтай алмай, Самарқандқа кетуге мҽжбүр
болады. Сонда қаза табады. Осыдан кейін барып, Қасым хан билікті ҿз
қолына алады. Ол он жылдай хан тағында билік жүргізеді. Қасым ханның
тұсында Қазақ хандығы ҿзінің дҽуірлеу биігіне кҿтеріледі. Қазақ
халқының саны артады, жері ұлғаяды. Қазақ ҽскерінің де саны кҿбейіп,
атты ҽскері 300 мыңға жетеді. Оның кезінде Сырдария ҿзені бойындағы
қалалардың барлығы қазақтарға ҿтеді. Ол таяу кҿршілермен ғана емес, сырт
елдермен, мысалы, Мҽскеумен терезесі тең дҽрежеде дипломатиялық қарымқатынас орнатады. Ешбір жау елге соғыс аша алмайды. Халық тыныш ҿмір сүреді.
Осылайша, дүние жүзіне қазақтардың даңқы тарап кетеді. Қазақ еліндегі барлық
сұлтандар Қасым ханды сыйлап, оның жарлықтарын екі етпей орындайды. Сол
замандағы бір тарихшы: «Бұл елде Қасым хандай күшті хан болған емес», – деп
жазады. Ал, қазақ халқы болса, Қасым ханды ұмытпай, оның ел басқарудағы
тҽртібін «Қасым ханның қасқа жолы» деп атап, бүгінге дейін айтып келеді. Керей
хан мен Жҽнібек хан тарихта Қазақ хандығының іргесін қалап, шаңырағын
кҿтерумен ерекшеленсе, Қасым хан – сол хандықты нығайтып, жерін кеңейтіп,
халқын кҿбейтіп, даңқын дүние жүзіне танытумен, қазақтың тұңғыш заң
ережелерінің негізін жасаумен ҽйгілі болған ұлы хан.

6

МАМАШ ХАН

Мамаш хан (Момыш, т.ж.б. – 1523 ж.) – атақты
Қасым ханның ұлдарының бірі. Ҽкесі хан болып тұрғанда
ол кҿптеген басқа сұлтандар сияқты ұлыс басқаруға
араласады. Ҽскерлер жорыққа аттанғанда қол басқарады.
Қасым хан қайтыс болғаннан кейін хан тағына (1518 –
1523) Мамаш отырады. Бірақ басқа сұлтандар Мамаш
ханның билікке келуіне наразы болып, қарсылық
кҿрсетеді. Осылай, Қазақ хандығында билік үшін таластартыс басталып кетеді. Бұл мемлекеттің ҽлсіреуіне ҽкеліп
соқтырады. Мамаштың сұлтандар арасындағы билік үшін
күресті тоқтатуға күші жетпейді. Алайда ол хан тағында
бірнеше жылдай ғана отырады. Шайқастардың бірінде оқ
тиіп, қатты жарақаттанған Мамаш аттан құлап түседі.
Жанындағы адамдар оның құлағанын байқамай қалады. Аз
ғана уақыт билік құрған Мамаш осылай қайтыс болады.
Қазақ хандығында Мамаш ханнан кейін де билік үшін
күрес тоқтамайды. Талас-тартыс 20 жылдай уақытқа
созылады. Мемлекеттің, халықтың жағдайы нашарлап
кетеді. Тарихшылар бұл дҽуірді ≪Қазақ хандығының
уақытша ҽлсіреген дҽуірі≫ деп атайды.

ТАҺИР ХАН

7

Мамаштан кейін хан тағына Таһир отырады. Таһир
(Тайыр) – Қазақ хандығының негізін салушы Жҽнібек ханның
Ҽдік деген ұлының баласы. Оның туған жылы белгісіз,
шамамен 1529 – 1531 жылдар аралығында дүниеден ҿткен.
Таһир хан 10 жылдай (1523 – 1533) билік құрды. Таһирдың
тұсында да, ҿзара талас- тартыс тоқталмай, жалғаса берді.
Мұндай жағдайда Таһир сыртқы жаулардың жорықтарына
тойтарыс жасай алмады. Ол екі рет жау ҽскерінен жеңіліп
қалды. Сондай-ақ Таһир хан қазақтар мен бұрынғы кҿршілес
ҽрі туыс ноғай тайпаларының арасындағы достықты жойып,
олармен жауласады. Оларға қарсы соғыс ашады. Бұл
шайқастарда да Таһир хан жеңіледі. Халық кҿп қырғынға
ұшырайды, олардың малдары тоналады. Бұған шыдамаған
халықтың бір бҿлігі батыстан Жетісу аймағына кҿшіп кетеді.
Сҿйтіп, Таһир ханға дейінгі кезеңде Қазақ хандығында 100
мыңдай ҽскер болса, оның қол астында 40 мыңдай ғана ҽскері
қалады. Дегенмен, Таһир қазақ хандарының ішінен бірінші
болып қазақ жерін қалмақтардан қорғау үшін күрес жүргізген.
Ол бір таудың етегінде Жатан деген қамал салдырған. Сол
заманда ҿмір сүріп, қамалды ҿз кҿзімен кҿрген бір тарихшы
оның биіктігін жҽне мықтылығын суреттеп жазған. Кейіннен
бұл қамалды қазақ ҽскерлері қалмақтарға қарсы соғыста үнемі
пайдаланып отырған.

10

ТОҒЫМ ХАН

Тоғым хан да – Жҽнібек ханның ұрпағы. Жҽнібектің
тоғызыншы ұлы Жҽдік сұлтанның баласы. Тоғым хан
елдің орталығында, оңтүстігінде билік құрады. Сырдария
ҿзені бойындағы қалалар Тоғым ханға қарайды. Бірнеше
жыл билік құрып, берекесі кете бастаған билікті қалпына
келтіруге
күш
салады.
Жан-жақтан
анталаған
кҿршілерімен қорғаныс соғыстарын жүргізе отырып, бар
қайрат-жігерін қазақ жерін қорғауға жұмсайды. Сондай
шайқастардың бірінде Ҽмудария ҿзені бойындағы Жағат
деген жерде Тоғым хан жау ҽскерінен жеңіледі. Сол
жеңілісте Тоғым ханмен бірге қазақтың 37 сұлтаны қаза
табады. Осы «уақытша ҽлсіреу» кезеңінде Қазақ
хандығының жағдайы нашарлап, бірнеше хандыққа
бҿлініп кетеді. Қазақ халқының кҿптеген жері жау
қолында қалады. Мұның бҽрі – бірліктің, ынтымақтың,
ауызбірліктің жоқ болуының салдары. Сол себепті келесі
қазақ хандарының басты міндеті – жау қолында қалған
жерлерді азат ету, елдің бірлігін нығайту, мемлекетті
күшейту болды.

8
5

БҰЙДАШ ХАН

Таһир қайтыс болғаннан кейін хан тағына Бұйдаш
отырады. Бұйдаш – Жҽнібек ханның Ҽдік деген ұлының
баласы, Таһирдің туған інісі. Бұйдаш ханның билігі тек
Жетісу жеріне ғана жүрген. Ҿйткені Таһир ханның
кезінде-ақ Қазақ хандығының ҽлсіреуі күшейіп, қазақ
жерінде бірнеше хандар пайда бола бастаған. Бұйдаш –
Жетісу жеріндегі қазақ хандарының бірі. Ол аз ғана (1533
– 1534) хандық құрды. Оның қол астында 20 – 30 мыңдай
ғана ҽскер болады. Бұйдаш ханмен байланысты осы
кездегі екі оқиға тарихтан орын алды. Біріншісі – оның
қырғыздарды моғолдардан қорғауы. Бұл былай болған
екен. Бірде кҿрші елдегі моғол ханының бір ұлы кҿп
ҽскерімен келіп, қырғыздарды қырып, кҿптеген малын
олжалап кетеді. Мұны естіген Бұйдаш хан қазақтар мен
қырғыздардан ҽскер жиып, жау ҽскерін талқандайды. Екіншісі –
Сайрам қаласы түбіндегі жау ҽскерімен соғысы. Бұл соғыста
Бұйдаш хан бастаған қазақ ҽскері жеңіліске ұшырайды. Шайқас
алдында қатты шаңды дауыл болып, қазақтарға қарсы соғады.
Осыны жау ҽскері пайдаланып, жеңіске жетеді. Бұл соғыста
Бұйдаш ханмен бірге Жҽнібек ханның баласы Ҽдік сұлтанның
бес ұлынан тараған 24 сұлтан ҿледі. Жау ҽскері қазақтың
оңтүстігіндегі бірнеше қалаларын басып алады.

11

ЕСІМ ХАН

Есім хан Шығайұлы (т.ж.б. – 1645 жж.) – Қазақ хандығының
ұлы ханы, Шығай ханның баласы (Шығай – Жҽнібек ханның
тоғызыншы ұлы Жҽдіктің баласы), атақты Тҽуекел ханның туған
інісі. Есім хан ағасы Тҽуекелден кейін билік басына келіп, Қазақ
хандығын 1598 – 1645 жылдары басқарды. Сұлтан кезінде-ақ
Тҽуекелмен бірге Түркістаннан Самарқандқа дейінгі жерлерді
Қазақ хандығының құрамына қаратты. 1599 жылы Бұхар
хандығымен шарт жасасып, Ташкент қаласы мен оның
айналасын Қазақ хандығына қосып алды. Осы кезден бастап
Ташкент екі ғасыр бойы Қазақ хандығының билігінде болды.
Есім хан билік еткен тұста Қазақ хандығының ҽскери қуаты
күшейіп, 300 – 400 мыңға дейін атты ҽскер шығара алатындай
дҽрежеге жетті. Есім хан ойраттармен күресте ерлік пен
табандылықтың ҿнегесін кҿрсетіп, «Еңсегей бойлы ер Есім»
атанады. Есім ханның дҽуірінде ел билеудегі жол-жобалар мен
ҽдет-ғұрыптар туралы ереже дайындалды. Бұл халық жадында
«Есім ханның ескі жолы» деген атпен қалды. Түптеп келгенде,
«Қасым ханның қасқа жолы» мен «Есім ханның ескі жолы»
Тҽуке ханның ҽйгілі «Жеті жарғысына» негіз болып, ҽдетғұрыптарымыз бен салт-дҽстүрлеріміздің мҽдени жҽне рухани
тұрғыдан шыңдала түсуіне ықпал етті. Есім хан Түркістанда
жерленген.

9

АХМЕТ ХАН

Таһир ханнан кейін елдің бірлігі, хандықтың
тұтастығы бұзылып, 1533 – 1538 жылдар аралығында
елде бір мезгілде бірнеше хан болған. Сондай
ханның бірі – Ахмет хан. Толық аты-жҿні – Қожа
Ахмет. Жҽнібек ханның немерелерінің бірі болып
саналады. Кезінде Таһир хан ноғайларға қарсылық
кҿр- сете алмай Жетісуға қарай кҿшкенде, елдің
батыс бҿлігіндегі тайпаларды Ахмет хан (XVI ғ. 30шы жылд.) басқарып қалады. Ол ноғайлардың
шабуылдарына қарсы күресті ұйымдастырады. Одан ноғай
билеушілері қорқа бастайды. Ноғай билеушілері арасында
болған кҿрші елдің адамы ҿз патшасына «қазақтар күшті,
олар ноғайларға қарсы соғысқа дайындалып жатыр, ал
ноғай билеушілері болса, қазақтардан қорқып отыр», – деп
хабар жеткізіп барған. Дегенмен, соғыс ноғайлардың
жеңісімен аяқталады. Ахмет хан 15 сұлтанмен бірге Едіге
бидің ұрпағы Шидақ бидің қолына түсіп, біраз уақыт
тұтқында отырады. Орақ батыр (Едіге бидің басқа бір
ұрпағы) оны сұлтандарымен бірге ҿлтіреді. Сҿйтіп, қазақ
халқының жағдайы нашарлап кетеді.

12

Жҽңгiр хан

Атақты Есiм хан дүние салған соң Қазақ хандығының тағына
оның кiшi ұлы – Жҽңгiр хан (шамамен 1608 – 1680 жж.) отырды.
Жҽңгір хан 1645 – 1680 жылдар аралығында билік құрды. Жҽңгір
хан бүкiл ҿмiрiн құдiреттi Жоңғар хандығымен күресуге арнаған.
Жоңғар хандығы ойрат немесе қалмақ, моңғол тайпаларынан
1635 жылы құрылған. Жҽңгір жас кезiнде ойраттардың қолына
түсіп, жеті жылдай тұтқында болады. Кейін ол серіктерімен бірге
елге оралып, Қазақ хандығының билігін қолына алады. Бұл
кезеңдер қазақ-қалмақ арақатынасындағы аумалы-тҿкпелі, текетірес
жылдар болған. Ол ойрат, қалмақтармен шайқастарда батылдығымен,
қолбасшылық қабiлетiмен кҿзге түскен. Халық оны ерлiгi, жауынгерлiк
жеңiстерi үшiн «Салқам Жҽңгiр хан» деп атаған. Жҽңгiр ханның билігі
тұсындағы басты оқиға Орбұлақ шайқасы болды. Ол құрамындағы 600
сарбазымен 1643 жылы Орбұлақ мекенiнде 50 мыңдық жоңғар
ҽскерлерін күйрете жеңіп, жауды ел шетінен қуып жіберді. Бұл Қазақ
хандығының тҽуелсіздігіне тҿнген қауіпті бірер жылға кейін шегерген
жеңіс еді. Кҿреген де, тапқыр Жҽңгiр кҿршi түркi мемлекеттерiмен тату
тұрды. Жоңғар хандығына қарсы ҽскери одақ құрмақшы болды. Осы
мақсатпен екi рет Моғолстандағы шағатайлықтарға елшілер жiбердi.
Самарқанд ҽміршісі Жалаңтҿс баһадүрмен достық қарым-қатынас
орнатты. Ақылды, қайсар жауынгер Жҽңгiр хан ҿз Отанын – қазақ жерiн
басқыншы жоңғарлардан азат ету жолында 1680 жылы дүниеден
қайтады. Жҽңгiр ханның денесі Түркiстандағы Қожа Ахмет Иасауи
кесенесiне қойылған.

13

ТҼУКЕ

Қазақ хандығының аса кҿрнектi қайраткерлерiнiң бiрi – Тҽуке хан.
Тҽуке (1626 – 1718 жж.) – Салқам Жҽңгiр ханның ұлы. Ол ХVII
ғасырдың екінші жартысы мен XVIII ғасырдың басы аралығында билiк
жүргiзген. Тҽуке хан мемлекетiнiң астанасы Ташкент пен Түркiстан
қалалары болды. Тҽукенiң тұсында Қазақ хандығы саяси жағынан
нығайған, бір орталыққа бағынған бiртұтас мемлекетке айналды.
Халық зердесінде Тҽуке заманы Қазақ хандығының ең бір ҿркендеген
дҽуірі, ≪алтын ғасыры≫ саналады. Ол 1690 жыл шамасында ≪Қасым
ханның қасқа жолы≫ мен ≪Есім ханның ескі жолы≫ ережелерін
жаңғыртып, ≪Жеті жарғы≫ деп аталатын жаңа заңдар жүйесін енгізді.
Бұл заңдар мемлекеттi нығайтуға бағытталды. Тҽуке хандықты
билеуде, негізінен, ҽр жүздің билеріне арқа сүйеді. Ұлы жүзде – Тҿле
биге, Орта жүзде – Қазыбек биге, Кіші жүзде – Ҽйтеке биге басқару
тұтқасын берген. Оның тұсында хан кеңесі, билер ке ңе сі жұмыс істеп,
жыл сайын үш жүздің шонжарларының жиынын ҿткізу қалыптасты.
Қазақ хандығында Тҽуке тұсында сыртқы жағдайлар біршама
тұрақтанып, нығая түсті. Ҿзi билiк құрған кезде Тҽуке хан жоңғарларға
қарсы табандылықпен күрестi. Ол Орта Азияда ҽмір құрған Аштархан
ҽулетімен жҽне Ресей, Моғолстанмен сауда-саттық байланыстарын жүргізді,
дипломатиялық қатынастар орнатты. Бұхар хандығымен сауданы дамыту
мақсатында елшілікті жолға, қойды. Бiрақ Бұхар хандығымен Сырдария
бойындағы қалалар үшін кiшiгiрiм қақтығыстар болып тұрды. Халық Тҽуке
ханның еңбегін бағалап, оны ≪Ҽз-Тҽуке≫ деп ардақтаған. Тҽуке хан – билiгi
қазақтың үш жүзiне тараған қазақтың ең соңғы ханы. Ол қайтыс болғаннан кейiн
олардың ҽрбiреуiнде ҿз хандары сайланып, тұтас мемлекет жүздерге қарай
ыдырап кеттi. Тҽуке хан 1715 жылы қартайған шағында дүниеден ҿтті. Ол да
барлық ата-бабалары сияқты Түркiстанда жерленген.

16

Абылай хан

Абылай хан (1711 – 1781 жж.) – қазақ халқының ҽйгілі ханы,
Қазақстан тарихындағы аса белгiлi мемлекет қайраткерлерiнiң бiрi.
Қазақ мемлекетiнiң пайда болуы мен ҿркендеуi жҽне сыртқы
саясаттағы жеңiстер Оның есiмi мен байланысты. Абылайдың шын аты
– Ҽбiлмансұр. Бір ұрыста үлкен ҽкесінің аруағын шақырып, жауға
«Абылайлап» шабады. Осыдан бастап ол Абылай атанып кетеді.
Абылай 1711 жылы арғы тегі Шыңғыс ханның ұлы Жошыдан тарайтын
белгілі тұлғалардың шаңырағында дүниеге келген. Абылай ҽкесі
Уҽлиден айырылып, жетімдіктің зардабын ерте тартады. Балалық шағы
мен жасҿспiрiм кезi қуғында ҿтедi. Ол атақты Тҿле бидiң бақташысы
болған деп те айтады. Абылайдың аты жоңғарлармен болған шайқаста
ҽйгілі болады. Ұрыстардың бiрiнде жекпе-жекте жоңғардың батыры Шарышты
ҿлтiрiп, «Абылай» деген ұранмен жауға қарсы шығады. Қазақ жауынгерлеріне
жігер беріп, рухтандырып, шайқаста жеңiске жетедi. Осы жеңістен соң ол Орта
жүздің сұлтаны деп танылып, қазақ даласындағы ең беделді ҽміршілердің біріне
айналады. 1771 жылы Түркiстанда Абылайды ақ киiзге кҿтерiп, қазақтардың үш
жүзiнiң ханы етiп тағайындайды. Абылай Қазақ мемлекетiнің саяси бірлігін
қалпына келтіріп, ірі мемлекетке айналдырды. Ресей мен Қытай арасында жүріп,
Қазақ хандығының тҽуелсіздігін сақтап қалуға тырысты. Екі мемлекетпен
арақатынасты бірдей ұстап, халқының ҿз туған жерінің қожасы, ҿз тағдырының
иесі болуын кҿкседі. Оның данышпандығы мен кҿрегендігі арқасында кең байтақ
Ұлы Далада ұзақ уақыт бойы бейбіт заман орнады. Абылай хан он жыл билік
жүргізді. Осы мерзім ішінде ешкімнің қолынан келе бермейтін істерді атқарды.
Ол билік жүргізген он жылдың Дала тарихына Абылай дҽуірі боп кіруі тегін
емес. Сол уақытты қазақ халқы зор құрметпен еске алады. Абылай хан 1781
жылы 70 жасында ҿмірден қайтты. Тарихи ұлы тұлғаның денесі
Түркiстандағы Қожа Ахмет Иасауи кесенесiне қойылған. Халық жадында ол
тҽуелсіз Қазақ мемлекетінің символы іспеттес.

14
5Ҽбiлқайыр

ҼБIЛҚАЙЫР

хан (1693 – 1748 жж.) – iрi мемлекет қайраткерi,
қолбасшы, мҽмілегер, Кіші жүз ханы. Шыңғыс хан ҽулетінің кіші буыны
– Ҿсекенің (Үсек) ұрпағы. Тҽуке хан қайтыс болғаннан кейін Ҽбiлқайыр
қазақ елінің бас хандығына таласады. Бірақ мұрагерлік жолмен таққа
Тҽукенің ұлы Болат отырады. Ол кейін ҿзінің күшімен, айласымен,
шабуылды
ұйымдастыра
білетін
ҽскери
қолбасшылығымен,
батырлығымен, ақылдылығы жҽне саясаткерлігімен танылып, Кіші жүзге
хан болып сайланады. Ҽбiлқайыр хан сайланбай тұрған кезінде қалмақ
билеушiсi Аюханның қол астында қызмет етiп, орыс князьдігіне қарсы
башқұрттар кҿтерiлiсiне қатысады. Кейiн ол Аюханмен де,
башқұрттармен де шайқасқа түседi. Кҿтерiлiс кезiнде кҿрсеткен ерлiгi
оны ҽйгiлi етеді. 1723 жылы Едiл қалмақтарына соққы берiп, олардың
жоңғарлармен бiрiгуiне кедергi жасайды. Одан соң жоңғарларды басып
тастап, қазақтарға Түркiстанды қайтарып алып бередi. Оның мұндай
батырлығы мен соғысты ұйымдастыру қабілетіне кҿзі жеткен халықтың
оған сенімі артады. 1726 жылы болған Құрылтайда қазақтың үш жүзi
бiрiгiп, Ҽбiлқайырды жоңғарларға қарсы бастайтын бүкiл қазақ ҽскерiнiң
бас қолбасшысы етiп тағайындайды. Ол халықтың сенiмiн ақтай бiлдi.
Ҽбілқайырдың басшылығымен қазақтар ҿз жерлерiнен жоңғарларды
қуып шықты. Қазақстандағы кҿптеген тарихи жағдайлар Ҽбiлқайыр
ханның есiмiмен байланысты. 1729 жылы Аңырақайдағы ойраттарды
талқандаған соғыста ҽскерді үйлестіру Ҽбілқайырдың қолында болады. Бұл
қазақтардың жоңғарларды бас кҿтере алмастай етіп күйреткен, Қазақ хандығының
қуатты ел екенін кҿрші елдерге паш еткен ірі жеңісі еді. 1731 жылы Ҽбiлқайыр хан
Кiшi жүздің Ресей империясының қол астына кiргендігi жҿнінде ант береді. Осылай
Қазақстанның Ресейге бiрiгуiнің ұзақ та, қиын жолы басталды.

17

Уҽли хан

1781 жылы Абылай хан ҿлгеннен кейін Орта жүздің ханы Уҽли сұлтан
тағайындалады. Уҽлидің билігі бүкіл жүзге жүрген жоқ. Ол тек арғын руы мен
наймандардың бір бҿлігін ғана басқарды. Уҽли ханның ҿкімет билігі басынан-ақ
ҽлсіз болды. Сыртқы саясат саласында Уҽли хан ҽкесі Абылайдың жүргізген
бағытын қолдады. Ол бір жағынан, Ресеймен жақсы қарым-қатынаста болып, екінші
жағынан, Қытай үкіметімен байланысын үзбеді. Уҽлидің Цин империясына бейім
болуы қазақтардың наразылығын туғызды. 1795 жылы Петербургке қазақтардың
Уҽлиді тақтан түсіруді сұраған арызы түсті. Патша үкіметі ҿз тарапынан ендігі
жерде оның Қытаймен байланыстарына тыйым салуға бар күшін салды. Уҽли ханға
келе жатқан Боғдыхан елшілерін қазақ отряды хан сарайына жібермей қойды.
Дегенмен, оның Қытай үкіметімен қарым-қатынасы тоқталған жоқ. Ҿзінің ҿкімет
билігінің тұрақсыздығын сезген Уҽли 1805 жылы тіпті Синзян жеріне кҿшіп кетпек
те болды. Бірақ қазақтар оған еріп кҿшпейтін болды. Уҽли хан тұсында патша
үкіметі ҿз ықпалын нығайту мақсатын шекаралық шепті Орта жүз аумағына қарай
жылжыту жолымен жүзеге асыра бастады. Хандық ҿкіметтің шарасыздығы, қазақ
даласындағы феодалдық бытыраңқылық пен шаруашылықтың күйзелуі бұған
қолайлы жағдай туғызды. Оның үстіне Уҽли ханның ішкі саясатына қарсы
наразылық күшейді. Қазақ қауымдары 1795 жылы Уҽли ханның үстінен патша
үкіметіне наразылық хат жазды. Сол жылы қарамағында 43350 адамы бар,
сұлтандар мен билер Ресейге «мҽңгі» қарайтынын білдіріп, орыс шекарасына жақын
жерлерге орналасты. Уҽли хан ҿзінің ішкі жҽне сыртқы саясатын жүзеге асыруда
патша үкіметі тарапынан қолдау таппады жҽне Жүз ішінде арқа сүйейтін ҽлеуметтік
күшінен айырылды. Сондықтан да ол Қытай үкіметімен, Бұхар хандығымен
байланысты күшейтуге мҽжбүр болды. 1815 жылы Барақтың тұқымы Бҿкей
сұлтанды Орта жүздің екінші ханы етіп бекітті. Бұдан кейін Орта жүзде хан сайлау
ісі мүлде тоқтатылды. Бірақ тағайындалғаннан кейін 1817 жылы Бҿкей хан ҿлді,
1819 жылы Уҽли де ҿлді. Бұл хан ҿлгеннен кейін патша үкіметі Орта жүзде жаңа
хандар тағайындамай, мұнда ҽкімшілік округтері бойынша басқару жүйесін енгізуді
ұйғарды.

15

Сҽмеке хан

Сҽмеке хан, Шахмұхамед (туған жылы белгісіз – шамамен 1738
жылы қайтыс болған) – Орта жүздің ханы, Тҽуке ханның баласы. Сҽмеке
ханның ордасы Түркістанда болды. Ол наймандар мен қыпшақтардың
кейбір руларына жҽне арғындардың бір бҿлігіне иелік етті. Ішкі саясатта
Орта жүзді біріктіруге күш салды. Ал сыртқы саясатта жоңғарлар мен
Орта Азия хандықтарының басқыншылық ҽрекеттеріне қарулы қарсылық
кҿрсетуімен белгілі болды. Сыртқы жҽне ішкі жаулармен күресте кҿршісі
Ресейге арқа сүйеуге тырысты. 1731 жылы желтоқсанның 15-інде
А.Тевкелевпен Ресеймен арадағы қарым-қатынасқа байланысты келіссҿз
жүргізді. Сҽмеке Ҽбілқайыр ханмен күш біріктіріп, қазақ жерін
қалмақтардан азат ету мақсатында Еділ бойындағы Кіші қалмақ
ордасына 2 дүркін жорық жасады. Алғашқысында, яғни 1723 жылы
желтоқсанның 12-інде Сҽмеке мен Ҽбілқайырдың 40 мыңдық жасағы
Аюке хан иелігіне басып кірді. Қолға түскен олжа ақтабанға ұшырап,
аштық қысып жатқан елге үлестірілді. Ал екінші жорық 1726 жылдың
жаз айында болды. Оған қазақ сұлтандары Барақ пен Есім де қатысты.
Бұл кезде Кіші қалмақ ордасының ханы Аюкенің ұлы Серен Дондук 30
мың ҽскерімен қазақтарға тегеуірінді қарсылық кҿрсете алмады. 4 күнгі
шайқастан кейін Серен Дондук хан бітімшарт жасауға мҽжбүр болды.
Бұл бітім бойынша сол жылғы бесіктегі бала ат жалын тартып мінгенше
(16-17-ге толғанша) соғыспауға келісіп, екі жақ қанға қол матырысып,
анттасты. Бұл екі жорық та қазақ жерін қалмақтардан босатуда зор
стратегиялық маңызға ие. Жалпы Сҽмеке хан жоңғар шапқыншылығына
қарсы күресте қазақ халқының рухын кҿтеріп, болашаққа деген сенімін
оятқан, ҽскери біліктілігімен танылған тұлға ретінде тарихта қалды.

18

КЕНЕСАРЫ

Кенесары Қасымұлы (1802 – 1847 жж.) – қазақтың iрi
мемлекет қайраткерi, қолбасшы, 1841 жылы бүкіл қазақ
халқының мақұлдауымен хан кҿтерілген Қазақ хандығының
соңғы ханы. 1837 – 1847 жылдардағы қазақ халқын
басқыншылардан азат ету күресінің басқарушысы. Ұлы Абылай
ханның немересi. Ол хан атасының барлық қасиеттерiн бойына
сiңiрген. Жiгерлi ҽрi батыл Кенесары жас кезiнен-ақ халық
құрметіне бҿленген. 1837 жылы Кенесары отаршыл Ресейге
қарсы ұзақ та, ауыр шайқасқа түседi. Одан кейiн Орта Азия
билеушiлерiмен де соғысып, Қазақ мемлекетiнiң тҽуелсiздiгiн
қайтаруға ат салысады. 1841 жылы Кенесары ҽскерi шешуші
жеңістерге қол жеткізіп, Созақ, Жаңақорған, Ақмешiт сияқты
қоқан қамалдарын басып алады. Сол уақытта үш жүздiң ҿкiлдерi
Кенесарыны қазақтардың ханы етiп сайлайды. Кенесарының
қатты серпiлiс ҽрекеттерiнен қорыққан Ресей ҿкiметi 1843 жылы
оларға қарсы ҽскери шаралар қолдана бастайды. Кенесары
ҽскерлері орыс жасақтары мен оларға жақ қазақ сұлтандарына
тойтарыс беріп отырды. Бірақ жақсы қаруланған орыс ҽскерлерi
кҿтерiлiсшiлердi Жетiсуға қарай жылжытты. Кенесары қырғыз
манаптарынан ҿзiн хан екенін мойындап, олардың кҿтерiлiске қатысуын
талап етедi. Алайда қырғыздар қарсылық бiлдiредi. 1847 жылы
қырғыздарға қарсы кҿтерiлiсте ол тұтқынға түсiп, ҿлiм жазасына
кесiледi. Кенесарының ерлiгi қазақ халқының жадында