Негізгі бөлім

1. Қазақ хандығының құрылуының алғышарттары

Қазақ хандығының құрылуы XV ғасырдың ортасына сәйкес келеді. Бұл кезеңде Әбілқайыр ханның Моғолстан мен Әмір Темірдің ұрпақтарына қарсы жүргізген соғыстары мен Қазақ хандығының негізін қалаған Жәнібек пен Керей хандардың рөлі ерекше болды. Құрылу алғышарттарына бірнеше факторлар әсер етті:

• Шыңғыс ханның империясының ыдырауы: Шыңғыс ханның ұрпақтары арасындағы билік үшін күрестер Қазақстан аумағындағы көптеген ұлыстардың әлсіреуіне алып келді.

• Әбілқайыр хандығының әлсіреуі: Әбілқайыр ханның билігі кезінде Мәуреннахр мен Қазақ жерінің арасындағы байланыс пен дау-дамай күшейді. Әбілқайырдың әділетсіз саясаты мен халықтың наразылығы Қазақ хандығының құрылуына ықпал етті.

• Жәнібек пен Керейдің көшіп-қонуы: 1456 жылы Жәнібек пен Керей, Әбілқайырдың билігінің ауыртпалығы мен әділетсіздігінен қажып, өз жақтастарымен бірге Жетісу аймағына көшіп барып, қазақ хандығын құруды бастады.

1. Қазақ хандығының құрылуы

Қазақ хандығы 1465 жылы Жетісу аймағында, Шу өзенінің бойында құрылған деп есептеледі. Жәнібек пен Керей хандардың басқаруымен Қазақ хандығы өз тәуелсіздігін алды. Бұл кезеңде Қазақ хандығының басты мақсаты – қазақ халқының этникалық бірлігін нығайту, сыртқы қауіптерге қарсы тұру және ішкі саяси тұрақтылықты орнату болды.

• Жәнібек хан: Жәнібек хан Қазақ хандығының негізін қалаушы әрі алғашқы хандарының бірі болды. Ол Әбілқайырдың билігіне қарсы шыққан көшпелі тайпаларды біріктіріп, жаңа хандықтың тәуелсіздігін қалыптастырды.

• Керей хан: Керей хан Жәнібек ханмен бірге Қазақ хандығының құрылуына белсене қатысып, алғашқы хандықтың билігін күшейтті. Оның басқаруындағы хандықтың ішкі саясаты мен экономикасы нығая бастады.

1. Қазақ хандығының даму кезеңдері

Қазақ хандығының тарихы бірнеше кезеңдерден тұрады. Әрбір кезеңде хандықтың саяси жағдайы, сыртқы және ішкі қауіп-қатерлері өзгеріп отырды:

• Қасым хан (1511–1523): Қасым ханның билігі кезінде Қазақ хандығы үлкен саяси күшейтуге қол жеткізді. Ол Қазақ хандығын сыртқы дұшпандарға қарсы күшті бірлестік ретінде қалыптастырды. Қасым ханның билігі кезінде Қазақ хандығының территориясы кеңейіп, оның ішкі құрылымы да нығайды. Ол қазақ билерінің билік етуін күшейтіп, заңдар жүйесін енгізді.

• Тахир мен Шайбани хандығымен күрес: Қазақ хандығының алғашқы кезеңдерінде көрші елдермен, әсіресе Шайбани мемлекетімен күрес жалғасты. Тахир ханмен болған соғыстар кезінде Қазақ хандығы бірқатар жеңістерге жетті, бірақ көрші елдермен бейбіт келіссөздерге де жиі бет бұрды.

1. Қазақ хандығының саяси және мәдени дамуы

Қазақ хандығының саяси дамуында көшпелі қоғамның ерекшеліктері маңызды рөл атқарды. Қазақ хандары мен билері ел ішіндегі тұрақтылықты сақтау үшін заңдарды қатаң қадағалап, сыртқы саясатты да ерекше қадағалады.

Сонымен қатар, Қазақ хандығының мәдени дамуының да маңызды кезеңдері болды. Қазақ хандығының алғашқы кезеңінде ислам діні кеңінен тарала бастады. Ислам діні Қазақ хандығының мәдениеті мен қоғамының дамуына үлкен әсерін тигізді.

• Әлем әдебиеті мен мәдениеті: Қазақ хандығы кезеңінде ақын-жыраулар мен философтардың рөлі айтарлықтай болды. Қазақ әдебиетінің негізін қалаған тұлғалар, олардың поэзиясы мен дүниетанымы қазақ халқының рухани өмірінде ерекше орын алады.

1. Қазақ хандығының ыдырауы және мұрасы

XVII ғасырдың ортасында Қазақ хандығы бірнеше саяси дағдарысқа ұшырады. Оның ыдырауының басты себептері:

• Жоңғар шапқыншылығы: Жоңғарлар қазақ жеріне үнемі шабуыл жасап, хандықтың күшін әлсіретті.

• Саяси бөлшектеу: Қазақ хандары мен билерінің арасында ішкі тартыстар мен келіссіздіктер орын алды.

• Ресей мен Қытайдың ықпалы: Қазақ хандығы Ресей мен Қытай империяларының ықпалына көбірек түсіп, сыртқы саясатта қиындықтарға тап болды.

Қорытынды

Қазақ хандығының құрылуы – қазақ тарихының маңызды кезеңдерінің бірі болып табылады. Бұл оқиға қазақ халқының бірлігін нығайтуға, өз мемлекеттілігін қалыптастыруға және ұлттық сана-сезімнің дамуына негіз болды. Қазақ хандығының тарихы терең, әрі күрделі, оның саяси, мәдени және әлеуметтік дамуы қазақ қоғамының ерекшеліктерін көрсетеді. Қазақ хандығының мұрасы бүгінгі Қазақстанның тәуелсіздігі мен ұлттық бірлігін нығайтуда маңызды рөл атқарады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. М.Қозыбаев, «Қазақ мемлекетінің тарихы». Алматы, 2002.

2. Тынышпаев, М. «Қазақстан тарихы». Алматы, 1994.

3. Мұқтар Әуезов, «Қазақ халқының тарихы». Алматы, 1985.

4. Нарымбаев, С. «Қазақ хандығы және оның саяси тарихы». Астана, 2010.