«Қазақ публицистикасының бастаулары: “Түркістан уәлаяты” мен “Дала уәлаяты” газеттерінің тарихи-медиялық талдауы»

Аннотация

Қазақ тілінде:

Бұл ғылыми мақалада қазақ баспасөзінің бастауы болып саналатын «Түркістан уәлаятының газеті» мен «Дала уәлаятының газеті» жан-жақты талданады. Екі басылым да XIX ғасырдың екінші жартысында патшалық Ресейдің отарлық саясаты аясында жарық көріп, бастапқыда ресми әкімшілік ақпарат құралы болғанымен, уақыт өте келе қазақ халқының рухани, мәдени және ағартушылық өмірінде ерекше рөл атқарды. Мақалада олардың құрылу тарихы, тақырыптық және жанрлық ерекшеліктері, тілдік сипаты, сондай-ақ қазақ қоғамының қоғамдық пікірін қалыптастырудағы орны қарастырылады. Зерттеу барысында аналитикалық шолу, салыстырмалы талдау, сауалнама, контент-анализ әдістері қолданылып, олардың ағартушылық және публицистикалық мәні айқындалды.

Зерттеу нәтижесінде аталған газеттер қазақ журналистикасының іргетасын қалаған, ұлттық жазба тілдің қалыптасуына жол ашқан, халықтың ақпараттық сауаттылығын арттырған рухани институттар екені дәлелденді.

Кілт сөздер: Түркістан уәлаяты, Дала уәлаяты, қазақ баспасөзі, публицистика, ағартушылық, ұлттық сана, тарих, журналистика.

In English:

This article presents a comprehensive study of the Turkistan Ualayaty and Dala Ualayaty newspapers, which laid the foundations of the Kazakh-language press. Emerging under the colonial administration of the Russian Empire in the late 19th century, both publications evolved from official government bulletins into key instruments of cultural enlightenment and national consciousness. The study examines their origins, thematic diversity, linguistic characteristics, and their role in shaping public opinion and written language among the Kazakh population. Analytical review, comparative method, survey, and content analysis were employed to uncover the intellectual and cultural significance of these early newspapers.

The findings confirm that these publications served not merely as information outlets but as pioneering platforms for the emergence of Kazakh journalism, national identity, and modern literary style.

Keywords: Turkistan Ualayaty, Dala Ualayaty, Kazakh press, enlightenment, journalism, national identity, colonial history, written language.

На русском языке:

В статье всесторонне исследуются газеты «Туркестанские ведомости» и «Акмолинские областные ведомости» — первые казахоязычные издания, заложившие основы национальной журналистики. Появившись во второй половине XIX века в рамках колониальной политики Российской империи, эти газеты постепенно превратились из официальных бюллетеней в важнейшие центры общественной мысли, просвещения и культурного развития. В работе анализируются история создания, тематическая направленность, языковые особенности и роль данных изданий в формировании общественного мнения и письменной культуры казахского народа. Использованы аналитический обзор, сравнительный метод, контент-анализ и социологический опрос.

Исследование подтверждает, что эти газеты стали не только инструментами информирования, но и духовными институтами, сформировавшими национальную журналистику и сознание.

Ключевые слова: Туркестанские ведомости, Акмолинские ведомости, казахская пресса, просвещение, публицистика, национальное самосознание, колониальный период.

Кіріспе

Қазақ баспасөзінің тарихы – ұлттың рухани және мәдени эволюциясын көрсететін аса маңызды кезеңдердің бірі. XIX ғасырдың екінші жартысында патшалық Ресей империясы қазақ даласын басқару және бақылауды күшейту мақсатында отарлық әкімшілік құрылыммен қатар ақпараттық-идеологиялық құралдар жүйесін де қалыптастырды. Солардың қатарында «Түркістан уәлаятының газеті» (1870–1882) мен «Дала уәлаятының газеті» (1888–1902) бар. Бұл басылымдар қазақ халқы үшін тек ресми ақпарат көзі ғана емес, ұлттық сана мен ағартушылықтың алғашқы мектебі болды.

«Түркістан уәлаятының газеті» Ташкент қаласында шығып, негізінен Орталық Азия және Оңтүстік Қазақстан аймақтарын қамтыды. Ал «Дала уәлаятының газеті» Омбы қаласында басылып, солтүстік және орталық өңірлерге таратылды. Екі басылымның шығу мақсаты әртүрлі болғанымен, олардың миссиясы уақыт өте келе бір арнаға тоғысты: халықтың көзін ашу, білім мен мәдениетке үндеп, жаңа ойлау мәдениетін қалыптастыру.

Газеттердің басты ерекшелігі – олардың екі тілде (қазақ және орыс тілдерінде) жарық көруі. Бұл жағдай қазақ тілінің жазба нормаларының орнығуына, жаңа публицистикалық стильдің қалыптасуына және ұлттық терминологияның дамуына ықпал етті. Сонымен бірге, бұл басылымдар қазақ даласындағы алғашқы ағартушылардың — Ыбырай Алтынсарин, Шоқан Уәлиханов, Абай Құнанбайұлы, Спандияр Көбеев секілді тұлғалардың идеяларына үндес болды.

Мақаланың ғылыми өзектілігі – қазақ журналистикасының іргетасы болған осы екі басылымның әлеуметтік, мәдени және ағартушылық рөлін қазіргі заманда қайта сараптау. Бұл зерттеу ұлттық баспасөздің тарихи тәжірибесін бүгінгі ақпараттық қоғамның құндылықтарымен байланыстыруға мүмкіндік береді.

Материалдар мен әдістер

Зерттеу барысында төмендегі ғылыми әдістер қолданылды:

1. Аналитикалық шолу әдісі – XIX ғасырдағы қазақ және орыс тіліндегі ресми басылымдар мазмұны зерттелді.
   
   

2. Салыстырмалы талдау әдісі – екі газет арасындағы құрылымдық, тілдік және тақырыптық айырмашылықтар анықталды.
   
   

3. Контент-анализ әдісі – 1870–1902 жылдар аралығындағы мақалалар мазмұны сандық және сапалық тұрғыда сараланды.
   
   

4. Сауалнама әдісі – қазіргі жастардың тарихи баспасөз туралы хабардарлық деңгейін анықтау мақсатында жүргізілді. 120 студенттің 78%-ы бұл газеттер туралы естіген, бірақ тек 22%-ы олардың нақты мазмұнын білетінін айтты.
   
   
   

Бұл әдістер тарихи деректерді жүйелеуге, басылымдардың қоғамға әсерін ғылыми тұрғыдан дәлелдеуге мүмкіндік берді.

Әдебиетке шолу

Зерттеу барысында Т. Қожакеевтің Қазақ журналистикасының тарихы, Қ. Ергөбектің Ұлттық публицистика бастаулары, С. Қирабаевтың Қазақ әдебиеті және баспасөз тарихы, Р. Нұрғалиевтің Қазақ мәдениеті және руханият еңбектері талданды.

Сонымен қатар, Edward Said – Cultural Imperialism, Benedict Anderson – Imagined Communities және ресейлік ғалым Чернышевтің История печати Средней Азии зерттеулері отарлық медианың мәдени ықпалын түсіндіруде пайдаланылды.

Қазақстан Республикасының Ұлттық кітапханасы мен архив қорларындағы түпнұсқа нөмірлер зерттеліп, мәтіндік және тілдік ерекшеліктер салыстырылды.

Нәтижелер мен талқылаулар

Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, «Түркістан уәлаятының газеті» мен «Дала уәлаятының газеті» қазақ баспасөзінің қалыптасуында айрықша тарихи және мәдени рөл атқарды. Екі басылымның мазмұны, құрылымы мен бағытын жүйелі түрде талдау олардың қоғам өміріне әсер ету дәрежесін, тақырыптық ауқымын және публицистикалық ерекшеліктерін айқындауға мүмкіндік берді.

1.Контент-анализ нәтижелері

1870–1902 жылдар аралығында жарық көрген екі газет беттеріндегі материалдарды контенттік талдау олардың құрылымдық және идеялық бағыттарының ұқсастығы мен айырмашылығын көрсетті.

– «Түркістан уәлаятының газеті» негізінен әкімшілік-хабарламалық сипатта болғанымен, оның беттерінде ғылыми-танымдық және ағартушылық материалдар айтарлықтай орын алған. Мысалы, егін шаруашылығын жетілдіру, мал күтімі, сауда жолдары, халықтың тұрмысын жақсарту туралы мақалалар жиі жарияланған. Газеттің ерекше бір қыры – ғылыми және мәдени жаңалықтарды жергілікті халыққа қарапайым тілмен жеткізуге тырысуы. Бұл арқылы газет білім мен ғылымды халық санасына енгізудің алғашқы қадамы болды.

– «Дала уәлаятының газеті» тақырыптық тұрғыдан анағұрлым кең болды: ресми хабарламалардан бөлек, әдебиет пен фольклор, этнография, халықтың ауызша мұрасы мен салт-дәстүрі туралы мақалалар басылды. Газет бетінде қазақ ақындарының өлеңдері мен аудармалары, халық ертегілері, мақал-мәтелдер, тарихи аңыздар және этнографиялық зерттеулер жарық көріп отырды.

Контент-анализ нәтижесінде анықталғандай, екі газет те ағартушылық бағытты ұстанғанымен, олардың миссиясында айырмашылық бар:

• «Түркістан уәлаятының газеті» — қоғамды білім, ғылым және шаруашылық тұрғысынан дамытуға бағытталса,
  
  

• «Дала уәлаятының газеті» — халықтың мәдени және рухани өмірін жаңғыртуға бағытталған.
  
  
  

2.Тақырыптық және жанрлық талдау

Зерттеу барысында екі басылымдағы негізгі тақырыптар бес бағытқа топтастырылды:

1. Ағартушылық және оқу-білім;
   
   

2. Шаруашылық пен экономика;
   
   

3. Мәдениет және әдебиет;
   
   

4. Салт-дәстүр және этнография;
   
   

5. Қоғамдық пікір мен әлеуметтік мәселелер.
   
   
   

Жанрлық тұрғыда бұл газеттерде ақпараттық хабарлама, ресми бұйрық, қысқа мақала, очерк, аударма, есеп, хат және публицистикалық эссе түрлері кеңінен қолданылды.

Мысалы, «Дала уәлаятының газетінде» алғаш рет қазақша басылған әдеби рецензиялар мен очерктер кездеседі. Бұл қазақ журналистикасы үшін жаңа жанрлық тәжірибе болды.

3.Салыстырмалы талдау нәтижелері

«Түркістан уәлаятының газеті» мен «Дала уәлаятының газеті» — мазмұны, мақсаты мен рухани бағыты жағынан өзара сабақтас, бірақ қызметтік ерекшелігі әртүрлі екі тарихи басылым. Олардың салыстырмалы талдауы қазақ баспасөзінің алғашқы кезеңдерінде қандай идеялық бағыттар болғанын және отарлық медианың жағдайында ұлттық ойдың қалай қалыптасқанын анықтауға мүмкіндік береді.

Біріншіден, шығу мақсаты мен миссиясы тұрғысынан екі газет те ресми сипатта болғанымен, олардың тарихи миссиясы әртүрлі дамыды.

• «Түркістан уәлаятының газеті» бастапқыда патша үкіметінің аймақтық басқару органы ретінде құрылып, әкімшілік бұйрықтар мен ресми жаңалықтарды жеткізуді мақсат етті.
  
  Алайда уақыт өте келе басылым тек үкіметтің үні болып қалмай, ел ішіндегі мәдени-ағартушылық бағыттағы мақалаларды жариялай бастады. Онда халыққа пайдалы кеңестер, оқу-білім жайлы ақпараттар, егіншілік пен мал шаруашылығын дамытуға қатысты ұсыныстар берілді.
  
  

• «Дала уәлаятының газеті» болса, ресми ақпаратты ғана таратумен шектелмей, қазақ қоғамының ішкі рухани өміріне етене араласты. Онда әдебиет, мәдениет, тарих, дін және ұлттық тіл мәселелеріне қатысты материалдар жиі жарияланып отырды. Бұл басылым отарлық саясат аясында да халықтың рухани бірлігін сақтауға ықпал етті.
  
  
  

Екіншіден, тақырыптық мазмұны мен жанрлық ерекшелігі бойынша екі басылым өз дәуірінде қазақ қоғамының әртүрлі саласын қамтыды.

«Түркістан уәлаятының газеті» көбіне шаруашылық, экономика және ғылым жаңалықтарын жарияласа, «Дала уәлаятының газеті» көркем әдебиет, ауыз әдебиеті және этнографиялық зерттеулерге көбірек көңіл бөлді.

Мысалы, «Дала уәлаятының газетінде» қазақ халқының салт-дәстүрі, батырлар жыры, аңыз-әңгімелер, мақал-мәтелдер басылып отырды. Бұл – халықтық мәдениетті жазба түрде сақтаудың алғашқы тәжірибесі еді.

Осы ерекшелігімен «Дала уәлаятының газеті» кейінгі әдеби баспасөздің негізін қалады. Ал «Түркістан уәлаятының газеті» ғылыми білім мен рационалды ойлау мәдениетін таратудың құралына айналды.

Үшіншіден, тілдік және стилистикалық тұрғыдан екі газеттің айырмашылығы айқын байқалады.

«Түркістан уәлаятының газеті» көбіне ресми-іс қағаздары стиліне жақын, қысқа әрі нақты жазылған материалдарды жариялады. Оның мәтіндері орыс тілінен тікелей аударылып, кейде сөзбе-сөз тәржіма түрінде берілді. Бұл жағдай қазақ тілінің ресми стильде қолданысқа енуіне жол ашты.

«Дала уәлаятының газеті» болса, тілі жағынан көркем және бейнелі болды. Ондағы мақалаларда халықтық сөйлеу элементтері, мақал-мәтелдер мен көркем сөз өрнектері жиі кездеседі. Осы ерекшелігі газеттің әдеби-публицистикалық сипатын күшейтті.

Төртіншіден, қоғамдық және мәдени ықпал тұрғысынан екі басылымның ұстанған бағыты бірін-бірі толықтырды.

«Түркістан уәлаятының газеті» білім мен ғылымды насихаттай отырып, қазақ халқының өркениетке ұмтылысын арттырды.

Ал «Дала уәлаятының газеті» ұлттық дәстүр мен рухани құндылықтарды сақтап, мәдени жадтың жалғастығын қамтамасыз етті.

Бірі халықтың дүниетанымын кеңейтіп, жаңалыққа бейімдесе, екіншісі оның рухани түп-тамырын қорғап отырды. Осылайша, бұл екі басылым бірігіп, қазақ қоғамында ағартушылық пен ұлттық бірегейліктің тепе-теңдігін сақтап тұрды.

Бесіншіден, оқырман аудиториясы мен таралым ауқымы бойынша айырмашылық та маңызды.

«Түркістан уәлаятының газеті» негізінен оңтүстік өңірлерге (Ташкент, Шымкент, Түркістан, Жызақ, Әулиеата) таратылса, «Дала уәлаятының газеті» солтүстік және орталық аймақтарда (Омбы, Көкшетау, Павлодар, Ақмола) кеңінен оқылды.

Бұл географиялық таралым қазақ даласының әр түкпірінде ақпараттық байланыстың алғашқы үлгісін қалыптастырды.

Алтыншыдан, идеялық бағыт пен рухани ұстаным тұрғысынан екі газет те халықты жаңаша ойлауға, білімге, әділдік пен өркениетке ұмтылуға шақырды.

Олар патшалық цензураға бағынғанымен, ішкі мазмұнында ұлттық сана элементтері айқын көрінді. Әсіресе, «Дала уәлаятының газетінде» отарлық биліктің әділетсіздігіне ишара жасайтын, халықты бірлікке үндейтін материалдар жиі кездеседі.

Осы себепті бұл газет ұлттық қозғалысқа рухани тұрғыдан дайындық сатысы болды деп айтуға толық негіз бар.

Жетіншіден, қазіргі журналистикамен сабақтастық тұрғысынан алғанда, екі газет те бүгінгі қазақ БАҚ-тарының кәсіби дәстүрінің негізін қалады.

Қоғамдық жауапкершілік, ақпараттың дәлдігі, халыққа қызмет ету, ағартушылық бағыт – осының бәрі дәл сол кезеңде бастау алды.

Қазіргі ұлттық баспасөздің миссиясы да осы тарихи тәжірибеден нәр алып отыр.

Сегізіншіден, филологиялық тұрғыдан екі газет қазақ тілінің ресми және әдеби стильдерінің тоғысу нүктесіне айналды. «Түркістан уәлаятының газеті» қазақ тілін ресми коммуникация тілі деңгейіне көтерсе, «Дала уәлаятының газеті» оны көркем публицистикалық өріске енгізді. Осылайша, олар тілдік мәдениеттің екі қанатын тең ұстады.

Жалпы алғанда, салыстырмалы талдау нәтижелері бұл екі басылымның бірін-бірі толықтыратын, бірақ бағыттары жағынан әртүрлі екі медиалық феномен болғанын дәлелдейді.

Бірі — рационалды және ағартушылық бағыттың, екіншісі — рухани және мәдени бағыттың үлгісі. Екеуінің өзара байланысы қазақ қоғамының ой-санасын бір мезгілде ғылым мен руханиятқа бағыттаған қос арна ретінде тарихта қалды.

4.Сауалнама нәтижелері

2025 жылы жүргізілген шағын сауалнама нәтижесінде (Тұран университетінің журналистика және филология мамандықтарының 100 студенті арасында) төмендегідей қорытынды алынды:

• 74% студент бұл газеттердің атын естіген,
  
  

• 28% олардың нақты мазмұнымен таныс болған,
  
  

• 92% тарихи қазақ баспасөзін оқу бағдарламасына енгізуді қолдайды,
  
  

• 85% тарихи басылымдарды цифрлық форматта жариялау қажет деп есептейді.
  
  
  

Бұл нәтиже жастардың тарихи баспасөзге деген қызығушылығы бар екенін, бірақ оны ғылыми-танымдық деңгейде терең білмейтінін көрсетті. Осы тұрғыда цифрландыру мен насихаттау жұмыстарының қажеттілігі анық байқалады.

5.Идеологиялық және мәдени талдау

«Түркістан уәлаятының газеті» мен «Дала уәлаятының газеті» тек ақпарат көзі емес, сонымен қатар ұлттың саяси және мәдени ойлау жүйесінің қалыптасуына әсер еткен идеологиялық арна болды.

Газеттер беттерінде ресми хабарламалармен қатар ұлттық мәдениет, қазақ тілін сақтау, ислам мен ағарту арасындағы тепе-теңдік мәселелері көтерілді. Бұл қазақ қоғамында жаңа интеллектуалдық элитаның қалыптасуына жол ашты.

Газеттердегі мақалалар халықтың өз тағдыры туралы ойлануына, ұлттық өзіндік сана-сезімін ұғынуға ықпал етті.

6.Тілдік және стильдік ерекшеліктер

Тілдік тұрғыда екі басылым қазақтың сол кезеңдегі диалектілерін бір арнаға тоғыстырды. Газет тілі қазақ әдеби тілінің алғашқы жазба нормаларын бекітіп, жаңа терминдер қалыптастырды:

мысалы, өкімет, басқару, мәдениет, оқу-ағарту, газет-журнал, қоғам, ой-пікір, білім сияқты сөздер дәл осы дәуірде баспасөз арқылы халықтың санасына енді.

Бұл үрдіс қазақ тілінің функционалдық стильдерінің (ресми, публицистикалық, ғылыми) бөлініп шығуына негіз болды.

7.Мәдени және әлеуметтік әсер

Талдау нәтижесі екі газет те халық арасында ағартушылық ойды таратқанын және қоғамдағы жаңару идеяларын қалыптастырғанын көрсетті.

Мысалы, шаруашылық туралы мақалалар елдің егіншілік мәдениетін жетілдіруге бағытталса, білім мен өнер туралы жарияланымдар жастарды оқу мен ғылымға шақырды.

Осы арқылы газеттер қазақ халқын феодалдық дәстүрлерден жаңа әлеуметтік ойлауға, экономикалық белсенділікке жетеледі.

8.Қазіргі медиамен сабақтастығы

Қазіргі заманғы ұлттық БАҚ қызметі дәл осы тарихи басылымдардың тәжірибесіне сүйенеді.

Олар қоғамға пайдалы ақпарат тарату, білім мен мәдениетті дәріптеу, қоғамдық пікір қалыптастыру, ұлттық бірегейлікті нығайту сияқты міндеттерді бүгінгі медиаға мұра етіп қалдырды.

Сондықтан «Түркістан уәлаяты» мен «Дала уәлаяты» газеттерін қазіргі қазақ медиа тарихының бастауы әрі ұлттық журналистиканың символы деп атауға толық негіз бар.

Қорытынды

«Түркістан уәлаятының газеті» мен «Дала уәлаятының газеті» – қазақ баспасөзінің іргетасы әрі ұлттық ойдың жазба түрде өріс алуына жол ашқан тарихи құбылыс. Бұл екі басылым тек ақпарат таратушы құрал ғана емес, халықтың саяси, мәдени және рухани дамуына серпін берген ағартушылық орталық болды. Олар қазақ қоғамын біртіндеп фольклорлық дәуірден жазба мәдениетке көшірді, тілдік норманы жүйелеп, жаңа публицистикалық дәстүр қалыптастырды.

Отарлық саясаттың қысымына қарамастан, бұл газеттер қазақ халқының тұрмыс-тіршілігін, шаруашылығын, мәдениетін және оқу-ағарту мәселелерін талқылау арқылы қоғамның өзін-өзі тануына ықпал етті. «Түркістан уәлаятының газетінде» ел ішіндегі жаңалықтар, халыққа пайдалы кеңестер, тарихи деректер мен этнографиялық сипаттамалар жиі жарияланып отырды. Ал «Дала уәлаятының газеті» әдеби және қоғамдық бағытқа көбірек мән беріп, қазақ фольклоры мен көркем тілін жазба түрде сақтаудың алғашқы үлгісін көрсетті. Бұл – ұлттың рухани мұрасының қағаз бетінде сақталған алғашқы қадамдарының бірі еді.

Ғылыми тұрғыда қарастырғанда, екі басылым да қазақ журналистикасының методологиялық, тілдік және әлеуметтік негізін қалады. Олардың беттерінде сол кезеңнің қоғамтанушылық, филологиялық және мәдени сипаттағы материалдары жарияланып, кейінгі «Айқап» журналы мен «Қазақ» газетінің идеологиялық бағытына жол ашты. Осылайша, бұл газеттер Алаш кезеңіндегі ұлттық баспасөздің дүниеге келуіне дайындық алаңы болды.

«Түркістан уәлаяты» мен «Дала уәлаяты» басылымдарының тәжірибесі қазақ қоғамында баспасөздің әлеуметтік институт ретінде қалыптасқанын дәлелдейді. Олар қоғам мен билік арасындағы ақпарат алмасу арнасын ашып, халықтың пікірін білдіру мен қоғамдық сана қалыптастырудың алғашқы құралдарына айналды. Бұл — қазіргі демократиялық қоғамдағы БАҚ қызметінің тарихи бастауы.

Сонымен қатар, бұл газеттердің тілі мен стилі қазақ әдеби тілі мен публицистикасының дамуына зор әсер етті. Онда жаңа терминдер мен ресми стиль элементтері еніп, қазақ тілінің қоғамдық қызмет аясы кеңейді. Бұл процестің нәтижесінде қазақ тілі заманауи баспасөздің, ғылым мен мәдениеттің тіліне айналды.

Қазіргі таңда бұл екі газет – тек тарихи дерек емес, қазақ руханияты мен журналистикасының эволюциясын түсіндіретін мәдени феномен. Олардың тәжірибесі – бүгінгі журналистер мен зерттеушілер үшін үлгі боларлық методологиялық негіз. Заманауи медиа мен коммуникация саласында ұлттық баспасөздің осы бастауларына сүйену – рухани сабақтастық пен тарихи жадтың сақталуына қызмет етеді.

Қорытындылай келе, «Түркістан уәлаятының газеті» мен «Дала уәлаятының газеті» қазақ қоғамының рухани және мәдени жаңғыруының қозғаушы күші болды. Олар ұлттық ой-сананы оятып қана қоймай, халықты білімге, мәдениетке, бірлік пен ұлт мүддесін қорғауға үндеді. Бұл екі басылымның тәжірибесі бүгінгі Қазақстанның ақпараттық егемендігін, ұлттық медиа саясатын және тілдік тәуелсіздігін нығайтуда тарихи-идеялық тірек бола алады.

Ұсыныстар

1. Газеттердің барлық нөмірлерін цифрлау және ашық платформада жариялау.
   
   

2. Орта және жоғары оқу орындарының бағдарламасына «Қазақ баспасөзінің бастаулары» модулін енгізу.
   
   

3. Деректі фильм және мультимедиялық жобалар жасау.
   
   

4. Ғылыми-зерттеу орталықтарында осы тақырыпта конференциялар өткізу.
   
   
   

Алғыс білдіру және мүдделер қақтығысы

Зерттеу барысында материалдар жинау, сауалнама жүргізу және консультациялар үшін барлық қатысушыларға алғысымды білдіремін. Арнайы қолдау көрсеткен ғылыми жетекшіме ризашылығым шексіз. Зерттеудің барысында мүдделер қақтығысы жоқ. Қаржыландыру мемлекеттік немесе коммерциялық көздерден алынған жоқ.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қожакеев Т. Қазақ журналистикасының тарихы. – Алматы: Санат, 1995. – 312 б.
   
   → Қазақ баспасөзінің пайда болу кезеңдері, «Түркістан уәлаяты» мен «Дала уәлаяты» газеттерінің мазмұны мен қоғамдық рөлі туралы алғашқы іргелі еңбек.
   
   

2. Бекхожин Қ. Қазақ баспасөзі тарихының очеркі (1860–1930). – Алматы: Мектеп, 1981. – 278 б.
   
   → XIX ғасырдағы қазақ баспасөзінің бастамалары, редакциялық саясат, мазмұндық құрылым туралы нақты архив деректері қамтылған.
   
   

3. Ергөбек Қ. Ұлттық публицистика бастаулары. – Түркістан: Тұран, 2008. – 290 б.
   
   → Қазақ публицистикасының алғашқы өкілдері, олардың мақалалары мен баспасөз тілі талданған.
   
   

4. Садықов Т. Қазақ мерзімді баспасөзінің қалыптасуы мен дамуы. – Алматы: Қазақ университеті, 2004. – 243 б.
   
   → «Түркістан уәлаятының газеті» мен «Дала уәлаятының газеті» туралы архив материалдары мен статистикалық мәліметтер келтірілген.
   
   

5. Қирабаев С. Қазақ әдебиеті және баспасөз тарихы. – Алматы: Білім, 2001. – 256 б.
   
   → Қазақ баспасөзінің әдеби және мәдени бағыттары, тілдік-шығармашылық ерекшелігі ғылыми тұрғыдан сараланған.
   
   

6. Байтұрсынұлы А. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1989. – 320 б.
   
   → Қазақ баспасөзі туралы Ахмет Байтұрсынұлының ой-пікірлері мен мақалалары топтастырылған жинақ.
   
   

7. Нұрғалиев Р. Қазақ руханияты: ұлт және уақыт. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1998. – 340 б.
   
   → Ұлттық ой-сана мен мәдениеттегі баспасөздің қызметін талдайтын еңбек.
   
   

8. Елеукенов Ш. Замандас парасаты: Қазақ баспасөзінің даму арналары. – Алматы: Раритет, 2007. – 215 б.
   
   → Қазақ баспасөзінің дәстүр сабақтастығы мен тарихи негіздері талданады.
   
   

9. Жақып Б. Қазақ публицистикасы және ұлттық идея. – Алматы: Қазақ университеті, 2003. – 270 б.
   
   → Ұлттық идея мен баспасөздің байланысы, публицистикалық стильдің қалыптасуы туралы зерттеу.
   
   

10. Мырзахметов М. Қазақ зиялылары және баспасөз қызметі. – Алматы: Арыс, 2010. – 190 б.
    
    → Қазақтың алғашқы ағартушылары мен журналистерінің қызметі мен мақалаларына талдау жасалған.
    
    

11. Жұмаділов Қ. Қазақ баспасөзінің даму кезеңдері. – Нұр-Сұлтан: Фолиант, 2018. – 232 б.
    
    → Заманауи тұрғыдан қазақ журналистикасының тарихи бастауын қайта қараған еңбек.
    
    

12. Омаров Б. Қазақ публицистикасының қалыптасу арналары. – Алматы: Қазақ университеті, 1999. – 285 б.
    
    → «Дала уәлаяты» және «Түркістан уәлаяты» газеттеріндегі публицистикалық мәтіндердің жанрлық ерекшелігі зерттелген.
    
    

13. Сейітқалиева Г. Қазақ журналистикасының қалыптасу дәуірі (XIX ғ. аяғы – XX ғ. басы). – Алматы: Қазақ университеті, 2012. – 298 б.
    
    → Архивтік деректер мен тарихи салыстырмалы талдау негізінде қазақ баспасөзінің эволюциясы сипатталған.
    
    

14. Бекболатова Р. Қазақ мерзімді баспасөзі және оның қоғамдағы рөлі. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2015. – 210 б.
    
    

15. Әбдірайымұлы С. Қазақ журналистикасы: қалыптасуы мен даму жолдары. – Алматы: Арда, 2011. – 240 б.
    
    
    

Автор туралы ақпарат

Автор: Бакытбек Салтанат Тимурқызы

Оқу орны: Тұран университеті, 1-курс студенті

Ғылыми дәрежесі: жоқ (студент)

Ғылыми қызығушылығы: Медиа және коммуникация саласы

E-mail: saltanatbakytbek445@gmail.com

Ғылыми жетекшісі: Ауезова Эльмира Жанабиловна