Қазақ тілі және әдебиеті пәні мұғалімдеріне арналған қазақ әдебиеті пәніне бойынша дістемелік құрал

5-9 сыныптарға арналған

Құрастырған: Қалиева Гүлім Жүсіпхановна

Түсінік хат

5-9 сыныптарға арналған қазақ әдебиеті пәнінен тіл мамандарына көмекші құрал ретінде ұсынылып отырған әдістемелік құрал профессор Ж .А. Қараевтың «Деңгейлеп саралап оқыту», Н.Оразақынованың «Сатылай кешенді талдау» технологиясы бойынша жасалып отыр. Сонымен қатар мынадай жұмыстар жүйесін қамтиды.

1. Шығарма мәтінің мазмұнын, , авторды суреттеу, сипаттау

2. Мәтіндегі кейіпкерлер мен оқиғаларға өзіндік қарым қатынасын білдіру.

3. Автордың өзіндік бейнесін жасау, саралау, талдау.

4. Өзіндік ой пікірлер қалыптастыру

5. ЭССЕ , ашық хат, өлең шығару жұмыстарын қалыптастыру

6. Көркемдік айшықтармен жұмыс

7. Мәнерлеп оқу жүмыстары қарастырылады.

Осы мақсатта түрлі оқу әрекеттері, сөйлеу, іздеу, сараптау, салыстыру, қорыту, жинақтау, іздену, пікір айта алу, баяндау, жоспарлау, қайталау, талқылау жолдары көрсетіледі.

Әдістемелік құралдың алдына қойған мақсаты- оқушылардың рухант дүниесін байыта отырып, әдеби мұраны және онда бейнеленген құбылыстарды қабылдауында қажетті білім мен біліктілікпен қаруландыру; логикалық ойын, ауызекі және жазбаша тіл мәдениетін қалыптастыру. Бір сөзбен айтқанда, шығармашыл жеке тұлғаны дамыту, қалыптастыру болып табылады.

Әр жаңа сабақ алдында кіріспе жұмысы жүргізілетінің біз білеміз. Яғни өткелі отырған тақырыпқа оқушыларды қызықтыру, сезімдеріне әсер ету мақсатында жүреді. Оны әңгімелеу, сол тақырыпқа байланысты қызықты қосымша әдістерді пайдаланып келеміз. Солардың бірі түрлі кесте-сызбалар. Ойындар , шығармашылық тапсырмалар. Осы орайда мен төмендегідей ескертпелер айтқым келеді.

Мұғалімге жаднама

• Шығармаларды талдауда,ең алдымен , оқушылардың өз пікірін,ойын , әсерін білу керек.

• «Сенің пікірің, ойын қате» деп айтудан сақтану.Керісінше талдау барысында олардың пікіріне ден қоя отырып, шындыққа жетелеу.

• Жиі-жиі пікір таластар өткізу,тілдерін дамыта отырып, пікірлерін қорғай білуге жетелеу.

• Өздеріне қорытынды жасай білуге жағдай туғызу.

• Оқушыларды ізденушілік жұмыстарға баулу.

• Өнерге,сөз өнерге деген оқушылардың шынайы сезімін ояту.

• Әр оқушының досы , пікірлесі болуға тырысу.

• Ең бастысы пәнге деген қызығушылығын арттыру.

Оқушыларға жаднама

• Кітапты ұқыпты, асықпай-саспай, жыртпай, кірлетпей оқы, бүктеме, белгілеме.

• Шығарманың басты кейіпкерлерін,оқиғаларын ұмытпау үшін дәптеріне жазып ал.

• Оқып отырғаның көркем шығарма екенін, оны белгілі бір адам жазғанын ұмытпа.

• Шығармада нені айтпақшы, нені үлгі етпекші, жазушы оны жазуда нені мақсат еткен, соны үнемі ойла. Өзің қандай үлгі алдың? Жолдастарын қандай үлгі алды деп ойлайсың?

Ахмет Байтұрсынұлы

(1873-1937)

Алаш көсемдерінің бірі

Қазақ

Торғай облысында туған

Ағасы Ерғазының тәрбиесінде болған

Ғалым

Аудармашы

Мұғалімдер мектебін бітірген

Әліппенің атасы

Педагог -ағартушы

Әдебиеттанушы

Ахмет

Байтұрсынұлы

«Ой қозғау» Үйге сипаттама беру.

Мына суреттегі үйге назар аударыңдар. Бұл алаш арыстаны-Ахмет Байтұрсынұлының турған үйі.

Шығармашылық тапсырма

Ахмет Байтұрсынұлына ашық хат арнап жаз!

Ыбырай Алтынсарин

Алтынсарин- қазақтың жарық шамы,

Ойлағаны аяулы халық қамы.

Жап-жасыл жайқалатын жапырағы,

Алтынсарин- елімнің асыл бағы.

А.Шаяхметов

М

Балалар әдебиетінің атасы

1841 -1889

иға шабуыл

Торғайда алғаш мектеп ашқан

Ата-анасынан жастай қалған

Ы

Балаларға арнап шығармалар жазған

Ұстаз болған

Атасы Балғожа бидің тәрбиесінде болған

.Алтынсарин

Ақын,жазушы

Аудармашы

Ыбырай Алтынсарин 1841 жылы 20 қазанда Қостанай облысындағы Аманқарағай ауданында дүниеге келген 3-4 жасында әкесініен жастай айырылған Ыбырай атасы Балғожаның тәрбиесінде болды 1847 жылы атасы бес жасар Ыбырайды Орынборда ашылады деп күтіліп жүрген орыс-қазақ мектебіне жаздырып қояды. Әлгі мектеп ақыры 1850 жылы 22 тамызда ашылады да оған қабылданған балалардың бірі тоғыз жасар Ыбырай болды .

Мектепті үздік аяқтап,1859 жылы Ыбырай атасы Балғожаның үйінде тұрып сосын Орынбор губерниясынында аудармашы қызметін атқарады. Кейін ол жаңа мектептер ашылуы жолында көп еңбек етіп ,жұмыс істей бастады.

Ы.Алтынсарин ашқан алғашқы мектеп және оның қазіргі жағдайы

Қазақ әдеби аудармасының бастау кезін Ыбырай Алтынсарин ашты. Оның 1879 жылы шыққан «Қырғыз хрестоматиясында» орыс әдебиетінен аударылған бірнеше шығармаларға, атап айтқанда, Л.Н. Толстойдың, И.А. Крыловтың, К.Д. Ушинский, И.М. Паульсонның ағартушылық бағыттағы туындыларына орын беріледі. 

И.И. Паульсон	20
К.Д. Ушинский	3
Л.Толстой	6
Крыловтан, Шмидтен, В.Дальдан	3-4

Ы. Алтынсариннің орыс әдебиетінен жасаған аудармаларының көпшілігі тым еркін.  Ыбырай аудармаларының жалпы саны – 35.

^{Шығармашылық тапсырма}

^{Зерттеп ,іздеп көр кімнен қандай тақырыптағы аудармалар жасағанын.}

^{Мысалы : И.И Паульсоннан «Бір уыс мақта», «Тәкаппарлық», «Әдеп,» «Алтын шттеулік».т.б}

І деңгей

1. Ыбырый Қай жерде туған

2. Оның қаңдай әңгімелерін білесін?

3. Ол әңгімелерінде не жайында айқысы келеді.

4. Қалай ойлайсын Ыбырай арманына жетті ме?

ІІ деңгей

«Дала қоңырауы» тақырыбына ЭССЕ жазыңдар.

ІІІ деңгей

Ы

Ахмет

Байтұрсынұлы

бырай мен Ахметті салыстыра отырып, қандай ой айтар едің ?

Салыстыра отырып, өз пікіріңді жаз

Ыбырай

Алтынсарин

Мұқтар Әуезов

Қызыметі: Ақын, ғалым , ұстаз,ұлы жазушы

Туған жері,жылы: Семей обл. Абай ауданында 1872ж 29 қыркүйекте дүниеге келген.

Ата-тегі: Әкесі Омархан, атасы Әуез сауатты адамдар.

Елеулі шығармалары: «Абай жолы», «Еңілік-Кебек»,»Қараш-Қараш»

Жұбайлары: Райхан, Кәмила, Валентина

Балалары: Мұғалима, Шоқан, Елдес , Ләйлә , Мұрат

Қайыс болғаны: 1961 ж 27 маусымда қайтыс болды.

І деңгей

1. Мәтінді түсініп оқы?

2. Мәтін не жайында?

3. Мәтіннен қандай әсер алдың?

4. Абайдың арманы не?

5. Өз арманынмен бөлісе аласың ба?

ІІ деңгей «Абай- Мұхтар және Мен»

Мұхтар кім?

Абай кім?

Мен кім?

І

Талабы

Таза,

адал

ІІ деңгей

Мақсаты

айқын

Талабы таудай, қайратты

Биік

жарқын

Мұхтар кім?

Білімді,Ақылды

«Менің арманым» ЭССЕ жазу

Абай Құнанбайев –қазақтың ұлы ақыны.

Аты:	Абай Құнанбайұлы
Туған жылы	1845 жыл	Шыңғыс тауында (бұрынғы Семей облысында ) дүниеге келген.
Әжесі	Зере	Өте дана әйел болған. Ертегі, дастандарды айтып берген
Әкесі	Құнанбай	Ел басқарған. Тілге шешен, ақылды,, қатал адам болған .Абайды оқуға берген.
Анасы	Ұлжан	Абайға үнемі дұрыс жол сілтеуші
Білімі	Іземпаз, білімді.зерек бала	мұсылманша, орысша оқыды .Араб, парсы, шағатай тілдерін жақсы меңгерді.
Қызметі	Ақын,жазушы,аудармашы	«Онегин» «Желсіз түнде жарық -ай» т.б
Еңбегі	Шығармалары. Өлеңдері,аудармалары, прозасы	«Өлең сөздің патшасы, » «Қыс», «Әсемпаз болма әрнеге» «Адам болам десеңіз» Қара сөздері т.б
Қайтыс болған жылы	1904 ж

Абайдың әкесі Құнанбай қажы.

Жанында отырған – тоқалы Нұрғаным Абайдың өз үйінде отбасымен түскен соңғы суреті

«Адам болам десеңіз» Өлең мәнерлеп,түсініп оқы.

І деңгей

1. Өлең не жайында?

2. Жанбай жатып сөнсеңіз ? деген жолын қалай түсінесін

3. Абай атанның тағы қандай өлеңдерін білесіңдер?

4. Нағыз адам болу үшін қандай болу керек?

ІІ деңгей

А дам бойындағы мінез

Ж ақсы Жаман

ІІІ деңгей

Өлеңнің тақырыбы	Шумағының саны	Жолының саны	Негізгі ойы	Өз ойын

Шығармашылық тапсырма.

«Абайдың өлеңдері туралы ойларым»ЭССЕ жазыңдар.

Міржақып Дулатов «Қырдан келген жас қазақ»

ШОҚАН (МҰХАММЕД-ХАНАФИЯ) УӘЛИХАНҰЛЫ 
(1835 -1865)

• Шоқан (Мұхаммед Қанафия) Уәлиханов Шыңғысұлы (1835 – 1865) – қазақтың ұлы ғалымы: ориенталист, тарихшы, фольклоршы, этнограф, географ, ағартушы, демократ. Әжесі бала күнінде «Шоқаным» деп еркелетіп айтуымен, «Шоқан» аталып кеткен.

• Шоқан 1835 жылдың қараша айында қазіргі Қостанай облысының Құсмұрын бекетінде туған. Әкесі Шыңғыс Уәлиханұлы сол жерде аға сұлтан болған. Өз атасы Уәли де хан болған. Арғы атасы қазақтың ұлы ханы Абылай, Шоқан оның шөбересі. Шоқанның балалық шағы Сырымбет тауының баурайында өткен.

• «Жеті жұрттың тілін білуге тиісті» хан тұқымы болғандықтан, ауыл мектебінде оқып, арабша хат таныған Шоқан араб, шағатай тілдерін меңгереді. Бұдан кейін 1847-1853 жылдары оны әкесі сол кезде Сібірдегі ең таңдаулы оқу орны деп есептелінетін Омбы кадет корпусына береді. Онда әскери сабақтарға қоса жалпы және Ресей жағрафиясы мен тарихы, батыс, орыс әдебиеттері, философия, физика, математика негіздері, шетел тілдері жүрген.

• Кадет корпусына алғаш оқуға түскен кезде Шоқан орыс тілін білмесе де өзінің зеректігімен тілді тез үйренді. Шоқанның корпуста бірге оқыған Г.Н. Потанин: « Өзінің орыс жолдастарын басып озып, Шоқан тез жетілді... Оған талайлар ақ назар аударды. Ол сондай қабілетті еді және оқу орнына түспей тұрып ақ сурет сала білетін», дейді.

• Ш. Ш. Уәлихановтың жарқын есімі Көкшетау облысындағы бір ауданға, бір совхозға Талдықорған облысында колхоз бен совхозға, Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым академиясының тарих, археология және этнография институтына берілді. 1958 жылы Ш. Ш. Уәлихановтың Алтынемелдегі қабірі басына, бұрын қойылған мәрмәр тас қабырғасына өріліп жымдасқан биік обелиск орнатылды, «Алтынемел» архитектуралық комплексі салынды. Ш. Ш. Уәлиханов — ЮНЕСКО биігінде болуға лайық асқан ғалым, қазақ халқының мақтанышы.

І деңгей

Шоқан

Кім?

ІІ деңгей

Кім?	Не іздеді?	Не істеді?	Қандай адам?
Шоқан	Қазақ халқының тұрмысын,тарихын аңықтау жолында болды	Қазақ халқы үшін қызмет жасады	Зерек

ІІІ деңгей

Мәтіннің басты кейіпкері	Автордың кейіпкерге берген бағасы	Сенің пікірін

Мәтін бойынша 3 тест жұмысын құрастырып көр.

Мағжан Жұмабаев-ақын,педагог

Ашық диктант

Мағжан Жұмабаев (1893-1938) – ХХ ғасырдың басында қазақ әдебиетінің көгінде жарқырай жанған жарық жұлдыздарының бірі. Туған жері – бұрынғы Ақмола губерниясының Ақмола уезіндегі Полуденовский болысы (қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, Булаев ауданы). Әкесі

Бекен (Бекмағанбет) орта дәулетті, өзінің әділдігімен, адамгершілікті парасатымен ел арасында беделі жоғары адам болған. Соған орай оны бір сайлауда болыс етіп сайлаған көрінеді.

М.Жұмабаевтың өміріне

хронологияық талдау

1893 жылы дүниеге келеді.

1905-1910жылдары Қызылжар (Петропавл) қаласындағы медреседе оқиды.

1910 жылы Уфада Ғалия медресесіне түседі.

1913-1917 жылдары Омбыдағы мұғалімдер семинариясында оқиды.
1917 жылдың көктемінде Ақмола облыстық халық ағарту бөліміне қызметке кіреді. Алаш партиясының жұмысына араласады.

1922 жылы Ташкентке келіп, "Ақ жол"

газетінің редакциясына кіреді.
1923-1926 жылдары Мәскеудегі

әдебиет-көркемөнер институтында оқиды.

1927 жылы елге оралып, оқытушылықпен айналысады.

1927 жылдан кейін, көп ұзамай Мәскеуде оқып жүргенде "Алқа" ұйымын ұйымдастырғаны үшін тұтқындалып, он жылға сотталады.

1936 жылы тұтқыннан босап, еңбек жолына қайта оралады.

1937 жылдың аяғында ұсталады.

1938 жылы "халық жауы" деген жаламен ату жазасына кесіледі

Мәтіндегі кісі аттары	Олар жайында не айтасын.

Ашық хат жазу

Үлгі:

Ашық хат

Мағжан ата шығармаларыңыз келешек ұрпақтарыңызға ой салды. Маған ұнады. Әр өлеңдеріңіздің мағынасы терең тәрбие құралы ретінде өмірде пайдасы зор. Сіздей аталарымызбен бұл күнде барша қазақ елі мақтанып жүр.

Бес жол өлең арнау

Ашық хат

Сіздей дарын иесі

Таланттының белгісі

Мағжан ата мен сіздей

Болғым келет дарын иесі

Сәлеметсіз бе? Мен әдебиеттік оқулығындағы «Ауылға келген мұғалім » тақырыбындағы мәтіннен кішкентай кезіңіздегі білімге деген ынтаңызды , құштарлығыңызды байқадым . сіздің шығармаларыңыз,өлең-жинақтарыңыз барлығы керемет. Менде сіз секілді ақын болғым келеді.

Кез-келген мәтін,әңгіме,романдар бойынша кейіпкерлерге мінездеме беруге,іс-әрекеттерін сипаттауға арналған кестелер.

« ? » Мәтінмен таңысу. Мәтінді тізбектеу әдісімен оқыту.

Мәтіндегі кейіпкерлер	Іс-әрекеттері	Дұрыс па?	Бұрыс па?

С

алыстыру

Кейіпкерге міңездеме

беру

Қасым Аманжолов (1911 – 1955 жж.)

Қасым Аманжолов қазіргі Қарағанды облысының Қарқаралы ауданындағы Қызыл деген жерде 1911 жылы дүниеге келеді. Майданнан өлеңмен жазған "Ағайыма" деген хатындағы: "Қыс. Қыстау. Атамекен Қызылдағы" дегендегі Қызыл—сол туған жері. Әкесі де сонда қайтыс болады. Жас болса да Қасым соның бәрін есінде жақсы сақтап қалған. Әке-шешеден жастай жетім қалған ол біраз жыл ағасының қолында өседі. Алғашында жаңадан ашылған ауыл мектебінде оқып, сауатын ашады. Кейін, 1924 жылы, ағасы Қасымды Семей қаласындағы интернатқа орналастырады. Қасым онда 1927 жылға дейін тәрбиеленеді. Одан әрі қарай үш жыл Семей мал дәрігерлік техникумында оқиды. Алғашқы өлеңдерін де осы кезде жазады. 1930 жылы Алматыға келіп, біраз уақыт "Лениншіл жас" газетінде істейді. 1931 жылы Ленинградтағы орман шаруашылығы институтына түсіп оқиды.

«

Ұшқыш деген кім

Ұшқыш болғым келеді» өлеңін мәнерлеп оқу.

Жақсылардың жақсысы

Кейіпкерлер	Кейіпкерге міңездеме	Ақынның шешімі	Мәтіннің мағынасы	Сенің көзқарасын

Өрмек

Ұршық

Кітап

Пайдасы мен зияның айттып көр?

• Осы ертегіге байланысты мақалдар ойлап айт?

• Өзін басқа заттармен орның ауыстырар ма едің?

О

Еңбек

сы мағынаны сақтап қалып, шағын ертегі құрастырып көр!

Білім

Шәкәрім Құдайбердіұлы- ақын, ойшыл, аудармашы

( 1858-1931жж)

«Талаптан да , білім мен оқу үйрен»

1858 ж Семей обл. Шыңғыстауда дүниеге келген.

Ақын, жазушы, философ, аудармашы, тарихшы

Әкесі Құдайберді,

Атасы Құнанбай

Арғы атасы Өскенбай

Бабасы Ырғызбай

1931 ж 73 жасында Шыңғыстауда қайтыс болған

Руы Тобықты

Абайдың немере інісі

Өз бетімен түрік ,парсы, араб, орыс тілдерін меңгерген.

Адамдық борышың

1.Адамның ата-ана алдында борышты екенін түсіндіріңдер.

2. Борыш дегенді қалай түсінесін?

3.Ақ жолдан айнымай ар сақта» өлең жолында ақын не айтқысы келеді?

ІІ деңгей

Ақын адамдық борышын деп адам бойындағы қандай қасиеттерді айтады?

ІІІ деңгей

Шығармашылық тапсырма

«Менің борышым» ЭССЕ

Ашық хат

Сәлеметсіз бе Шәкәрім ата. Сізді келе жатқан қарттар қарттар күнімен шын жүректен құттықтаймын. Сіздің «Адамдық борышың» тақырыбындағы өлеңінізді барлық сынып оқушылары жаттап алды. Сіздің Абай атаның немере інісі екеніңізді біліп таң қалдым. Біз Абай атаны жақсы білеміз. Біз қазақтың мақтаныштарын үнемі үлгі тұтамыз. Сіздің біз үшін қалдырған өңегелі шығармаларыңызға көп рахмет. Сізді ешқашан ұмытпаймыз.

Хат иесі: Ғ.Қайырбеков атындағы орта мектебінің

6-сынып оқушысы Мяссар Ілияс

Ашық хат

Сәлеметсіз бе? Шәкәрім ата . Мен 6- сыныптын « қазақ әдебиеті» оқулығындағы берілген «Адамдық борышың» өлеңіңізбен және өмір баяныңызбен таныстым. Сол арқылы мен сіздің көзіңіз ашық, білімді , ақылды, талапты адам екеніңізді білдім. Сол өлең арқылы халық алдыңдағы борышымызды, білім мен өнердің маңызын тағыда түсіндім. Сіз бойыңыдағы талантыңызды сыртқа шығарып, келешек ұрпаққа таусылмас қазына сыйладыңыз. Біз сізді мақтаң тұтамыз, қатты жақсы көреміз. Сізге көп рахмет. Сіз ұқсап өлең шығарып отырмын. Оқып көріңіз.

Шәкәрім ата білімді,

Ұрпақ оны біледі.

Қане,бізде жақсы оқып,

Ақылды бала болайық,

Таусылмас білім алайық.

Хат иесі: Ғ.Қайырбеков атындағы орта мектебінің

6-сынып оқушысы Тынымбай Ақбота

Табиғат лирикасына байланысты

• Суретте жылдың қай мезгілі бейнеленген?

• Жалпы неше жыл мезгілі бар?

• Әр мезгілдің өзіндік ерекшелігі неде?

• Күз мезгіліне арнап өлең жазған ақындарымыз өте көп, өздерің білетіндерін атап беріңдерш?

• Өзінде бір шумақ өлен арнап көр!

4 мезіл

Шығармашылық тапсырма

• Күздің суретін сал

• Өлең шығар

• Сөзжұнбақ құрастыр

• Ребус құрастыр т.б

• Жұмбақ құрастыр

Мына банкалерге күзгі өнімдерден тосап, салаттар қайнатып жап! Ол үшін әр жеміс пен жидектін сүрақтарына жауап бер. (керекті жеміс жидектін суретін пайдаланып, сұрақтар жазып қойыңыз . Керектісін пайдаланып өздері не тосап не салат қайнатып жасын.)

Тосап Салат

Ғ.Қайырбеков – ақын, ағартушы, жазушы.

• Ғ.Қайырбеков. 1928 жылы Торғай облысы Торғай қаласында дүниеге келген.Мектеп бітіргеннен кейін, Ұлы Отан соғысы жылдарында аудандық тұтынушылар одағында, мектепте жұмыс істеп, 1946 жылы ҚазМУ-дің дайындық бөлімінде оқыған. 1947-48 жылдарда Торғайдағы ақсуат орталау мектебінде мұғалім болып , 1948 жылы Қазақтың Абай атындағы педагогикалық институтына түседі де оны 1952 жылы бітіреді.. Оқуды бітірісімен арнаулы жолдамамен Қазақстан жазушылар одағының қарамағына барады. Қазіргі “Жазушы” баспасында кіші редактор, редактор, аға редактор, поэзия редакциясының меңгерушісі қызыметін атқарады.. 1961 жылы “Қазақ әдебиеті” газеті бас редакторының орынбасары болып қызмет істейді. 1963 жылы Қазақстан жазушылар одағының әдеби кеңесшісі ,1964 жылы қайтадан “Жазушы” баспасының поэзия редакциясын 1968 жылға дейін басқарады. 1968-73 жылдары жазушылар одағының поэзия сексиясында ,ал 1973жылдан бері “Жұлдыз” журналы бас редакторының орынбасары болады.

  • Ақындық өмірбаяны 1948 жылдан басталады.Оның 1943 жылы тұңғыш өлеңі Торғай аудандық “Социалистік ауыл” газетіне жарияланады. Кейін Қостанай облыстық “Большевиктік жол”газетіне, “Лениншіл жаста”,1950жылы “Жұлдыз” журналында топтама өлеңдері жарық көреді. 1945 жылы оның ең алғашқы өлеңдер жинағы- “Құрдас” баспасында жарияланады. Содан былай оның көптеген өлеңдер кітабы жарық көреді.

1980 жылы “Жұлдызды тағдырлар” поэмасы үшін Ғ.Қайырбековке Абай атындағы Қазақ ССР Мемілекеттік сыйлығының лауреаты атағы беріледі.

1928 жылы Торғай облысы Торғай қаласында дүниеге келген

Торғайдың мақтанышы

Ғалым,ақын,жазушы, аудармашы

Тілмаш, педагог

Руы Мерген

бас редактор

Авторы	Тақырыбы	Автордың ой	Сенің көзқарасын
Ғ.Қайырбеков

«Мен болашақта кім боламын?» ЭССЕ жаздыру.

Шығармашылық тапсырма

Өлең шығару

Батырлар жыры

Ауыз әдебиеті шығармаларының халыққа көп тарағандарының бірі – батырлар жыры. Ол – ескі заманнан келе жатқан мұра. Бұл жырларды әуелде белгілі ақындар шығарса да, ол кезде жазу болмағандықтан, ол авторлардың аты-жөні ұмытылып, халықтың игілігі боп кеткен. Батырлар жырын айтушылар да, бізге жеткізушілер де – жыршылар. Қай елдің батырлар жырын алсақ та, олардың негізінде тарихи оқиғаның ізі жатады. Батырлар жыры көбінесе Отанын сыртқы жаулардан қорғау, өз елін басқаларға тәуелді етпеу тілегін қамтиды, сол идеяны берік ұстайды

• Ой толғау.

«Қобланды батыр»

«Алпамыс батыр»

Батырлар жыры

«Қамбар батыр»

«Ер тарғын »

Отаншыл Мықты

Ержүрек Қ айратты

Намысшыл Адал,мейірімді. т.б

• Жырдың компазициялық құрылысын жасау

1.Жырдың басталуы:--------------------------------------------------------

2.Жырдың дамуы:-----------------------------------------------------------

3.Жырдың байланысуы:----------------------------------------------------

4.Жырдың шиеленісуі:------------------------------------------------------

5.Шарықтау шегі:------------------------------------------------------------

6.Жырдың шешімі:----------------------------------------------------------

7.Қорытынды:---------------------------------------------------------------

• Ассоциациялық талдау

Ұнағаны

Ұнамағаны

Таңғалуы

Сатылай кешенді талдау.

• Кейіпкерлер .....

• Мінездеме .....

• Теңеу .......

• Синоним ......

• Антоним .......

• Тұрақты тіркес .......

• Дисфемизм ..........

• Мақал-мәтел .......

• Салт-дәстүр ........

«Қазақтың батырлар жырының қайсысын алсақ та бәрінде де ел бірлігі мен Отан қорғау мәселесі бірінші кезекте тұрады. Батырлардың ойы мен арманы, ел мұңы халық тағдырымен ұштасып жатыр.»

М. Ғабдуллин.

Туған елім, туған жерім.

Қазақстан–біздің отанымыз!

Қазақстан
Туымен тұғырлы.
Елтаңбасымен еңселі.
Әнұранымен айбатты.

1991 жылы 16 – желтоқсанда Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігі туралы Заң қабылданды. Мемлекеттік тәуелсіздіктің жариялануы – Қазақстан халқы үшін маңызды оқиға. Биыл 2016 жыл тәуелсіздігімізге 25 жыл толып отыр. Жер- жерлерде тойлануда. Тәуелсіздік күні – мемлекетіміз үшін, халқымыз үшін зор маңызды мейрам.
Қазақстан - әлемдегі өз заңы, ережелері, мақсаттары, жетістіктері бар мемлекеттердің бірі.

Қазақстан Республикасының тәуелсіздігінің символы – Алтын адам Біздің туымыз – тәуелсіздік, тілегіміз –бейбітшілік пен тыныштық. Күш қолданумен жанжал атаулыны болдырмауға бар ерік-жігерімізді аямаймыз. Осы мақсат жолында Қазақстандағы барлық ұлттар өкілдерінің бір кісінің баласындай, бір қолдың саласындай күш біріктіруіне мүдделіміз. Н.Ә.Назарбаев

Рәміздерім-мақтанышым

Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны

сөзі: Жұмекен Нәжімеденов, Нұрсұлтан Назарбаев

әні: Шәмші Қалдаяқов.

Шәкен Ниязбеков -Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Туының авторы

ЖАНДАРБЕК МӘЛИБЕКОВ, Шота УАЛИХАНОВ- Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Елтаңбасының авторы.

Астана - Қазақстанның бас қаласы

,

Астана

Астанаға саяхат сабағын ұйымдастыру. Астананың көрікті жерлерін көсету. Әр жердің маңыздылығымен таныстыру.

Шығармашылық тапсырма

1.Астана қаласына бүктеме жасау.(буклет)

2.Қабырға газетін шығару

3. Өлең шығару

Мұқағали Мақатаев

1931-1976 ж.ж өмір сүрген.

1931 ж Алматы обл. Нарынқол ауданында дүниеге

келген.

1848 ж тұңғыш өлеңі газетке шықты.

1954-1962 жж қазақ радиосында диктор.

1972ж «Қазақ әдебиеті» газеті, «Жұлдыз» журналында бөлім меңгерушісі болады.

Мұқағали Мақатаев

Поэмалары

«Аққулар ұйықтағанда» «Жылап қайттым өмірдің базарынан»

Аудармалары

« Құдіретті комедия», «Шөп жапырақтар» т.б

Өлеңдері

«Үш бақытым», «Барлығыда сендердікі», «Фариза», «Гүл тере бардым бөктерге» т.б

Ү ш бақытым

Халқым менің

Отан деген

Тілім менің

« Үш бақытым»

“Еркін талқылау”әдісін пайдалануға болады. Өлеңнің мазмұнын ала отырып , ақынның ойымен, тұжырымымен келісетін, не келіспейтінін талқылайды. Себебін дәлелдеп отырады.

Нәтижесінде еркін сөйлейтін, өз ойын ортаға салатын, өзгенің ойын құрметтейтін тұлға қалыптасады.

Ой қозғау.

М.Мақатаевтің «Поэзия » өлеңін жатқа оқимын. Балалар ,бұл өлеңнің авторы кім? Поэзия аспанында ән болып қалықтап, халықтың жүрегінен орын алған халықтың сүйікті ақыны кім деп ойлайсыңдар?

Әрине ,ол –Мұқағали Мақатаев.

«Қарасаз қара шалғын өлеңде өстім,

Жыр жазсам оған жұртым елеңдестің.

Өлсе өлер Мұқағали Мақатаев.

Өлтіре алмас алайда өлеңді ешкім » Расында да ,Мұқағали өлеңдері бәріміздің сүйіп оқитын жырларымыз болды.

Біз ақын өмірі мен шығармашылығын өткен сабақта өткенбіз. Олай болса «Мұқағали кім?» тақырыбында мен ұсынған плакатқа өз ойларыңызды суреттеп , топтастырыңыздар.

Сәкен Сейфуллин

Көкшетаудағы ескерткіші Мұражайы

1 894 ж Жезқазған облысы, Жаңаарқа ауданында туған.

1 938 жылы 26 ақпанда дүниеден өтеді. Шын аты Садуақас

Қ оғам

қ айраткері Әкесі Сейфолла сөзге шешен,аңшы,домбырашы,саятшы болған

Педагог, ақын, жазушы, ғалым. Анасының аты Жамал

Сәке алғашқы білімін молдадан ,1905-1908 жж , Ақмолада приходская , қалалық училищеде, 1913-1916 жж Омбы мұғалімдер семинариясында білім алады.

Өлендері	Поэмалары	Повестері
«Өткен күндер» «Асау тұлпар» «Туған ел»т.б	«Көкшетау» «Аққудың айырылысуы» «Альбатрос»т.б	«Жемістер» «Жер қазғандар» «Айша» т.б

Далада өлеңін

сипатта

өленің

Өлеңді оқып,жаттап ал!

Өлеңде пайдаланылған көркемдік айшықтармен жұмыс жасау.

Шығармашылық тапсырма

« Өз туған жеріне,далана» арнап 5 жол өлең шығарып көр.

«Менің туған елім осындай» ЭССЕ жаздыру.

Сурет салдыру.

Табиғаттың адамға пайдасы қандай? Ол адамға не береді. Оны мына жаңбырдың ішіне жазып көрсет .

Табиғат

СОҚПАҚБАЕВ БЕРДІБЕК

(1924–1991)

Түбінде адам болатын бала

Оқушыларды мәтіннің мазмұнымен таныстыра

отырып мәтіндегі негізгі ойды, идеяны ұғындыру.

Мәнерлеп оқу дағдыларын, қызығушылығын арттыру, ойларын, пікірлерін еркін айтуға, өз көзқарастарын дәлелдей білуге үйрету.

15 қазанда Алматы облысының Нарынқол ауылында туған. Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтын, кейіннен Мәскеуде Жоғары әдеби курсты бітірген. Біраз жыл ауыл мектебінде бала оқытқан. «Қазақ әдебиеті» газетінде, «Балдырған» журналында, Ш.Айманов атындағы «Қазақфильм» киностудиясында істеген. Қазақстан Жазушылар одағында балалар әдебиеті жөніндегі әдеби кеңесші болған.
Шығармашылық жолын өлеңмен бастап, 1950 жылы «Бұлақ» атты жыр жинағын шығарған. Кейін балалар мен жасөспірімдерге арналған 20-дан астам әңгіме, повесть, роман кітаптарын ұсынды. «Менің атым Қожа», «Балалық шаққа саяхат», «Бозтөбеде бір қыз бар», «Өлгендер қайтып келмейді» және «Қайдасың, Гауһар» секілді туындылары КСРО халықтарының және шетелдердің көптеген тілдеріне аударылып, сахналық, экрандық нұсқаға айналған. 1967 жылы Балалар мен жасөспірімдерге арналған фильмдердің Канн қаласында (Франция) өткен халықаралық фестивалінде «Менің атым Қожа» фильмі (Б.Соқпақбаевтың сценарийі) арнаулы жүлдеге ие болды.
Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен марапатталған.

«Менің атым Қожа »

Оқиғалар тізбегі

(Ойынның шарты: шатасқан оқиғаларды рет – ретімен қою)

1.Оған байқатпай, жерден жұдырықтай тас жіберіп қалмақшымын.

2. Бақаның әлегі

3.Педсовет

4Жолдама алған Жантас

5.Оқулық емес, қант аламын

Ө зіңе өзін есеп бер?

Қожаның жағымсыз жақтары

Қожаның жағымды жақтары

С

Қожа

алғыр, пысық, ақылды, сотқар, тентек, мейірімді, әділетті, ақын, әзілқой, тапқыр, қателіктерін түсіне біледі.

алыстыр

Жантос

өтірікші, қу, зымиян, шыдамсыз, тиянақсыз, арамза, жағымпаз

“Менің қиялымдағы Қожа...” қандай болу керек? эссе жаз

Жоба - болжам

Жантас кім?

Қожа кім?

Мен кіммін?

Қазір

Болашақта

Осындай жоба-болжамды сабақта тақырыпқа ыңғайлы кезде пайдаланып отырған жөн.Ол оқушылардың өзіне баға беріп,іс-әрекетіне назар аударуына көмектеседі.

Сұлтанмахмұт Торайғыров

(1893-1920)

ҚАРАҢҒЫ ҚАЗАҚ КӨГІНЕ

ӨРМЕЛЕП ШЫҒЫП КҮН БОЛАМ.

ҚАРАҢҒЫЛЫҚТЫҢ КЕГІНЕ

КҮН БОЛМАҒАНДА КІМ БОЛАМ?

С.Торайғыров 1893 жылы Көкшетау облысының Қызылту ауданында дүниеге келген. Әкесі Шоқпыт (шын аты Әубәкір) кедей,момын,ақкөңіл адам болған.Ол мал баққан. Сұлтанмахмұт пен Байқоныр деген екі баласы болған. Сұлтанмахмұттың екі жасында анасы қайтыс болған.Ол жетімдік пен жоқшылықтың қасіретін көріп өседі.алғаш рет ол әкесінен хат таныған.одан кейін ауыл молдасынан жалғастырады. Әлі,Торай,Мұқан деген молдалардан білім алған. 1808 ж ол Баянауылдағы Әбдірахман молданың медресесіне түсіп, 2-3 жыл оқиды. Молда малай орнына жұмсап,ұрып-соқасын,оқуды тастап кетеді.1911ж сұлтанмахмұт Нұрғали деген мұғалімнен оқиды. 1920ж 21 мамырда науқастан қайтыс болады.

Ақынның «Шығамын тірі болсам адам болып» , «Мен -қазақ» өлеңдерің оқып таңысып ал.

Өлеңді пайдаланып Сұлтанмахмұттың және өзіңнің портретін жаса

С. Торайғыров	Өз портретің
Көзі ашық, көкірегі ояу,білімді.ақын,жазушы.тұңғыш раман жазған.

• Лириканың бас қаһарманы - ақынның өзі. Ақын ең алдымен өз жайын, мұңын, арманын, қуаныш сезімін жыр ету арқылы халықтың тағдырын, қайғысын, күйзелісін, қуаныш-шаттығын, тілек-мақсаттарын білдіреді. Нағыз лирикалық туындылар жеке адамның жан дүниесін, толғанысын, тағдырын бейнелеп, сол арқылы бүкіл бір ортаны, қоғамды, заманды сипаттап береді. Лирика көлемі жағынан өте ықшам келеді. Оқиғадан гөрі отты сезім басымдау, күллі сурет сол сезім маңына, бас-аяғы тұжырымды бірер философиялық ой маңына жинақталады.

Мұхтар Шаханов

патриот

қоғам қайраткері

Жазушылар одағының мүшесі

«Төрт ана»

«Достық өлкесінің заңы»

Қазақтың мақтанышы

депутат

ақын

Поэзия минуты:

Мүмкін болса аудио таспадан өлеңдерін тындатуға болады. Ол оқушыларды мәнерлеп оқу жолдарына машықтандыру, қызықтыруға қолайлы тәсіл.

Ө леңнің мазмұнымен жұмыс жасау.

Әр атаған аналарына түсініктеме беріңдер. (ауызша)

Шығармашылық жұмыс:Ақын атаған төр анаға

• Өлең шығару

• Эссе жазу

• Сурет салу

• Ашық хат жазу

Өзім өткізген сабақта оқушылар мынадай жұмыс түрлерін көрсетті.

Үлгі: Осы сабақты өткен күні менің оқушыларым осындай жұмыстар жасады. Уахит Мерей өлең шығару жұмысын таңдап алды.

Әр адамда өзі сүйген жан бар ма?

Төрт анаға құдіретті жинада

Төрт анамыз қасиетті тірегім

Жан беретін,тән беретін сен ана.

Ал Жақсылық Жанкүміс ЭССЕ жазу әдісін алды

Салт-дәстүр

Баланың туғанынан бастап,қайтыс болғанына дейін ол балаға сал дәстүрлер жасалады. Бірінші бала дүниеге келген күні «Шілдехана» жасалады. Одан кейін «Қырқынан шығару», «Тұсау кесер», «тілашар»т.б сал дәстүрлер жасалады. Сал-дәстүрлер ол тойлап, қонақ шақырумен немесе мерекемен байланысты. Наурыз мерекесінде көп салт- дәстүрлер көрсетіледі. Мен содан көрдім. «Наурыз көже» де сал –дәстүрге жатады.

Тахауи Ахтанов

(1923-1994)

Сабақты өтпес бұрын алдын ала тапсырма беріп көріңіз.Жаңа сабаққа өзі дайындалып келсін.

І деңгей Ақын өмірі мен шығармашылығын интернет желісінен іздеп көр. Баяндама жасап кел.

Үйден дайындалып келген оқушыға мына сызбаны толтыртыңыз.

ІІ деңгей

Тахауи Аханов кім?

ІІІ деңгей

« Күй аңызы » -тақырыбына ЭССЕ жаз.

Досына арнап шың жүректен ашық хат дайындау

Хронологиялық кесте

1923 жылы	Тахауи Ахтанов Ақтөбе облысы, Шалқар ауданы, Шетырғыз ауылында дүниеге келген
1941 жылы	Абай атындағы қазақ педагогика институтында оқып жүріп, екінші дүние жүзі соғысына аттанады
1948-51 жылдары	Қазақ мемлекеттік біріккен баспасында редактор, бөлім меңгерушісі қызметін атқарған
1951-53 жылдары	“Қазақ фильм” киностудиясының сценарий бөлімінің бастығы
1953-54 жылдары	“Әдебиет және искусство” (қазіргі “Жұлдыз”) журналының редакторы
1953-54 жылдары	“Әдебиет және искусство” (қазіргі “Жұлдыз”) журналының редакторы
1954-55 жылдары	Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының жауапты хатшысы
1955-57 жылдары	Қазақстан Жазушылар одағының Қарағанды облыстық бөлімшесінің жауапты хатшысы
1957-58 жылдары	Қазақстан Министрлігінің Кеңес жанындағы көркем өнер басқармасының бастығы
1966 жылы	Абай атындағы мемлекеттік сыйлығы берілді

«Күй аңызы» әңгімесімен жұмыс

1. Баяндаушы (мәтін мазмұның баяндайды)

2. Сипаттаушы (кейіпкерлерге жалпы сипаттама береді)

3. Сөз тапқыш ( мәтіннен түсініксіз сөздерді табады.)

4. Дәнекер (Мәтінді өмірмен ұштастыру

5. Бейнелеуші (оқиға желісімен сурет салады)

Сайын Мұратбеков

(1936-2005)

Талдықорған өңірінің Қапал ауданы Қоңыр аулында дүниеге келді.

• 1971жылы Мәскеудегі М.Горький атындағы Әдебиет институты жанындағы жоғарғы курсты тәмамдайды.

• Оған дейін орта мектепті бітіріп, туған аулында жұмыс істейді, мұғалім болады.

• Жазушының алғашқы әңгімесі 1954 жылы жарияланады.

• “Менің қарындасым”,”Ауыл оты”,”Жабайы алма”, “Дос іздеп жүрмін”, “Кәмен-тоғай, “Жусан иісі”, т,б шығармалары халық арасына кеңінен тараған.

• Сайын Мұратбеков өзіне ғана тән тақырыптық, жанрлық, стильдік даралығы, ерекше сөз нақышы, ашық үні, өзіндік бояуы бар шығармалармен танылады.

Мырзатай Серғалиев

Талдау- табыс кілті.  Әңгімеге сатылай кешенді талдау жасау.

1. Әңгіменің авторы- СайынМұратбеков.

2. Тақырыбы- Қылау

3. Кейіпкерлер- Сатай, Рәбиға, әкесі.

4. Теңеу- найзадай шаншылып

5.  Тұрақты тіркес- зәресі ұшу, тіл- жағы байлану.

6. Идеясы- балаларар асындағы достық

7. Тәрбиелік мәні- бір-бірімен адал дос болуға, адамгерешілікке үндейді.

Кейіпкерлерге мінездеме беру.

Ширату  сұрақтары. /оқулықта берілген сұрақтарға жауап беру/

«Халық қорғаны» мәтінің түсініп оқу. Мәтіннің басты кейіпкері кім? Қабанбай батырға мінездеме беру.

Алғаш қазақ жасағын құрған

Қабанбай

батыр

Батыр, ержүрек, қарулы қаншыл,

Сыйлы, қадірлі, ел баласы, намысшыл

Батырға тән қасиеттер

Жақсы

Батылдық, айлакерлік, бірбеткей, сөзге берік, өткірлік,қаталдық,

Жаман

Қорқақтық, сатып кету, шегіну, аландау, екі сөйлеу т.б

Бейімбет Майлин

(1894-1938)

Әңгіме жанырының шебері әрі ақын. Қоғам кайраткері.

Бейімбет Майлин – көрнекті ақын, прозаик, драматург. Бейімбет (Бимағамбет) Майлин 1894 жылы қазіргі Қостанай облысы, Таран ауданында туған.

1910 ж – «Ғалия» медресесіне түседі, Троицк, Уфа қалаларында оқуын жалғастырды.

1912 ж - өлең , қысқа әңгімелер жаза бастаған .

1914 ж- алғашқы туындысы шығады - «Шұғаның белгісі»

1922 ж бастап баспасөзде қызмет жасайды

1934-1937 ж – «Қазақ әдебиеті» газетінің бас редакторы

1938 ж – репрессияға ұшырап, жазықсыз атылды.

Тапсырма: өмірбаяны туралы қысқа мәліметтер жазу.

Тапсырма: шығармаларының атауларын, кейіпкерлерін жазу

повестері	«Шұғаның белгісі», «Раушан –коммунист», «Он бес үй», «Берен»
пьесалары	«Майдан» -драма, «Талтаңбайдың тәртібі», «Амангелді», «Жалбыр», «Біздің жігіттер»,
поэмалары	«Мырқымбай»,
өлеңдері	«Ыбыраймыз, Ыбыраймын»
әңгімелері	«Сексен сом», «Естай ауылы», «Күлпаш», «Аштық құрбаны», «Кедей теңдігі», «Даудың басы – Дайрабайдың көк сиыры», «Азамат Азаматыч», т.б.

«Күлпаш» әңгімесін оқып танысу, мазмұндау

Бекіту: Бейімбет Майлин кім

Қандай шығармаларын білесіңдер?

«Күлпаш» әңгімесінің мазмұнымен танысу. 1930-1932жылдары Қазақстан халқының саны алты миллиондай болса, соның екі миллионнан астамы аштықтан қырылды. Осы әңгіме сол кезеңнің бір бейнесі.

Әңгіменің кейіпкерлері

Қали

Мақтым

Күлпаш

Көңілсіз , жамалған көйлек

Сұлтанмахмұт Торайғыров – талатты ақын әрі жазушы.

Сұлтанмахмұт Торайғыров

1893-1920 жылдары өмір сүрген.

Ақын, жазушы.

«Кедей» өлеңді түсініп оқы.

Кедей деген қандай адам?

Шерхан Мұртаза

Қазақстанда болып жатқан аштық , оның себептері туралы Сталинге ашық хат жазған алғашқы адам Тұрар Рұсқұлбеков еді.

Бала Тұрар

Топтастыру.

Қанағат ету

Батыр бауыржан

1941-1945 жылдары Ұлы Отан сағысы болды. Соғыстың алғашқы күнінен бастап қазақ халқы да фашизмге қарсыаттанып, соғысты жеңіспен аяқтау үшін барлық күш жігерін жұмсады, асқан ерліктер көрсетті.

Отан қорғаған қаһарман ұлдарының бірі – Кеңес Одағының батыры, Қазақстанның халық қаһарманы Бауыржан Момышұлы. Қазақта: «Ақыл жастан, асыл тастан» деген нақыл сөз бар. Бауыржан сияқты халқының ұлдарына байланысты айтылған сөз болар, сірә. Батырдың өмір жолына көз жүгірте отырып, амалсыз осындай ойға қаласың. Ол Жамбыл облысының Жуалы ауданына қарасты Көлбастау ауылында қарапайым отбасында дүниеге келген. Әкесі – Момыш, шешесі – Рәзия. Әкесі жаны жомарт кісі болған. Отбасыларында 4 қыздан кейін, әкесі Момыш 50-ді еңсерген шағында Бауыржан дүниеге келіпті. Тәуіржан деген інісі бір жасында қайтыс болып кеткен. Әкесінен аздап хат таныған Бауыржан көрші Евгеньевка ауылындағы орыс мектебінде 1 жыл оқып, келесі жылы Жамбыл қаласына келіп, Аса интернатында 3 жыл оқып бастауыш мектепті тәмәмдады. 1921 жылы Шымкенттегі 7 жылдық мектеп-интернатына оқуға түседі. 1928 жылы оны бітірген соң, біраз жылдар мектепте мұғалім болып жұмыс істейді. Бұл сол кездегі ең бір абыройлы, беделді мамандықтардың бірі. Сол кездің өзінде-ақ еңбекқорлығымен, өз қызметіне деген ынта жігерімен, дарынымен көзге түскен жас жігітке ауаткомның хатшысы, милиция бастығы сияқты аса жауапты қызметтер сеніп тапсырылған. Еңбекқор, іскер азаматтардың қандай да болсын істен нәтиже шығара білетіні белгілі. Баукең бойындағы мұндай қасиеттерін әскер қатарынан оралғаннан кейінгі жылдары да көрсетсе керек. Баукеңнің зайыбының аты Бибіжамал. Ұлы Бақытжан және қызы Шолпан.

Бауыржан Момышұлы әскер қатарына 1932 жылы алыныпты. Бұдан әрі қарай өмірі өзінің туа біткен қасиеттерімен байланысты, яғни әскер саласындағы қызметтерімен жалғасады. Яғни ол 1936 жылы Ленинград финанс академиясы жанындағы курсты тәмамдап, қайтадан Қызыл Армия қатарына алынады. Онда жүріп взвод, рота командирі, полк штабы бастығының көмекшісі сияқты басшылық қызметтерді атқарады. 1941 жылы Қазақ әскери комиссариатының нұсқаушысы болады. Ұлы Отан соғысы басталысымен жерлесіміз генерал Панфиловпен бірге 316-атқыштар дивизиясын жасақтап майданға аттанды. Онда Баукең немістермен Мәскеу түбінде болған ұрыстарға қатысып, ерлік істер жасады. Әйгілі 8-ші гвардиялық дивизияның батальон, полк командирі болып, соғыс бітердің алдында осы гвардияны басқарады. Екі рет жаудың қоршауынан аман-есен өз қарамағындағы әскерін алып шыққан. Мәскеу түбінде 27 рет сәтті шайқас жүргізген. 207 рет ұрысқа қатысып, 5 рет өлімнің құрсауында қалғаны, 2 рет өлімші болып жараланғаны туралы «Ақиқат пен аңыз» кітабында да жазылған. Тап осы сұрапыл соғыс жылдарында ол өзінің асқан ерлігімен, соғыс өнерінің қыр-сырын меңгерген білікті жауынгерлік қасиетімен ерекшеленіп, атақ-даңқы аңызға айналған.

(Мүмкін болса Деректі фильмнен үзінді көрсетіледі.)

Бауыржан Момышұлы атақ-даңқтан кенде адам емес. Ол Кеңес дәуіріндегі Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, Қызыл Ту, Еңбек Қызыл Ту, Халықтар достығы, 1-дәрежелі Отан соғысы, 2 рет Қызыл Жұлдыз, «Құрмет Белгісі» орден, медальдарымен марапатталған. Сонымен қоса Кеңес Одағының батыры атағын алды. Ел тәуелсіздігін алғаннан кейін Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың жарлығымен «Халық қаһарманы» деген атақ берілді. Биылғы жылғы айтулы датаға байланысты елімізде және шет елдерде де батырға құрмет көрсетіліп жатыр. Көрші Ресей мемлекетінің астанасы Мәскеу қаласындағы №229 мектепке Б.Момышұлының атағы берілмекші. Және қазақ батырына арнап мектепте мұражай бұрышы да ашылыпты. Мәскеуде ақпанның бесі күні ҚР-ның РФ-дағы Төтенше және Өкілет елшілігінің резиденциясында Кеңес Одағының батыры және жазушы Б.Момышұлы туралы «Аңызға айналған батыр» кітабының тұсаукесері болды. Қаңтардың 15 және 19 күндері Алматыдағы Республикалық кітап мұражайында батырдың 100 жылдығына орай «Халық батыры» атты көрме ашылды. Сонымен қоса батырды ұлықтаған басқосу Абай атындағы ҚазҰПУ-де өткен «Б.Момышұлының рухани мұрасы» атты ғылыми-тәжірибелік конференциямен жалғасын тапты. Бұдан басқа да бұрында батырға көрсетілген құрметтер баршылық.

«Батыр Бауыржан» әңгімесімен таныстыру.

Әлия

Молдағұлова

Мәншүк

Туған жерге қыс келді

Қыс

Қыс түсті. Қыс айлары: желтоқсан,қаңтар,ақпан. Қыс желтоқсан айынан басталады.

Бұл мезгілде күн суытады. Батыстан суық жел соғады. Күн қысқарып,түн ұзарады. Жиі-жиі қар жауады. Жердің бетін аппақ қар басады. Адамдар қыста жылы киінеді. Бұл мезгілді балалар ұнатады. Олар коньки тебеді, шаңғымен сырғанайды, аққала жасайды.

Әр жыл мезгілінің өз мейрамы бар. Қыста біз Жаңа жылды қарсы аламыз.

Ой ашар:

1. Қыс туралы жұмбақ өлең оқу, жауабын сұрау. Мәнерлеп оқимын, жауабын сұраймын (күз, қыс).

2. Жыл мезгілдерін сұрау. Қыс мезгіліне тоқталу. Сурет бойынша әңгіме, “Қыс туралы” қыс айлары, қыс мезгіліндегі мерекелер туралы сұрау. 16 желтоқсан тәуелсіздік алған күн, Жаңа жыл мерекелерін сұрау. Қай жылы, қай ғасырда өмір сүрудеміз? т.б. сұрақтар қою.

Қыс тақырыбына өз суреттерін салу, сурет бойынша әңгімелеу беріледі, енді оқушылардың суреттері тексеріліп, 1, 2, 3 оқушыдан сурет бойынша әңгімелеп беруін сұраймын. Қалған оқушылардың суреттері қабырғаға ілінеді.

Тақырып бойынша диалог арқылы пысықтау сұрақтарына жауап алынады. Классик ақын Абай атамыздың табиғат лирикасына арналған өлеңдері сұралып, соның ішінде қыс өлеңі талқыға салынады.

Абай. «Қыс» мәнерлеп оқып беремін. Кейін тізбектеу әдісін пайдаланып парта бойынша оқытамын. Өлеңнің мазмұнымен жұмыс жасалады.

Топтық жұмыстыда пайдалануға болады мысалы: «Қыс қандай мезгіл?» постермен жұмыс жасатамын. Қорғайды.

Мағжан Жұмабаев «Аққала»

Бұл сабақты сайыс сабақ ретінде ұйымдастыруға болады. Себебі оқушылар аққала жасауды жақсы көреді. Еңді олар оны қардан емес қағаздан жасау керек. Суретін салу керек. Оларға тақырыптар, аттар қою керек. Олар бұл жұмыстарды ынталана орындайтыны сөзсіз.

Келесі тағыда өлең шығару , жұмбақ құрастыру сынды жұмыстар тапсыруға болады.

Жұмбақ өлең

Қар адамы аққала,

Үйі оның далада.

Шақырсам оны қонаққа ,

Келе алмайды бірақта

Неге?

Жұмабек Нұргүл

Аққала

Дөңгеленген аққала

Аппақ қардан жасалған

Шелек киген басына

Шалма таққан мойнына

Балаларда көреді

Бір қуанып кетеді

Уахит Мерей

«Осы тақырып аясында көңілді аққалалар сайысын ұйымдастыруға болады» Үйге Аққаланың суретін өз қалаулары бойынша салуға тапсырыңыз. Өзі салған аққалаға ат қойсын. Мысалы менің сыныбымда «Ұстаз аққала», « Аспаз аққала», Тазалықшы аққала, «Дәрігер аққала» , шаштараз аққала т.б сынды аттарды алып, соған сай киіндіріп, бірақ аққаланың пәшәнән өзгертпеген. Тақтаға іліп қойып, өздері қорғады. Себебін, мәнін түсіндіреді. Сайыс сонына қарай «Көңілді қыс» тақырыбына постермен жұмыс ұсынылды.

Шәмші Қалдаяқов

Хронологиялық тәртіп бойынша

Жылы	Шәмші Қалдаяқовтың өмір тарихы
1930	15 тамыз Қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысының Отырар ауданында дүниеге келген
1947-51	Сарыағаштағы Қапыланбек малдәрігерлік техникумында білім алды
1951	Жолдама бойынша Ақтөбе облысы, Мұғалжар ауданының Темір кеңшарында 8 ай зоотехник қызыметін атқарған
1951-1953	Ресейдің Сахалин портында кіші офицер шенімен әскери борышын өтейді
1953-1954	Шскент облысының Темір станциясында бір жыл клуб меңгерушісі қызыметін атқарады.
1954-1956	Ташкент қаласында Хамза Ниязи атындағы музыкалық училищеде оқыды. Ташкенттегі гастролге барған Қазақстанның халық әртісі Жамал Омарованың көмегімен Алматыдағы консерваторияға оқуға ауысты. Ауысуына консерваторияның сол кездегі ректоры Ахмет Жұбановтың үлкен көмегі тиді
1956	25 қазанда белгілі ақын Жұмекен Нәжімеденовпен бірлесіп,еліміздің қазіргі әнұранына айналған «Менің Қазақстаным» әнін жазады
1956-1962	Алматы консерваториясында бірнеше мәрте оқудан шығып, қайта қабылданып, бірінші курста оқыды. Шәкен ешқашан екінші курсқа жетпеген көрінеді
1961	Жәмила апаймен отбасын құрады. Екеуінен Мұхтар жәнеӘбілқасым атты екі ұл бар
1956-1961	Сазгердің жүзден астам тамаша туындылары дүниеге келген. Осы бес жылдағы әндері арқылы Шәмші Қалдаяқов бүкіл Қазақстанға аты танымал белгілі композитор болып үлгіреді.
1965	Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегері атанады.
1973-1991	18 жыл бойы Тараз қаласының маңындағы Дүнген ауылында оңаша өмір сүреді.
1991	Қазақстан халық әртісі атағын алды.
1992	29 ақпанда Алматыда ауыр науқастан қайтыс болады. Сүйегі «Кеңсай» зиратына жерленді
	Ұлы композитордың артында үш жүзге жуық әсем әндері қалды. Халық оның әндерін сүсіне тыңдайды.

Сабит Мұханов-аса көрнекті жазушы.

Баяндама:

Сәбит Мұқанов қайта туу, қалыптасу, есен дәуірлерін басынан кешірген бүкіл қазақ әдебиетінің тарихы туралы әңгімелеумен бірдей жаңа ғасырмен құрдас туып, Қазан төңкерісімен тұстас қолына қалам ұстаған Сәбит содан бері саналы өмірін туған халқына , туған әдебиетіне арналады. Ал өз заманындағы барлық қоғамдық даму мен жаңарудың қазақ халқына жаңа тарихының куәсі.

Ол ескілікті, оның әділетсіздігін жек көрді, теңдікті күтті.

Сәбиттің әдебиетке кешен дәуірі- тарихы, қоғамдық дамудың аса бір күрделі және қиын кезі болатын.

Әдебиетіміздің тарихында Сәбит өзінің күрескерлігімен ғана емес, өз қолымен жасаған мұрасымен- көркем туындылардың молдылығымен де аса үлкен орын алады. Жетпіс жылдың ішінде ол- бір күн бел шешіп босаң тартпаған, еңбек сүйгіш бейнетқор жазушы.

Сәбит Мұқановтың ақындығының екі түрін ерекше сипатына тоқталуға болады.Біріншіден, Сәбит-өзі шыққан төменгі таптың күрескер жыршысы. Өзінің алғашқы өлеңдері «Көңілім...», «Неге тудым...» «Жалшының зарынан..» бастап ( бәрі де 1917 ж жазылған) ақын өмірден көп көрген қазақ жалшылардың сезім күйін жырлады. Сәбиттің ақындық қызметінің 2-ші бір атап өтер бағалы жағы-оның лириканың өрісін кеңейткен жаңашылдығымен байланысты.

Сәбит ақындығының ерекшеліктері оның бұл саладағы еңбегі бұл аталған белгілермен шектелмейді.Мен бұл жерде ақын жаңашылдығының екі үлкен сипатын ғана атап отырмын. Сәбит кеңістік дәуірде қазақ поэмасының туу мен қалыптасуына мол үлес қосқан ақын.

Сәбит Мұқанов заман талабын ту аңғарғыш, дәуір өзгерістеріне қырағылықпен үн қосып отыратын белсенді қаламгер. Бұрынырақ жазған бірқатар шығармаларына деген жауакершіліктің артуы, көркемдік талап- талғамының күшейе түскені аңғарылады.Оның елеулі шығармаларының көбі-ақ дәуір мен жазушы елегінен қабат өтіп, үлкен бағаға ие болып отыр. «Жұмбақ жалау», «Ботагөз», «Адасқандар», «Мөлдір махаббат болып» жөнделді,жаңаланды, толықты .«Балуан Шолақ» та, «Сырдария»да бір-бір қараудан өтті.

1. Ғ.М., Ж.Молдағалиев, С.Мұқанов, Зульфия. Өзбек әдебиетінің онкүндігі.19722.Сабин Мұқанов. Жұбайы Мариям және баласы Арыстанмен. Бірге 1927ж

Өміржолы.

Сәбит Мұқанов

1900жылы қазіргі Солтүстік Қазақстан облысының Жамбыл ауданындағы Жаманшұбар деген жерде дүниеге келеді. Қазір бұлауыл Сәбит Мұкановтың есімімен аталады.

Жеті жасқа келгенде әкесі, бір жылдан соң шешесі қайтыс болып, жетімдіктің зардабын шегеді. Жастайынан ауылбайларының малын бағып, жалшылықта жүреді. Сегіз жасында ауылдағы молдадан оқып, сауатын ашады. Табиғатынан зерекСәбит хат танығаннан-ақ әр түрлі кітаптарды оқуға талпынады. Түрлі қисса, дастандарды оқиды. Абайдың, татар ақыны Ғабдолла Тоқайдың шығармаларымен танысады. Көп дастандарды жатқа айтатын болады.Бірте-бірте әдебиетке, өлеңге қызығушылығы оянады. Он екі жасынан бастап өлең шығаруға талаптанады. Ойын-тойда айтысқа түсіп, өлең шығарьш, "өлеңші бала" атанады.

«Көкшенің кеудесінде »Мәтінді түсініп, зерттеп оқу.

Тапсырмалар орындау.

• Көкше табиғатын суреттеп айт.

• Көкше табиғатын асқақтатып тұрған көркемдеуші теңеу сөздерді жаз.

• Көкше табиғаты авторға не дегендей болады?

• Мәтінді әңгімелеп айт. Ой толғаныс.

Әр топқа тапсырма.

«Кербез Көкше», т.б. мұғалімнің қалаған тақырыбы бойынша шығарма жаз.

Көкше табиғатына өлең жазып көр.

«Көкше көрінісінің» суретін сал.

Аңыздар

Сұрақ-жауап

1) Аңыз дегеніміз не? (халық ауыз әдебиетінің жанры)

2) Аңыз бізге қандай хабар береді? (халықтың ертедегі тұрмыс-тіршілігінен, өткен өмірінен, зама туралы ой-түйсігінен хабар береді)

3) Қазақ аңыздары нені қамтиды? (қазақ аңыздары тақырыбы, мазмұны жағынан шынайы тарихи оқиғаларды қамтиды)

4) Аңыздар неше топқа бөлінеді? (тарихи аңыздар, топонимикалық аңыздар, аңыз-күйлер)

5) Аңыздардың (сіздерге танымал) түрлерін атаңыз. (Асан қайғы, Қорқыт, Әз Жәнібек, Жиренше шешен, Абылай, Төле, Қазыбек т.б.)

Аңыз әңгімелер. Қазақ халқының оқиғасын шындық өмірден алып ауызша шығарған көркем шығармаларының бір саласы – аңыз әңгімелер. Аңыз әңгімелер тарихта болған белгілі бір адамдардың атына, іс-әрекетіне байланысты туады. Мұндай адамдардың ел үшін еткен еңбегі, қамқорлығы, халық намысын қорғауы, сол жолда жасаған игілікті іс-әрекеттері ел аузында аңыз әңгімеге айналып, ұрпақтан-ұрпаққа жеткен. Аңыз әңгімелерде халықтың қоспасы болғанымен, негізгі ой түйіні барлық жерде бірдей сақталады. Олардың өміріне байланысты әңгімелерде ертегілердегідей әсіре қиялдау көп кездеспейді. Уақиға желісі күнделікті өмірде кездесетін қарапайым сюжетке құрылады. Кейіпкерлері. Қазақ аңыздарындағы Асан қайғы, Жиренше шешен, Алдар көсе, Қожанасыр, Қорқыт, т.б. – бәрі де қарапайым адамдар ретінде суреттеледі. 

Сабақтарда қолданылуға болатын кестелер.

Үлгілер:

Авторлардың аты-жөні	Қайда туған?	Шығаманың аты	Шығарманың тақырыбы	Автордың қай шығармасы сендерге «Қазақ әдебиеті» курсынан таныс?
Күйші әрі ақын Байжігіт
Абылай хан (1711-1781)
Ақтамберді жырау (1675-1768)
Тәттіқара
Үмбетей жырау (1706-1778)
Бұқар жырау (1684-1781)
Тілеп Аспантайұлы (1757-1820)

	Исатай Тайманұлы	Махамбет Өтемісұлы
Қай жерде туды?
Қай рудан шыққан
Қандай қызмет атқарды?
Мінез-құлық ерекшеліктері

Салыстыру кестесі

1.	Мысалдың аты, тақырыбы	Шегіртке мен құмырсқа	Қанағат қарын тойғызар
2.	Авторы	Крылов (Абай аударған)	Ел аузынан
3.	Оқиға орны	Егіс даласында	Бақ ішінде
4.	Кейіпкерлер	Шегіртке мен құмырсқа	Оқымысты мен құмырсқа
5.	Құмырсқа қандай?	Біреу, еңбекқор, қарапайым, үйі бар, дән жинайды	Құмырсқа біреу және көп дән жинады, күзетті, інін кеңейтеді
6.	Мазмұны, идеясы қандай?	Қарапайым, еңбекқор болу керек	Ақылды, шыдамды, қанағатшыл болуы керек

• Тест – интервью

1. Шығарманың негізгі идесы неде? Ескерту: Астын сызу керек 2. Шығарманың қай кейіпкері жүрегіңе жақын? Қай кейіпкерге ұқсағың келеді? Астын сыз Неге екенін ауызша дәлелде? 3. Осы шығарма мазмұнына сай келетін мақал – мәтелдің астын сыз. Неге екенін дәлелде? Өзің білетін басқа мақал – мәтел жазуға болады. 4. Жаяу Мұсаның қандай әндерін білесің? Жазып қой

Өнерді сүю, үйрену, спортты дәріптеу, Отанды сүю, ерлікке, қайсарлыққа тәрбиелеу, бейбітшілік, адамгершілік достық тәрбиесі Жаяу Мұса, Шоқан, Мұса Шарманов, Тәтімбет, Солтанғазы Батыр бір – оқтық Өнерді үйрен де жирен. Әр кімнің өз жері жұмақ. Жақсы жаныңа жолдас, жаман малыңа жолдас. Батаменен ел көгерер.

Шығармаларға сатылай кешенді талдаудың үлгілері

Шоқпардай кекілі бар қамыс құлақ

Авторы- Абай Құнанбаев 1845 жылы Шығыс Қазақстан облысы ,Абай ауданында дүниеге келген. Қазақтың бас ақыны. 1904 жылы 23 маусымда жүрек ауруының асқыну салдарынан өмірден өтеді.

Тақырыбы-бұл өнер туындысының іргетасы. Бұл -шығарма. Әдеби шығарма дегеніміз- белгілі дәуірдегі қоғамдық шындықтың сәулесі. .бұл өлеңнің тақырыбы-аттың түр-тұлғасын сипаттау.

Жанр түрі-поэзия. Өлең дегеніміз-белгілі бір өлшеммен қиыннан қиыстырып,үйлесімді ырғақпен ұйқасып келетін көрнекті сөз жүйесі.

Өлең 8 шумақ,3бунақ,32 тармақты.11-12 буынды

Қара өлең ұйқасы.

Идеясы-өлеңнің негізгі идеясы аттың шабыс-желісі,жүріс-тұрысы,түр-тұлғасы арқылы бейнеленеді.

Өлеңнің тәрбиелік мәні-ақынның төрт түліктің бірі жылқы малына деген қөзқарасы.

Өзім туралы

Авторы- .Қасым Аманжолов 1911 жылы Қарағанды облысының Қарқаралы ауданына қарасты Қызыл ауылында туған. Бес жасында әкесінен айырылады. Әкесі дүниеден өткен соң,тіршіліктің тауқыметінкөрген болашақ ақын ауылда қозы,қой бағады,отын-су,шөп тасиды.молдадан тиіп-қашып оқып,сауат ашады. 1924-26ж.ж. Семейдің мал дәрігерлігі техникумында оқиды.

Тақырыбы-бұл өнер туындысының іргетасы. Бұл -шығарма. Әдеби шығарма дегеніміз- белгілі дәуірдегі қоғамдық шындықтың сәулесі. Бұл өлеңнің тақырыбы-.

Жанр түрі-поэзия. Өлең дегеніміз-белгілі бір өлшеммен қиыннан қиыстырып,үйлесімді ырғақпен ұйқасып келетін көрнекті сөз жүйесі.

Өлең 25 шумақ,3бунақ,100тармақты.11-12 буынды.

Қара өлең ұйқасы.

Идеясы- автор өмір көріністерін суреттеген.оны өз көзқарасы,өз дүниетанымы тұрғысынан бейнелейді.сол арқылы өз мақсат-мүдесін,арманын білдіреді.ақын өз табиғатын тануға деген талпынысы,келешекке шолу,болашаққа үміт,арман-сенімі.

Өлеңнің тәрбиелік мәні- шыншыл ақын ұрпағымен ашық сөйлесіп,өз мақсатын,сенімін сайып салып,отанды,туған жерді сүюге үндейді,қайсарлыққа,табандылыққа баулиды.

А

Абай Құнанбайұлы-қазақ жазба әдебиетінің негізін салушы.

қын жазушылар өмірі мен шығармашылығына сатылай кешенді талдаудың үлгілері

1.Кезеңдері:1845-1904 ж.ж

2. Туған жері: Семей облысы,Абай

ауданындағы, Шынғыстау баурайында

3.Шын есімі: Ибраһим,атасы еркелетіп Абай деп атаған.

4. Шыққан тегі: Тобықты руы,әкесі-Құнанбай-ел

билеген,әрі шешен адам болған.

5.Білім жолы: ауыл молдасынан,он жасында Семейдегі

Ахмед Риза медіресесінде оқыған.

6.саяси қөзқарасының қалыптасуына ықпал еткен-әжесі –

Зере,анасы-Ұлжан,орыс зиялылары,шығыс ақындары

Науаи,Низами,Фирдоуси

7.шығармашылық ,еңбек жолы: Өлең жазған,45 қарасөзі

бар,орыстың ақындарының шығармаларын аудармалар

жасаған

8.Мақсаты: Жастарды өнер-білімге және ғылымға

шақырады.қазақ халқының сол кездегі болмысын,рулық

қайшылықтарын ашу,жастарды ел басқару ісіне тарту.

9.Тарихтағы орны: -Қазақтың ұлы ақыны, кемеңгер,

ойшыл,қазақ жазба әдебиетінің негізін салушы.

Шерхан Мұртаза.

Көрнекті қазақ жазушысы. Белгілі қоғам қайраткері. 1993 жыл 28 қырқүйекте Әулиеата уезі, Жамбыл облысы, Жуалы ауданы, Мыңбұлақ топырағында дүниеге келген. 1955 жыл Мәскеудегі Ломаносов атындағы мемлекеттік университетті бітірген. 1963 жылы “Жазушы баспасөның редакторы”, республикалық “Лениншілік жас, газеті ”Жалын”, “Жұлдыз” журналдарында бас редакторы болып істеді.

Драматург, жазушы, журналист, қоғамқайраткері Шерхан Мұртаза қай слада еңбек етсе де, халықтың сөзін айтып, жоғын жоқтайды. Оның мінезіндегі турашылдығы, еңбекқорлығы өзі жасаған кейіпкерлер бойынан табылып жатады. Драматургтың "Сталинге хат", "Бесеудің хаты", "Жетім бұрыш", т.б. пьесалары республикалық, облыстық театр сахналарында қойылған. "Бұлтсыз күнгі найзағай", "Мылтықсыз майдан", "41-жылғы келіншек", "Интернат наны", т.б. хикаяттар мен әңгімелер жинағы, көп томды "Қызыл жебе" романы жарық көрді.

Көркем шығармалардың бір түрі — драмалық туындылар. Драмалық туындылар, яғни пьесалар театр сахнасына қоюға арнап жазылады. Осыған байланысты пьесаның көлемі, құрылысы, тілі, адам мінезін танытуы тұрғысынан өзге жанрдағы туындылардан өзіндік ерекшеліктері бар.

Драмалық туынды құрылысындағы ерекшелік оның кейіпкерлердің диалогі (диалог – оқиғаға қатысушы бірнеше адамдардың өзарасөйлесуі) мен монологіне (монолог -- әдетте, бір кейіпкердің сөзі, түрлі жағдайлардың әсерімен оның өзімен-өзісырласуы, толғанысы) құрылуы. Диалог те, монолог те пьесадағы тартысқа қатысушы адамдардың алуан мінезін, көзқарас-мақсатын айқын танытатындай мағыналы да көркем болуы керек. Өйткені драмалық, туындыда автор басқа жанрлардағы шығармадағыдай (мәселен, әңгіме, повесть, т.б.) оқиғаларды өзі баяндап, әңгімелеп, кейіпкерлеріне мінездеме беріп отырмайды. Драматург адам мінезін де, тартысты да, бейнелеп отырған өмір шындығын да тек пьеса кейіпкерлерінің сөзі (диалог, монолог) мен іс-әрекеттері арқылы ғана көркем танытады. Қысқа түсіндірме түрінде келетін автордың сөзі ремарка депаталады.

Пьесаның тағы бір ерекшелігі — оқиғаны, тартысты сахналық қойылым барысында актерлердің ойыны арқылы көрерменнің көзалдында дәлқазір, осы сәтте өтіп жаткандай етіп танытуы.

Жазушы, драматург Ш.Мұртаза өз шығармаларына тарихи оқиғаны өзек етіп алады. Тарихи шындықты көркем шығарма етіп беру оңай емес, себебі ол шындықты елдің бәрі біледі. Ел білген шындықты көркем сөздің қуатымен қайта жаңғырту, оқырманының жүрегінен өткізу нағыз талантты жазушының ғана қолынан келеді.

Шоқан Уалиханов

Шоқанның шын аты — Мұхаммедханафия. Шоқан Абылай ханның шөбересі екенін оқушылардың естеріне саламын. Шоқанның туып-өскен жері Құсмұрын және Сырымбет. Шоқанның жастайынан ғылым мен білімге құмартуына әкесі Шыңғыс сұлтан мен әжесі Айғанымның әсері мол болған.

Шоқан он екі жасында 1847 жылы Омбы қаласындағы Сібір кадет корпусына оқуға түседі. Бұл оқу орын патша өкіметіне қызмет ететін әскери саладағы офицерлерді дайындайтын. 1853 жылы Шоқан аталған оқу орнын корнет деген офицерлік шенмен бітіріп, әскери қызметке орналасады. Осыдан Шоқанның ғылыммен айналысуына жол ашылады. Ол көптеген ғылыми-зерттеу экспедицияларға қатысады. Қашқарияға жасаған сапары оның атын әлемге әйгілі етеді. Шоқан Ф.М.Достоевский, Г.Н.Потанин сияқты ғылым мен әдебиеттің белгілі өкілдерімен достасады.

Осылай түсіндіре келе оқушыларға Шоқанның өмірінен, ғылыми жолдарынан оқулықты пайдалана отырып дәптерге хронологиялық кесте жасау тапсырылады.

Үлгі:

1. 1835 жыл - Шоқан дүниеге келді.

2.1847 жыл - Шоқан Омбыдағы Сібір кадет корпусына оқуға түседі.

3.1853 жыл - Шоқан Сібір кадет корпусын бітіреді т.б.

Шыңғыс Айтматов

Шыңғыс Айтматов (қырғызша: Чынгыз Айтматов) (1928 ж. желтоқсанның 12 Шекер, Қырғыз АКСР — 2008 ж. маусымның 10, Нүрнберг, Алмания) — ойшыл гуманист, данагөй, қазақ-қырғызға ортақ халық жазушысы, Социалистік Еңбек Ері, КСРО мемлекеттік сыйлығының үш мәрте иегері және Лениндік сыйлықтың лауреаты.
Айтматовтың бүкіл шығармашылығы мен өмірі бастан-аяқ қазақ халқымен тығыз байланысты болды. Сонау «Жәмиладан» бастап, әлемге танымал «Қош бол, Гүлсары», «Ақ кеме», «Ғасырдан да ұзақ күн», «Жанпида» сияқты барлық шығармаларындағы көркем образдарының рухы мен мінезі қырғыздан гөрі қазаққа өте-мөте жақын еді. Жазушының өзі де қазақ ауылымен іргелес, қоныстас жерде туып-өскен. Әкесі Төреқұлды Тұрар Рысқұлов қолынан жетектеп жүріп, Ташкентке оқуға түсірген. Кейін қырғыздың көрнекті қоғам қайраткері болған, 1938 жылы «халық жауы» ретінде атылып кеткен Төреқұл Айтматов Т. Рысқұловтың тікелей тәрбиесін көрген шәкірті болған

Қаныш Имантайұлы Сәтбаев (1899-1964) - аса көрнекті қазақ геологі, қоғам қайраткері, Қазақ КСР Ғылым академиясынұйымдастырушы және оның тұңғыш президенті, Қазақ КСР академиясының академигі, қазақстандық металлогения мектебінің негізін қалаушы.

• Туған жері бұрынғы Семей губерниясының Павлодар уезіндегі Ақкелін болысы (қазіргі Павлодар облысының Баянауыл ауданы).

Геологиялық барлау мамандығы бойынша Томск технологиялық институтының тау-кен факультетін бітіріп келгеннен кейінгі Қаныш Сәтбаевтың бүкіл өмірі Қазақстанның минералдық ресурстарын және рудалық кендер генеалогиясын зерттеуге арналған. Оның геологиядан басқа ғылымдардан да; мәдениет саласында да; тарихтан да қалдырған ізі сайрап жатыр. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталуға тақағанда, жағдайдың аса қиын ауырлығына қарамастан, Қазақ КСР Ғылым академиясының ұйымдастыру жұмысына басшы болып, оның ісіне бел шеше араласуы ұлыларға тән көрегендіктің белгісі еді. Оның қалдырған ғылыми бай мұраларының ішінде, әсіресе, Жезқазған кені туралы зерттеулерінің, Сарыарқаның металлогендік және болжам карталары жөніндегі еңбектерінің мәні ерекше. Жезқазғанның ірі мыс рудалы аудандар қатарына жатуы кезінде осы кеннің жоспарлы түрде кең масштабтағы барлау жұмыстарын ұйымдастыруға болатын ірі объекті екенін дәлелдеп берген Қаныш Сәтбаев еңбегінің нәтижесі. Сондай-ақ ол минералдық шикізатқа бай Сарыарқа, кенді Алтай, Қарағанды, Қаратау секілді аймақтарға да ерекше назар аудара зерттеп, олардың кендерінің стратиграфиясы, тектоникасы, құрылысы, металлогениясы, неохимиясы және шығу тегі туралы маңызды ғылыми қорытындылар жасады, ғылымға формациялық металлогендік анализдің кешендік әдісін енгізді.

Смақов Жақан (1932 - 1974) 
Смақов Жақан 1932 жылы Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы, Ынталы ауылында туған. Сол жерде орта мектепті бітіргеннен кейін Қазақ мемлекеттік университеті филология факультетінің журналистика бөлімін бітірген. Алғашқы өлеңі де сонда оқып жүргенде жазылған. «Мені балалар тақырыбы әрдайым қызықтыратын» - деп жазыпты ол өзінің қысқа ғана өмірбаянында. 1953 жылы партия тың жерді игеру жұмысын қолға алғанда, «Пионер» журналында «Арам шөп пен бидай» деген алғашқы өлеңі шықты. 
Жақан Смақовтың елуінші - алпысыншы жылдары «Сыйлық», «Қаз - қаз бас», «Жастық сыры», «Ойындар мен жұмбақтар», «Күлдірген», «Сылдырмақ», «Жүз бір жұмбақ», «Қарақат», «Тамшы» деген өлеңдер жинағы басылды. Бұлардан басқа «Біздің атай Түсекең, қартаймайтын кісі екен», «Менің бөпем», «Ғажайып бұлттар», «Саяхат» деп аталған сурет кітапшаларын бастырды. 
Жақан Смақовтың нағыз балалар ақыны екенін оқырмандарына әбден танытқан кітабы - «Жалын» баспасы 1976 жылы шығарған «Жаңғырық» атты таңдамалы өлеңдер жинағы. «Талапай» - кітабы да (1984) қазақ балалар әдебиетіне қосқан жаңалық ретінде қабылданды. Ж.Смақовтың қызмет өмірбаяны ұзақ емес: 1955 жылы Талдықорған облыстық газеті «Советтік Жетісуда», одан кейін «Қазақстан пионері», «Коммунизм таңы», «Жетісу» газеттерінде істейді. 1958 жылы Алматы телевизиясы ашылысымен, оның тележурналистік қызметі басталды, мұнда ол тоғыз жыл бойы балалар редакциясын басқарды. Алматы телестудиясының ақын - жазушылар, композитор, суретшілер көп үйірілетін телевизиялық хабарлардың түр - түрін ойлап табуға ынтық Жақан ақын «Ерденнің ертегісінен» басқа Игорь Саввин екеуі бірлесіп, «Кешкі ертегі» - деген күнделікті хабар үйымдастырды. 
Жақан ақын «Тамшы», «Бұршақ туралы ертегі», «Кім күшті, кім мықты», «Ұзын аяқ», «Аю қалай адасты» сияқты шығармаларын әуелі телевизиялық хабарға арнап жазып, кейін кітаптарына енгізді. Оның құсбегі туралы телефильмі бүкілодақтық экранға шықты. 

Ақын поэзиясының айрықша бір саласы - жұмбақтары.Бұларда мәнді мазмұн, тапқырлық, көркемдік сырлары бар. 
Құрғақ жерде сақтайсың,  Бір ағашта бес тармақ, 
Менсіз тамақ татпайсың  Бес тармақта бес жаңғақ. 
(Тұз)  (Қол) 
Қалам ұстағаннан балаларға, әсіресе балдырғандарға арнап өлең жазған ақын, өзіндік ерекшелігі танылған шағында, денсаулығы нашарлап, қырық екі жасында қайтыс болды.

(1926–2004)

ТОЛЫБАЕВ ҚҰРМАНБАЙ

14 сәуірде Алматы облысындағы Асы жайлауында туған. Құлжа қаласында ұйғыр мектебін бітіріп, сондағы қазақ мектебінде мұғалім болады. 1948 жылдан бастап Құлжа, Үрімші қалаларында қазақ тілінде шығып тұратын газет-журналдарда жұмыс істеген. 1955 жылы тамыз айында атамекеніне оралып, Алматыда баспаханада, баспада корректорлық қызмет істейді. 1963 жылы Қазақ мемлекеттік университетін журналист мамандығы бойынша бітіріп шығады. 1963–1996 жж. «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан») газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, «Балдырған» журналының қызметкері, республикалық «Шалқар» газеті редакторының орынбасары болған.
1958 жылы «Достық даусы», 1961 жылы «Жырға сапар», 1964 жылы «Жас дәурен» жинақтарында өлеңдері, «Бел-белестер» дастаны жарияланды. Сондай-ақ ол «Алтын сандық» (1984, М.Әлімбаевпен бірлесіп), «Бозінген» (1985) деген атпен қазақ ертегі-аңыздарын құрастырушы және дәстүрлі «Жыл – он екі ай» күнпарағын шығарып келді. Қаламгер шығармалары мектеп оқулықтарына енген.
Шығармалары: Ай күледі. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1969; Қайдасың, досым? Повесть. А., «Жазушы», 1970; Шынар. Өлеңдер мен поэмалар. А., «Жалын», 1976; Шырын. Әңгімелер мен ертегілер. А., «Жазушы», 1974; Өжеттер. Повесть және ертегілер. А., «Жалын», 1977; Балбөбек. Өлеңдер, ертегілер. А., «Жалын», 1979; Күн бөбегі. Ертегілер. А., «Жалын», 1981; Шапақ. Әңгімелер, ертегілер. А., «Жалын» 1984; Алматым менің. Деректі әңгімелер. А., «Жалын», 1985; Смельчаки. Рассказы, повесть. А., «Жалын», 1986; Тамшылар. Әңгімелер мен новеллалар. А., «Жалын», 1987; Айдың жүзі дөңгелек. Әңгімелер, повесть, ертегілер. А., «Жалын», 1989; Нар идірген. Күй аңыздары. А., «Өнер», 1993; Әсет. Роман-новелла. А., «Өнер», 1995; Қаныш Сәтбаевтың балалық шағы. Әңгімелер. А., «Балауса», 1999; Бабадан қалған бар байлық. Этнографиялық-танымдық әңгімелер. А., «Қазақстан», 2000; Сырлы әлем. Ертегілер, мысалдар, аңыздар. Астана. «Елорда», 2001.

ШАҢҒЫТБАЕВ ҚУАНДЫҚ

(1925–2001)

21 наурызда Ақтөбе облысының Қарабұтақ ауданында дүниеге келген. Ақын, Қазақ мемлекеттік университетін бітірген (1943). 
1944–1955 жж. Ақтөбе педагогикалық институтында кафедра меңгерушісі, облыстық «Социалистік жол», «Актюбинская правда» газеттерінде бөлім меңгерушісі, 1955–1973 жж. «Қазақ әдебиеті» газетінде, «Жұлдыз» журналында бас редактордың орынбасары, бас редактор, «Қазақфильм» киностудиясында, Қазақ радиосында бас редактор.
Алғашқы кітабы «Ар» деген атпен 1945 жылы жарық көрді. Кейін «Өлеңдер» (1965), «Аққу әні» (1968), «Стихи» (1970), «Арма, республикам» (1974), «Лирика» (Таңдамалы, 1976), «Жыр жаһаны» (Ауд., 1980), «Гүлтолқын» (1982), «Саршатамыз» (1982), «Жыл құсы» (Таңдамалы, 1987), «Махаббат пен ғадауат» (1995) лирикалық кітаптары жарық көрді. Қ.Байсейітовпен бірге «Беу, қыздар-ай» (1960), «Ой, жігіттер-ай» (1967), «Құтырғаннан құтылған» пьесаларын (1960), «Алтын таулар», «Айсұлу» (1963) операларының либреттосын жазды.
Көптеген ән өлеңдерінің авторы. А. С. Пушкиннің «Евгений Онегин» романын (1949, 1986), М.Ю.Лермонтов, И.В.Гете, Р.Бернс лирикаларын, О.Хаямның рубаяттарын, М.Горькийдің «Қыз бен ажал» поэмасын (1941) қазақ тіліне аударды. Аудармашылық қызметі үшін Халықаралық Пушкин сыйлығына ие болды.
Қазақстанның Халық жазушысы.

Төлеген Айберген

Төлеген Айберген - қазақ халқының ақыны. Төлеген Айберген (3. 3. 1937 ж. т., Қарақалпақ АССР-і, Қоңырат ауд., "Қоңырат" с- . зы, - 29. 8. 1967, Нүкіс қ.) -ақын. Ташкент пед. ин-тын бітірген (1959). 1959-62 ж. ' Қоңырат ауданындағы орта мектепте мұғалім, 1962-65 ж. Шымкент обл-ның Сарыағаш ауданындағы кешкі жастар мектебінде директор. 1965 жылдан Қазақстан Жазушылар одағы жанын-дағы әдебиетті насихаттау бюросында қызмет істеді. А. өлеңдері респ. баспасөзде 1957жылдан жарияланды. Туған жерге деген албырт сағыныш пен мелдір махаббатқа толы бір топ өлеңдері 1961 ж. шыққан "Жас дәурен" атты топтама жинақта басылды. Отанға, туған елге деген сүйіспеншілігін, замандастарымыздың рухани сезім байлығын, ізгі тілеу, ақ ниетін жарқырата ашқан, қазақ поэзиясында өзіндік жаңа ыррақ, тегеурінді екпін әкелген поэтикалық жыр кітаптары - "Арман сапары" (1963), "Өмірге саяхат" (1965), "Құмдағы мұнаралар" (1968), "Мен саған рашық едім" (1970), "Аманат" (1975), "Бір тойым бар" (1981), балаларға арналған "Бақшаға саяхат" сурет-кітапшасы (1985) жарық көрді. Сондай-ақ орыс тілінде "Мир созвездья" (1987) деген атпен таңдама-лы өлеңдері аударылып басылды. А-тың "Ақ серке", "Ақ жайық", "Жаңғырран Маңғыстау", "Қазақстан", "Сені ойладым", "Мені ойла", "Ақ қайыңдар", "Бір тойым бар", т. б. өлеңдеріне жазылған әндер ел арасына кеңінен танымал. Қазақстан Ленин комсомолы сыйл. лауреаты (1974, қайтыс болғаннан кейін). 1997 ж. ақынның "Таңдамалы өлеңдер" жинағы мен ол ту-рапы жазылран "Біргемін мен сендермен" атты естелік кітабы жарық көрді.

Ақынның өмірбаянымен таныстыру.

Тұрманжанов Өтебай

Ө .Тұрманжанов 1905 жылът 15 желтоқсанда Бөген ауданындағы "Жалғызағаш" ауылында туған. Ташкентте N14 жетім балалар үйінде тәрбиеленді. Мәскеуде Шығыс еңбекшілері Коммунистік университетінде оқып білім алды. Ташкенттегі Орта Азия университетінің оқытушысы, кафедра меңгерушісі болды (1927-ЗОжж.). 1939 жылы Өзбекстан Жазушылар Одағы жанынан құрылған қазақ секциясын басқарды. 1931 жылы өлкелік партия комитетінің шақыруымен Алматыға ауысады. КазПИ-де профессор міндетін атқарады. Кейін Казақ мемлекеттік баспасында бөлім меңгерушісі, "Қазақ әдебиеті", "Әдебиет майданы", "Жұлдыз" газет-журналдары бас редакторларының орынбасары, бас редакторы (1935-37жж.) болды. Саяси қуғын-сүргінге ұшырап, түрмеде лагерьде айдауда болды. Өмірінің соңғы жылдары "Жазушы" баспасында бөлім меңгерушісі кызметін аткарған. Тұңғыш жинағы "Таң өлендері" (1925ж.) Мәскеуден шықты. 1937 жылы - "Қошан кедей", 1929 жылы - "Таң сыры" т.б. 40-тан аса кітаптың авторы. Таңдамалылары 1959, 1964, 1975 жылдары жарық көрді. Л.Н.Толстойдың балаларға арналған шығармаларын аударды. "Казақтың мақал-мәтелдері", "Асыл сөздер" атты жинақтарды құрастырды. Ауыз әдебиетінің белгілі зерттеушісі, көрнекті ақын Ө.Түрманжанов Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды.
Ө.Тұрманжанов 1978 жылы Алматы каласында дүние салды.

ІЛИЯС ЖАНСҮГІРОВ

Талдықорған облысы 1894-1938 ауыл мектебі

Ақсу ауданы жылдары

АЛҒАШҚЫ ӨЛЕҢДЕРІ

Тілек Жастар. Саналы жастарға. Оқимын.

(1917) (1924) (1924) (192

П ОЭМАЛАРЫ

Көкшетау. Құлагер. Күйші.

С ИПАТТАМА

Суырып салма

Репрессия құрбаны

лирик ақын оптимист

ЖҮСІПБЕК АЙМАУЫТОВ

Повладор облысы - арабша хат таныды

Баянауыл ауданы 1889-1931 - ағаш шебері

Қызылтау атырабы жылдары - темір ұстасы.

ӨМІРБАЯНЫ

Павлодардағы 1914-1918 ж.ж. «Қазақ тілі»

қазақша-орысша семей оқытушылар «Ақжол»

2 кл. бітірді семинариясы газеттерінд редактор

С ИПАТТАМА

өнер иесі

аудармашы

дарын жазушы

драмашы сегіз қырлы

бір сырлы

ақын зерттеуші репрессия құрбаны

А ХМЕТ БАЙТҰРСЫНОВ

Торғай облысы 1873-1937 Торғайдағы

Сартүбек ауылы жылдары орыс-қазақ

мектебі

СИПАТТАМА

Көрнекті педагог

тілші, ғалым қоғам қайраткері

әдебиет зерттеушісі дарын аудармашы журналист бір қатар оқу құралының авторы

репрессия құрбаны

Әдебиет теориясынан көмек.

Жазушы шығарманы жазбас бұрын қандай мәселені негізгі ой ретінде алуға болатынын көп ойланады. Сол ой шығарманың тақырыбы болып есептеледі.

Идея-Әрбір мәтінде автордың не айтқысы келетіні жөнінде негізгі ой болады.

Мәтін – мағына жағынан байланысқан екі немесе оданда көп сөйлемдерден құралады. Әңгіме құрастырғанда бірде сипаттап, бірде хабарлап, ал ендібірде түсіндіріп айтылады. Соған байланысыты мәтін хабарлама , сипаттама, пайымдау болып бөлінеді.

Мысал- шағын көлемді оқйғаны мысқыл түрінде жазған шығарма. Әңгіме аң , құс, хайуанат, өсімдік турал айылғанымен , адам бойындағы мін, кемшілікті көрсетеді.

Диолог- екі адамның әңгімесі, сұрағы мен жауабы.

Пейзаж- табиғат көрінісін өзінің әсем де әсерлі , көркем де сұлу қалпында тамаша етіп суреттеу.

Мінездеме- жазушының өзінің кейіпкерінің әс-әрекетін , қимылын, мінезін суреттеу.

Суреттеу- автордың оқиға желісіне қарай табиғат көрінісінің өзгерістерін көркемдеп, бейнелеп баяндауы.

Баяндау – баяндауда жазушы оқиғаның қалай болғанын,кейіпкерлер іс-әрекетін, мінез-құлқын автор баяндап береді. Баяндау дегеніміз портретғ мінездеме, пейзаж, диалог, монолог сияқты композицияның бір бөлігі болып саналады.

Кейіпкер портреті- адамның сырт бейне-бітімі, кескін-келбетін, жүріс-тұрысын, пішінін, жүзін,киімін сөзбен суреттеп беру.

Теңеу- заттың тура мағынасында емес , ауыспалы басқа мағынамен салыстырып айту.

Қазақстан қорықтары.

№	Атаулары	Жылдар
1	Ақсу -Жабағылы	1926 ж
2	Алматы	1935 ж
3	Марқакөл	1976 ж
4	Батыс Алтай	1992 ж
5	Қорғалжың	1959 ж
6	Наурызым	1930 ж
7	Барсакелмес	1939 ж
8	Үстірт	1984 ж
9	Алакөл	1998 ж

Ж. Жабаев өмірі.

Жамбыл 1846 жылы туған. Ақпанның үскірік боранында атасы Ыстыбайдың ауылы үдере көшіп, Шудың бойына қарай бет алады. Ыстыбайдың немересі, Жабайдың үшінші перзенті, болашақ даңқты ақын көш - жөнекей Жамбыл тауының етегінде туғандықтан Жамбыл есімімен аталады.

Жамбылдың балалық шағы да, бар ғұмыры да Жетісу жерінде өтті.

Жамбылдың алғашқы ұстазы, атағы қазақ арасына кең жайылған Сүйінбай ақын. Ол да Жамбылмен рулас .

Жамбылдың ұстазы Дина Нүрпейісова мен Жамбыл Жабаев

Сүйінбай Аронұлы

Жамбыл балалармен бірге

Ілияс Жансүгіров

Ілияс Жансүгіров – лирик ақын.

Ілияс Жансүгіров- ақын, жазушы, драматург, аудармашы, халық ауыз әдебиетін зерттеп жинаған, жасынан домбыра тартады, ән салады.

Ілияс Жансүгіров 1894 жылы қазіргі Алматы облысы, Ақсу ауданында туған.

1920 ж- Алматыда оқиды, кейін Ташкентте мұғалімдер даярлайтын институтта оқиды.

1928 ж- Мәскеуде Журналистика институтын бітіреді

«Қазақстан» баспасының директоры қызметін атқарады.

1938 жылы репрессияға ұшырады.

әңгімелері «Күң өлімі», «Жарапазан», «Сыйға – сый, сыраға - бал», «Шешілмеген жұмбақ», «Жолдастар»- романы Фельетондары: «Құқ», «Құйрықты базар», «Ұяның ұясы, қожаның дорбасы», т.б.

Пьесалары- «Кек», «Түрксіб», «Исатай-Махамбет»

поэмалары- «Дала», «Күйші», «Құлагер» өлеңдері - өз беттерімен атауларын жазу «Гималай», «Мәскеу-Қазақстан»,

Тапсырма: конспект жазу

Ілияс Жансүгіров

Сырбай Мәуленов- көрнекті ақын.

Сырбай Мәуленов

(1922-1993)

Сырбай Мәуленов 1922жылы Қостанай Обылысының Жангелдин ауданында туған.Ұлы Отан соғысына қатысқан.Көптеген жыр кітаптарының авторы.Сырбай Мәуленовтің өлеңдерінде өмір салтанаты, адамдардың сыр-сипаты әсерлі, тартымды суреттеледі. Өлеңдері бейнелі сөздермен, дәл табылған теңеулермен,ойлы түйіндермен бірден- ақ назар аударып, көңілге ұялай кетеді.Ақын қарапайым, елеусіз жайлардың өзін әр қырынан құбылта,ойната көрсетіп,болмыстың бойына қан жүгіртіп,өзгеше қимыл-қозғалысқа түсіруге шебер.Сырбай лирикасының ірі саласының бірі – табиғат лирикасы.Ақын туған еліміздің көрікті мекендерін, табиғат суреттерін тамсана жырлайды.Көрген-білгендер, жол әсерлері өлең жолдары болып көз алдымызға тұра қалады.

Сәрсекеев Медеу, (1936 ж.), жазушы «РӘСІМ»

Жазушы Медеу Сәрсекеев Семей облысы Абай ауданының Қайнар ауылында дүниеге келген.   1958 жылы Қазақ кен-металлургия институтын бітірген. 1958-1959 жылдары "Жас алаш" газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, 1959-63жж. Семей цемент заводында смена мастері, аға диспетчер, өнертапқыштар бюросының бастығы, 1963-1965 ж.ж. "Егеменді Қазақстан" газетінің Шығыс Қазақстан облысындағы меншікті тілшісі.   1965 жылдан Семей облысаралық бөлімшесінде жауапты хатшы қызметтерін атқаған.

Жазушы Медеу Сәрсекеев Семей облысы Абай ауданының Қайнар ауылында дүниеге келген. 1958 жылы Қазақ кен-металлургия институтын бітірген.

 

1958-1959 жылдары "Жас алаш" газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, 1959-63жж. Семей цемент заводында смена мастері, аға диспетчер, өнертапқыштар бюросының бастығы, 1963-1965 ж.ж. "Егеменді Қазақстан" газетінің Шығыс Қазақстан облысындағы меншікті тілшісі; 1965 жылдан Семей облысаралық бөлімшесінде жауапты хатшы қызметтерін атқаған.

 

"Ғажайып сәуле"(1959), "Көрінбестің көлеңкесі" (1960), "Жетінші толқын"(1964), "От және атом"(1965) повестері жас жеткіншектерге арналған. Өндіріс адамдары жайлы "Жетіжылдықтың жігіттері" очерктер жинағы(1961), "Қаз қайтқанда"(1968), "Айшықты мезет"(1969) деректі повестері жарияланды. "Сәтбаев" атты деректі ғұмырнамасы, "Тамаша адамдар өмірі" сериясымен жарық көрді(1980, 1989). "Шығыс хикаясы" пьесасын(1971), "Жаңғырық"(1979), "Көмбе"(1985) романдарын жазды.

Он сұрақ! әдісі

Мұғалім бір қатысушыны таңдап алады және оның маңдайына негізгі сөз жазылған стикерді жапсырады – келесі топ сол сөзге байланысты 10 сұрақ қоя алады, соңында оқушы стикердегі жасырын сөзді болжап айту керек.

Мысалы өлеңге байланысты “ күз”, “ қыс ” т.б

Өлеңді түсініп оқу тапсырылады. Өлеңдегі түсініксіз сөздермен жұмыс жасай отырып, өлеңге мазмұндық талдау жасату.

Серпілген сауал

Тақырыптың түсіну деңгейін арттыруға және талқылау дағдыларын дамытуға қол жеткізу үшін сыныптағы оқушылардың арасында сұрақтарды лақтырыңыз.

Мысалы,

“ бұл өлең туралы қандай ой айтасың?”

“ Өлеңнен автордың қорытынды сөзін тауып көр?”

“ Осы өлеңге мағыналық ұқсасы бар қандай өлеңдер білеміз?” т.б

конверт-сұрақ

2-3 сұрақ жазып, конвертке салыңыз (оқу мақсатына қарай). Әрбір оқушыда өзінікі болатындай етіп, бірнеше конверт дайындаңыз. Әрқайсысына екі минут беріңіз: оқушы стикерде атын және жауабын жазады; екі минут өткен соң конверт келесі оқушыға беріледі, осылай бұл 2-3 сұраққа барлығы жауап бергенше жүре береді. Стикерлерді жинап, бірнеше жауапты дауыстап оқыңыз (аттарын атамастан); сынып белгілі бір сұрақтың қаншалықты дұрыс болғанын талқылайды.

Өздік жұмыс:

Сыныптастарыңыз үшін 5 сұрақ жазыңыз (әрбір карточкаға бір сұрақ жазып, жауаптарын артында көрсетесізде

4 адамнан тұрады топтар :

·көшбасшы сіздің топқа берілген сұрақты оқиды.

Топтың қатысушылары жауаптарын планшетке жазып, үлкен саусағын жоғары көрсетеді, ол олардың дайын екендігін білдіреді.

·Көшбасшы белгі бергенде, барлығы жауабын ашады. Топтағы түсініспеушілікті талқылаңыз (егер де келісімге келмесеңіздер, онда сыныптың қалғандарына өтініш білдіру қажет).

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. 6-9 сынып оқулықтары

2. Әдістемелік нұсқаулықтар

3. . Газет ,журналдар

4.Wi-Fi интернет желісі

5. Әдеби оқулықтар