Қазақ тілі пәнінде мәтін түрлерінің тілдік дағдыларды дамытудағы маңыздылығы

Қазіргі білім беру жүйесінде қазақ тілін оқыту тек қағидаларды жаттау емес, сол тілді өмірлік жағдаяттарда еркін қолдана білуге — коммуникативтік құзыреттілікке негізделген. Осы мақсатқа жетудегі негізгі құрал — мәтін. Мәтін арқылы оқушының тыңдалым, айтылым, оқылым және жазылым дағдылары кешенді түрде дамиды.

Мәтін түрлерінің функционалдық рөлі

Оқу бағдарламасында мәтіндер мазмұны мен құрылымына қарай бірнеше түрге бөлінеді. Әр типтің оқушы бойында қалыптастыратын өзіндік дағдысы бар:

Сипаттау мәтіндері: Заттың, құбылыстың белгілерін баяндау арқылы оқушының сөздік қорын байытып, сын есімдер мен теңеулерді орынды қолдануға үйретеді.

Әңгімелеу (баяндау) мәтіндері: Оқиғаның желісін жүйелі жеткізуді, уақыт пен кеңістік байланысын сезінуді қалыптастырады.

Пайымдау мәтіндері: Ең күрделі әрі маңызды түрі. Мұнда оқушы себеп-салдар байланысын орнатып, өз ойын дәлелдеуді, аргумент келтіруді үйренеді. Бұл сыни ойлау дағдысының негізі.

Әрине, мәтін түрлерінің функционалдық рөліне тереңірек тоқталайық. Бұл бөлімді мақаланың ортаңғы, негізгі бөлімі ретінде пайдалануға болады. Мәтін түрлерін ажырату — оқушының тек тілді білуі емес, ақпаратты сүзгіден өткізу қабілетін көрсетеді.

Мәтін түрлерінің функционалдық міндеттері

Тіл білімінде мәтіннің үш негізгі түрі (баяндау, сипаттау, пайымдау) оқушының ойлау жүйесін әр қырынан дамытады. Олардың әрқайсысының өзіндік «жұмыс істеу» механизмі бар:

1. Сипаттау мәтіні: Бейнелі ойлауды қалыптастыру

Бұл мәтін түрінің басты рөлі — нысанның (заттың, адамның, табиғаттың) кескінін сөзбен салу.

• Тілдік дағды: Оқушының сын есімдерді, теңеулер мен метафораларды қолдану аясы кеңейеді.

• Функционалдығы: Оқушы айналасындағы әлемді байқағыштыққа, детальдарға мән беруге үйренеді. Бұл жазушылық шеберлік пен эстетикалық талғамның негізі.

2. Баяндау (Әңгімелеу) мәтіні: Жүйелілік пен динамика

Мұнда оқиғаның басталуы, дамуы және аяқталуы болады.

• Тілдік дағды: Етістіктің шақтарын орынды қолдану, реттілік үстеулерін («әуелі», «содан соң», «кейін») пайдалану дағдысы бекиді.

• Функционалдығы: Оқушы ақпаратты хронологиялық жүйемен жеткізуді үйренеді. Бұл күнделікті өмірде болған жайтты нақты, шатастырмай айтып беру үшін қажет.

3. Пайымдау мәтіні: Интеллектуалдық даму

Бұл — ең жоғары деңгейдегі мәтін түрі. Ол «Неге?», «Неліктен?» деген сұрақтарға жауап береді.

• Тілдік дағды: Қыстырма сөздерді («меніңше», «біріншіден», «қорыта айтқанда»), себеп-салдарлық жалғаулықтарды қолдану арқылы ойды дәлелдеу.

• Функционалдығы: Тезис — Дәлел — Қорытынды схемасы бойынша жұмыс істейді. Бұл оқушының пікірталасқа түсу, өз позициясын қорғау және логикалық тұжырым жасау қабілетін шыңдайды.

Мәтін түрлерінің салыстырмалы кестесі

Бұл мәтін түрлері тек көркем әдебиетте емес, өмірдің барлық саласында кездеседі:

• Ресми стильде баяндау (есеп беру) мен сипаттау (мінездеме) маңызды.

• Ғылыми стильде пайымдау (теорияны дәлелдеу) басымдыққа ие.

• Публицистикада (мақалаларда) үшеуі де араласып, оқырманға әсер ету үшін қызмет етеді.

Түйін: Оқушы мәтін түрлерін ажырата алғанда ғана «сөздің қайда және қалай жұмсалатынын» түсінеді. Бұл — жай ғана грамматика емес, бұл — тілдік стратегия.

Тілдік дағдыларды дамыту тетіктері

Мәтінмен жұмыс істеу барысында төрт дағды келесідей жүзеге асады:

1. Оқылым және Тыңдалым: Оқушы мәтіннен негізгі және қосымша ақпаратты ажыратады, автордың көзқарасын түсінеді.

2. Айтылым: Оқылған мәтін негізінде пікірталас ұйымдастыру, кейіпкерге мінездеме беру арқылы оқушының еркін сөйлеуіне жол ашылады.

3. Жазылым: Мәтін үлгісіне қарап эссе, репортаж, хат немесе мақала жазу арқылы оқушы жазба тілдің стилистикалық ерекшеліктерін меңгереді.

Маңызды түйін: Мәтін — тілдік бірліктердің (сөз, сөйлем) жай ғана жиынтығы емес, ол — тілдік ортаның моделі. Оқушы мәтін арқылы сөздің контекстегі мағынасын түсініп, грамматикалық тұлғалардың қызметін табиғи түрде сіңіреді.

Тәжірибелік маңыздылығы бүгінгі таңда PISA, PIRLS сияқты халықаралық зерттеулер оқушының функционалдық сауаттылығын, яғни мәтінді түсіну деңгейін басты назарға алады. Сондықтан сабақ барысында тұрмыстық, ғылыми, ресми және көркем мәтіндерді тең қолдану — заман талабы.

Қазіргі қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі үшін мәтін — тірі ағза іспеттес. Сабақ барысында мәтін түрлерін кезектестіріп қолдану оқушының қызығушылығын арттырып, зерігуден сақтайды. Мысалы, бір тақырыпты алдымен сипаттау (бейнелеу), сосын оған қатысты оқиғаны баяндау, соңында сол мәселе төңірегінде пайымдау жасату — тілдік дағдыларды кешенді дамытудың ең тиімді жолы.

Қорытындылай келе, мәтін — тілдік қатынастың алтын көпірі. Оқушы мәтін түрлерін еркін меңгергенде ғана тілді құрал ретінде пайдаланып, өз ойының қожайынына айналады. Бұл — ұлттық мектептің басты мұраты: сауатты, ойлы және бәсекеге қабілетті ұрпақ тәрбиелеу. Қорыта айтқанда, мәтін түрлерін таңдаудағы әртүрлілік оқушының тілдік сезімін оятып, оны тек «сауатты жазушы» емес, «сауатты сөйлеуші» және «терең ойлаушы» деңгейіне көтереді. Тілдік дағдыларды дамытуда мәтін — білімнің қайнар көзі әрі негізгі құралы болып қала бермек.

Конысова Бахтыгул Есенбаевна

Түркістан облысы, Ордабасы ауданы,

«Достық» жалпы білім беретін мектебінің

қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі