ҚАЗАҚСТАН МЕН ПОЛЬША АРАСЫНДАҒЫ АКАДЕМИЯЛЫҚ ҰТҚЫРЛЫҚ

Ф.Ғ.К.,қауым профессор Тулекова Г.Х.

Нажмидинов Бекзод

«Тұран» университеті

24251489@turan-edu.kz

Аңдатпа

Бұл зерттеу Қазақстан мен Польша арасындағы академиялық ұтқырлықтың қазіргі жағдайын, даму үрдістерін және оның білім беру жүйесіне тигізетін ықпалын талдауға арналған. Академиялық ұтқырлық студенттер мен оқытушылардың халықаралық деңгейде білім алмасуына, ғылыми-зерттеу қызметін дамытуға және мәдениетаралық коммуникацияны нығайтуға мүмкіндік береді. Мақалада екі ел арасындағы білім беру саласындағы ынтымақтастықтың негізгі бағыттары, соның ішінде екіжақты келісімдер, алмасу бағдарламалары және халықаралық жобалар қарастырылады. Сонымен қатар, академиялық ұтқырлықты жүзеге асырудағы негізгі қиындықтар мен кедергілер анықталып, оларды шешу жолдары ұсынылады. Зерттеу нәтижелері Қазақстан мен Польша арасындағы академиялық байланыстарды одан әрі дамыту үшін практикалық ұсыныстар беруге бағытталған.

Кілт сөздер: академиялық ұтқырлық, халықаралық ынтымақтастық, жоғары білім, студент алмасу, білім беру жүйесі, мәдениетаралық байланыс, ғылыми зерттеу, Қазақстан, Польша

Аннотация

Данное исследование посвящено анализу современного состояния академической мобильности между Казахстаном и Польшей, тенденций развития и ее влияния на систему образования. Академическая мобильность позволяет студентам и преподавателям обмениваться знаниями на международном уровне, развивать научно-исследовательскую деятельность и укреплять межкультурную коммуникацию. В статье рассматриваются основные направления сотрудничества в сфере образования между двумя странами, включая двусторонние соглашения, программы обмена и международные проекты. Кроме того, будут выявлены основные трудности и препятствия в осуществлении академической мобильности, предложены пути их решения. Результаты исследования направлены на предоставление практических рекомендаций для дальнейшего развития академических связей между Казахстаном и Польшей.

Ключевые слова: академическая мобильность, международное сотрудничество, высшее образование, обмен студентами, система образования, межкультурные коммуникации, научные исследования, Казахстан, Польша

Abstract

This study is devoted to the analysis of the current state, trends in the development of academic mobility between Kazakhstan and Poland and its impact on the education system. Academic mobility allows students and teachers to exchange knowledge at the international level, develop research activities and strengthen intercultural communication. The article discusses the main areas of cooperation between the two countries in the field of education, including bilateral agreements, exchange programs and international projects. In addition, the main difficulties and obstacles to the implementation of academic mobility are identified and ways to solve them are proposed. The results of the study are aimed at providing practical recommendations for the further development of academic ties between Kazakhstan and Poland.

Keywords: academic mobility, international cooperation, higher education, student exchange, education system, Intercultural Communication, Research, Kazakhstan, Poland

Қазіргі жаһандану жағдайында жоғары білім беру жүйесінің сапасы мен бәсекеге қабілеттілігі тек ұлттық шеңбердегі көрсеткіштермен ғана емес, сонымен қатар халықаралық ғылыми-білім беру кеңістігіне қаншалықты терең кірігуімен де айқындалады. Осы тұрғыдан алғанда академиялық ұтқырлық жоғары мектепті интернационалдандырудың негізгі тетіктерінің бірі ретінде қарастырылады. Академиялық ұтқырлық студенттердің, магистранттардың, докторанттардың, оқытушылар мен зерттеушілердің белгілі бір академиялық кезең ішінде басқа елдің жоғары оқу орнында білім алуы, тағылымдамадан өтуі, зерттеу жүргізуі немесе оқыту қызметін жүзеге асыруы арқылы іске асады. Қазақстан Республикасының нормативтік құжаттарында да академиялық ұтқырлық білім алушылар мен оқытушылар-зерттеушілердің оқу, тағылымдама немесе зерттеу мақсатында басқа білім беру не ғылыми ұйымға уақытша ауысуы ретінде түсіндіріледі. Бұл түсінік халықаралық тәжірибемен де сәйкес келеді және оның институционалдық сипатын айқындайды. [1]

Қазақстан мен Польша арасындағы академиялық ұтқырлық соңғы жылдары жоғары білім беру саласындағы екіжақты ынтымақтастықтың маңызды бағыттарының біріне айналды. Польша Орталық және Шығыс Еуропадағы ірі академиялық орталықтардың бірі ретінде қазақстандық студенттер үшін тартымды бағыт саналады, себебі бұл елде жоғары білім беру жүйесі Еуропалық жоғары білім беру кеңістігінің қағидаттарына сәйкес ұйымдастырылған, университеттердің халықаралық бағдарламаларға қатысу деңгейі жоғары, ал оқыту үдерісінде кредиттерді қайта есептеу, модульдік құрылым және академиялық еркіндік секілді тетіктер кеңінен енгізілген. Қазақстан үшін мұндай тәжірибе білім беру мазмұнын жаңғыртуға, оқытудың нәтижеге бағдарланған моделін нығайтуға және университеттердің халықаралық беделін арттыруға мүмкіндік береді. Польша тарапынан да Қазақстан Орталық Азиядағы маңызды әріптес ретінде қарастырылады, ал поляк академиялық институттары халықаралық ынтымақтастықты кеңейту барысында қазақстандық жоғары оқу орындарымен байланысты күшейтуге мүдделі. Мұны Польшадағы NAWA агенттігінің халықаралық алмасу бағдарламалары мен Қазақстанды әріптес елдердің қатарына енгізуі де көрсетеді. [2]

Сурет-1. Қазақстаннан Польшаға академиялық ұтқырлыққа қатысқан студенттер санының динамикасы (жылдар бойынша)

Бұл диаграмма Қазақстаннан Польшаға академиялық ұтқырлық аясында баратын студенттер санының жыл сайын тұрақты түрде өсіп отырғанын көрсетеді. Өсу динамикасы екі ел арасындағы білім беру ынтымақтастығының күшеюін және бағдарламаларға сұраныстың артқанын дәлелдейді.

Екі ел арасындағы академиялық ұтқырлықтың институционалдық негізі бірнеше деңгейден құралады. Біріншіден, бұл – мемлекетаралық және ведомствоаралық ынтымақтастық. Екіншіден, бұл – университетаралық екіжақты келісімдер. Үшіншіден, бұл – Erasmus+ сияқты көпжақты халықаралық бағдарламалар. Қазақстандағы Erasmus+ ұлттық офисі мен жоғары білім саласындағы ресми ресурстар бұл бағдарламаның қазақстандық жоғары оқу орындары үшін студенттер мен оқытушылар алмасуын, серіктестік орнатуды және халықаралық жобаларға қатысуды қолдайтынын нақты көрсетеді. Польша университеттері Erasmus+ бағдарламасы аясында қазақстандық серіктестермен халықаралық кредиттік ұтқырлық жобаларын белсенді жүзеге асырып келеді. Мысалы, Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті Лодзь университетімен Erasmus+ KA171 бағдарламасы бойынша конкурс жариялаған, ал Adam Mickiewicz University өз серіктестері қатарында қазақстандық университеттермен қысқа мерзімді ұтқырлықты іске асырып отырғанын хабарлаған. [3]

Сурет-2. Қазақстан мен Польша арасындағы академиялық ұтқырлық бағыттарының құрылымы (үлесі бойынша)

Бұл диаграмма академиялық ұтқырлықтың негізгі бөлігі студенттер алмасуына тиесілі екенін көрсетеді. Сонымен қатар оқытушылар мен ғылыми жобалар үлесі де маңызды, бұл ынтымақтастықтың тек оқу ғана емес, ғылыми бағытта да дамып жатқанын білдіреді.

Қазақстан мен Польша арасындағы академиялық ұтқырлықтың даму серпінін нақты университеттік мысалдардан да байқауға болады. Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті 2026 жылғы мәліметінде 2020 жылдың 1 қаңтарынан бастап осы уақытқа дейін Польшаға академиялық ұтқырлық бағдарламасы аясында 592 студент жіберілгенін және серіктес жоғары оқу орындары қатарында Варшава университеті, Вроцлав университеті, Гданьск университеті, Лодзь технологиялық университеті, Краков технологиялық университеті және Adam Mickiewicz University бар екенін көрсеткен. Бұл мәлімет Польша бағытының бір ғана университет деңгейінде емес, жалпы қазақстандық академиялық кеңістікте де сұранысқа ие екенін аңғартады. Сондай-ақ қазақстандық университеттердің ресми хабарландыруларында Польшадағы WSB University, Warsaw University of Life Sciences, Помор академиясы және өзге де оқу орындарына бағытталған ұтқырлық конкурстары туралы ақпарат жиі кездеседі. Демек, академиялық байланыстар кездейсоқ сипатта емес, тұрақты институционалдық арнаға түскен. [4]

Академиялық ұтқырлықтың мазмұны тек студент алмасумен шектелмейді. Оның құрамына оқу семестрі немесе оқу жылы шеңберіндегі білім алу, қысқа мерзімді тағылымдамалар, зерттеу тәжірибелері, бірлескен ғылыми жобалар, оқытушылардың дәріс оқуы, біліктілікті арттыру, халықаралық конференцияларға қатысу және ғылыми тағылымдама кіреді. Польша Республикасының Қазақстандағы ресми консулдық ақпаратында да виза рәсімдеу санаттары ретінде тағылымдамалар, курстар, алмасу бағдарламалары және академиялық ұтқырлық аясындағы сапарлар арнайы көрсетілген. Бұл академиялық мобильділіктің құқықтық және әкімшілік деңгейде нақты танылғанын білдіреді. Ал NAWA-ның халықаралық алмасу бағдарламалары студенттер, докторанттар, академиялық оқытушылар мен ғалымдардың Польшаға келуіне немесе Польша тарапынан серіктес елдермен ынтымақтастықты тереңдетуге бағытталған. [5]

Академиялық ұтқырлықтың Қазақстан үшін маңызы бірнеше өлшемде көрінеді. Біріншіден, ол білім алушының жеке академиялық капиталын арттырады. Польша университеттерінде білім алған қазақстандық студент еуропалық академиялық мәдениетпен, оқытудың интерактивті әдістерімен, ғылыми дереккөздермен жұмыс істеудің жаңа үлгілерімен танысады. Екіншіден, ұтқырлық шетел тілін меңгеру деңгейін арттырады, әсіресе ағылшын тілі мен кейбір жағдайда поляк тілін қолдану аясын кеңейтеді. Үшіншіден, бұл еңбек нарығында бәсекеге қабілетті түлек қалыптастыруға ықпал етеді, себебі халықаралық тәжірибесі бар маманның кәсіби бейімделгіштігі мен коммуникациялық қабілеті жоғары бағаланады. Төртіншіден, академиялық ұтқырлық университеттің өзін де өзгертеді: оқу жоспарлары халықаралық талаптарға бейімделеді, пәндерді өзара тану жүйесі жақсарады, халықаралық бөлімдердің жұмысы күшейеді, серіктестік желісі кеңейеді. Erasmus+ бағдарламасының Қазақстандағы мақсаты да дәл осы – білім сапасын жақсарту мен студенттер және оқытушылар ұтқырлығын күшейту. [6]

1 кесте – Қазақстан мен Польша арасындағы академиялық ұтқырлықтың негізгі бағыттары мен сипаттамалары

Кестеде берілген мәліметтер Қазақстан мен Польша арасындағы академиялық ұтқырлықтың тек техникалық алмасу емес, көпқабатты стратегиялық құбылыс екенін көрсетеді. Мұнда білім беру, ғылым, институционалдық даму және мәдениетаралық байланыс өзара тығыз ұштасады. Сондықтан академиялық ұтқырлықты бағалау кезінде тек қанша студент жіберілді деген сандық көрсеткішпен шектелу жеткіліксіз; оның сапалық нәтижелері, яғни құзыреттілікке, ғылыми өнімділікке, оқу бағдарламаларының жаңаруына және халықаралық серіктестіктің тұрақтануына тигізген әсері де есепке алынуы қажет. Кесте авторлық жинақтау ретінде ресми бағдарламалық және университеттік материалдар негізінде құрастырылды. [7]

Дегенмен, Қазақстан мен Польша арасындағы академиялық ұтқырлықты дамыту барысында бірқатар күрделі мәселелер де байқалады. Ең алдымен, бұл – тілдік дайындықтың жеткіліксіздігі. Польшадағы көптеген бағдарламалар ағылшын тілінде ұсынылғанымен, кейбір академиялық және тұрмыстық жағдайларда поляк тілін білу үлкен артықшылық береді. Қазақстандық студенттердің бәрі бірдей халықаралық тілдік емтихан талаптарына сай бола бермейді, ал бұл олардың конкурсқа қатысу мүмкіндігін шектейді. Екінші мәселе – оқу пәндерін өзара тану мен кредиттерді қайта есептеудегі ұйымдастырушылық қиындықтар. Болон үдерісінің қағидаттары енгізілгенімен, нақты пәндердің мазмұны мен силлабустардың үйлесуі әрқашан оңай емес. Үшінші мәселе – қаржыландыру. Erasmus+ гранттары мен кейбір мемлекеттік бағдарламалар шығындардың бір бөлігін жапқанымен, жолақы, сақтандыру, визалық рәсімдер, күнделікті тұрмыс шығындары студент үшін елеулі салмақ түсіруі мүмкін. Төртінші мәселе – ақпараттық қолжетімділік пен консультациялық сүйемелдеудің әркелкілігі. Кейбір университеттерде халықаралық бөлімдер тиімді жұмыс істесе, кейбірінде студенттер бағдарламалар туралы толық әрі уақтылы ақпарат ала алмайды. Құжат қабылдау жөніндегі ресми талаптарда GPA, шетелдік паспорт, тілдік сертификат, номинация секілді шарттардың болуы іріктеудің ашықтығын қамтамасыз етеді, бірақ сонымен қатар дайындық деңгейі төмен студенттер үшін тосқауыл туғызуы мүмкін. [8]

Аталған кедергілерге қарамастан, академиялық ұтқырлықтың болашағы зор. Оның басты себебі – екі елдің жоғары білім беру жүйелерінде өзара толықтырушы мүдделердің болуы. Қазақстан үшін Польша – Еуропалық Одақ кеңістігіндегі қолжетімді және академиялық тұрғыдан сапалы бағыттардың бірі. Польша үшін Қазақстан – Орталық Азиядағы демографиялық, экономикалық және геосаяси тұрғыдан маңызды серіктес. Бұл мүдделер тоғысы білім беру саласындағы әріптестікті нығайтуға негіз болады. Сонымен бірге, соңғы жылдары Еуропалық жоғары білім кеңістігінде қысқа мерзімді, аралас форматтағы және цифрлық компоненті бар ұтқырлық түрлері кеңейіп келеді. Мұндай модельдер Қазақстан мен Польша арасындағы байланыстарды одан әрі жандандыра алады, себебі олар студенттерге ұзақ мерзімге кетпей-ақ халықаралық тәжірибе жинауға мүмкіндік береді. Польша университеттерінің Erasmus+ және басқа да халықаралық платформалардағы белсенділігі, ал Қазақстан университеттерінің интернационалдандыруға деген ұмтылысы осы бағыттағы әлеуетті күшейтеді.

Ғылыми тұрғыдан алғанда, Қазақстан мен Польша арасындағы академиялық ұтқырлықты тек білім алмасу құралы емес, білім өндірісінің трансұлттық тетігі ретінде бағалау орынды. Себебі қазіргі университет тек кадр даярлайтын орын емес, ол халықаралық ғылыми желілердің түйініне айналып келеді. Ұтқырлыққа қатысқан студент пен оқытушы жаңа ортаға бейімделіп қана қоймай, өзімен бірге академиялық мәдениет, зерттеу тәсілі, кәсіби құндылықтар мен институционалдық тәжірибе алып қайтады. Осы үдеріс нәтижесінде университет ішіндегі пәндерді оқыту логикасы өзгереді, ғылыми мәтінмен жұмыс істеу мәдениеті жетіледі, академиялық адалдық стандарттары күшейеді, бірлескен жарияланымдар мен жобалар саны артады. Сондықтан ұтқырлықтың түпкі нәтижесі жекелеген қатысушылардың тәжірибесімен шектелмейді, ол тұтас жоғары оқу орнының даму траекториясына ықпал етеді. Міне, осы себептен Қазақстан мен Польша арасындағы академиялық байланыстарды жүйелі түрде қолдау ұлттық білім саясатының да, университеттік стратегияның да маңызды бөлігі болуы тиіс.

Практикалық тұрғыдан алғанда, бұл бағытты күшейту үшін бірнеше нақты шара қажет. Біріншіден, бакалавриаттың алғашқы курстарынан бастап академиялық ұтқырлыққа дайындық модульдерін енгізу керек, яғни студенттерге халықаралық бағдарламаларға өтінім беру, мотивациялық хат жазу, оқу жоспарын сәйкестендіру, тілдік сертификат тапсыру, виза рәсімдеу сияқты процестер бойынша алдын ала білім берілуі тиіс. Екіншіден, Қазақстан мен Польша университеттері арасында қос диплом бағдарламаларын, қысқа зерттеу мектептерін және бірлескен жазғы университеттерді көбейткен жөн. Үшіншіден, пәндерді өзара танудың ашық цифрлық тетіктерін дамыту маңызды. Төртіншіден, ұтқырлыққа қатысқан түлектер қауымдастығын қалыптастыру қажет, өйткені олардың тәжірибесі кейінгі қатысушылар үшін ең сенімді ақпараттық ресурс бола алады. Бесіншіден, әлеуметтік теңдікті сақтау мақсатында аз қамтылған, бірақ үлгерімі жоғары студенттерге қосымша қаржылық қолдау тетіктерін кеңейту керек.[9]

Қорытындылай келгенде, Қазақстан мен Польша арасындағы академиялық ұтқырлық қазіргі халықаралық жоғары білім беру кеңістігіндегі маңызы зор, болашағы айқын және стратегиялық сипаттағы ынтымақтастық нысаны болып табылады. Оның негізінде Erasmus+, NAWA, ұлттық нормативтік база және университетаралық келісімдер сияқты нақты институционалдық құралдар жатыр. Польша қазақстандық студенттер үшін сапалы еуропалық білім, ғылыми инфрақұрылым және мәдениетаралық тәжірибе алудың маңызды орталығына айналып отыр, ал Қазақстан поляк академиялық қауымдастығы үшін Орталық Азиядағы перспективалы серіктес ретінде көрінеді. Әрине, бұл бағытта тілдік, ұйымдастырушылық, қаржылық және ақпараттық сипаттағы мәселелер бар, алайда оларды жүйелі саясат пен университеттік менеджмент арқылы шешуге болады. Ең бастысы, академиялық ұтқырлықты бір реттік алмасу ретінде емес, екі елдің интеллектуалдық жақындасуының, ғылыми әріптестігінің және адами капиталды дамытудың ұзақ мерзімді механизмі ретінде қарастыру қажет. Осындай көзқарас орныққан жағдайда Қазақстан мен Польша арасындағы академиялық байланыстар тек сандық емес, сапалық тұрғыдан да жаңа деңгейге көтеріледі.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Смоляков Д.А. Интернационализация высшего образования: теория, практика, перспективы. — Минск: Белорусская наука, 2020. — 223 с.

2. Васильева Ю.С. Пути повышения эффективности академической мобильности студентов. — Самара: СамГТУ, 2020. — 180–186 с.

3. Христофорова И.В. Международная деятельность вуза: организация академической мобильности. — Москва: Наука, 2020. — 95–102 с.

4. Гриценко Е.В. Формы и направления международного сотрудничества в образовании. — Москва: Юрайт, 2017. — 210–218 с.

5. Ровнякова И.В. Реализация совместных образовательных программ и академическая мобильность. — Усть-Каменогорск: ВКГУ, 2019. — 134–140 с.

6. Мамраева Д.Г. Образовательный туризм в Казахстане. — Алматы: Экономика, 2019. — 88–94 с.

7. Онгарбаев Е. Международная деятельность вузов Казахстана. — Астана: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2020. — 56–63 с.

8. Голомидова П.С. Особенности международной студенческой мобильности. — Москва: Научный мир, 2025. — 540–550 с.

9. Коренев А.А. Академическая мобильность и адаптация студентов. — Санкт-Петербург: Питер, 2022. — 120–128 с.