«№32 жалпы білім беретін мектеп» коммуналдық мемлекеттік мекемесінде 9 «А»-сынып жетекшісі Г. Джанисбаева 28.01.2026ж күні 9 «А»-сынып оқушыларынан «Қазақстан Республикасының сайлау жүйесінің дамуы» тақырыбында өткізілген сынып сағатының

Жоспары

Кіріспе: ҚР Сайлау жүйесінің даму тарихы (Тәуелсіздік алғаннан бергі кезең).

Қазақстанның сайлау жүйесі 1991 жылдан бастап демократиялық принциптерге негізделген бірегей институт ретінде қалыптасты. Ол Президенттік және парламенттік сайлауларды, жергілікті өзін-өзі басқару органдарын сайлауды қамтып, конституциялық реформалар мен сайлау заңнамаларын жетілдіру арқылы үздіксіз дамып, халықаралық стандарттарға жақындап келеді

. 

Тәуелсіздік алғаннан бергі сайлау жүйесінің негізгі кезеңдері:

• 1991-1995 жылдар (Қалыптасу кезеңі): Тәуелсіз Қазақстанның алғашқы Президенті 1991 жылғы 1 желтоқсанда бүкілхалықтық сайлауда сайланды. 1993 жылы алғашқы сайлау заңнамалары қабылданып, сайлаудың құқықтық негізі қаланды.

• 1995-2005 жылдар (Институционалдық даму): 1995 жылғы жаңа Конституция мен сайлау заңы бойынша ОСК (Орталық сайлау комиссиясы) жүйесі бекіді. Сайлау жүйесі тұрақтылықты қамтамасыз етуге және партиялық жүйені нығайтуға бағытталды.

• 2005-2020 жылдар (Модернизация және партиялану): Сайлау барысында үгіт-насихат жұмыстары мен ақпараттандыру жетілдірілді, мысалы, 2005 жылғы Президент сайлауында 5 кандидат бақ сынады. Парламенттік сайлауда пропорционалды жүйе (партиялық тізім) нығайды.

• 2020 жылдан қазіргі уақытқа дейін (Демократияландыру): "Халық үніне құлақ асатын мемлекет" тұжырымдамасы аясында сайлау заңнамасына айтарлықтай өзгерістер енгізілді. Ауыл әкімдерін тікелей сайлау, парламенттік сайлауда партияларға 5% шектік көрсеткішті төмендету, әйелдер мен жастарға 30%-дық квота енгізу сияқты демократиялық қадамдар жүзеге асырылды. 

Қорытындылай келе, ҚР сайлау жүйесі посткеңестік кеңістіктен жариялылық пен ашықтыққа негізделген, саяси бәсекелестікті арттыруға бағытталған заманауи модельге көшт

• Негізгі бөлім:

  • Сайлаудың демократиялық принциптері (жалпыға бірдей, тең, жасырын, тікелей).

  • Сайлаудың түрлері: Президенттік, Парламенттік (Мәжіліс, Сенат), жергілікті мәслихаттар.

  • Сайлау комиссияларының рөлі.

Сайлаудың демократиялық принциптері — азаматтардың билікті қалыптастыруға еркін қатысуын қамтамасыз ететін, жалпыға бірдей, тең, жасырын және тікелей сайлау құқығына негізделген құқықтық қағидаттар. Олар сайлаудың әділ өтуін, халықтың шынайы ерік білдіруін және демократиялық мемлекеттің негізі ретінде сайлаушылардың дауыс беру құпиясын сақтауды кепілдендіреді. 

Демократиялық сайлаудың негізгі принциптері:

• Жалпыға бірдей сайлау құқығы: Белгілі бір жасқа толған (ҚР-да 18 жас) барлық азаматтардың, нәсіліне, ұлтына, жынысына, дініне, мүлкіне қарамастан, сайлауға және сайлануға құқығы бар.

• Тең сайлау құқығы: Әрбір сайлаушының дауысы тең құндылыққа ие (бір адам — бір дауыс) және барлық кандидаттарға тең жағдай жасалады.

• Жасырын дауыс беру: Сайлаушының кімге дауыс бергенін ешкім білмеуі тиіс; бұл бақылауды болдырмайды және қысымнан қорғайды.

• Тікелей сайлау: Азаматтар кандидаттарға немесе партияларға тікелей, делдалсыз (мысалы, сайлаушылар алқасы арқылы емес) өз дауыстарын береді. 

Сонымен қатар, сайлау ерікті түрде, сайлаушылардың белсенді қатысуымен жүзеге асырылады. 

• Практикалық бөлім: «Мен сайлаушымын» атты рөлдік ойын немесе викториналық сұрақтар.

«Мен сайлаушымын» атты рөлдік ойын немесе викторинада адамдарды түрлі рөлдерде ойнауға немесе белгілі бір саяси тақырыптар бойынша сұрақтарға жауап беруге шақыра аласыз. Мұндай ойындар қатысушыларды белсенді ойлауға және саяси сауаттылықты арттыруға көмектеседі. Төменде бірнеше идеялар мен сұрақтар келтірілген:

Рөлдік ойын идеялары:

1. Сайлаушының рөлі:

   • Бір қатысушы сайлаушының рөлін атқарады. Оған белгілі бір партия немесе кандидаттың бағдарламасы бойынша шешім қабылдау керек.

   • Ол бағдарламаның негізінде өз дауысын кімге беретінін шешуі керек, яғни қандай мәселелер өзіне жақын екендігін анықтап, сайлауалды бағдарламаның қандай бөлімдері маңызды екенін айқындауы керек.

2. Кандидаттың рөлі:

   • Қатысушы кандидаттың рөлін атқарады. Ол өзінің сайлауалды бағдарламасын таныстырады, халықтың сұрақтарына жауап береді және қандай мақсаттарға қол жеткізуге дайын екендігін баяндайды.

3. Сайлау комиссиясының мүшесі:

   • Қатысушы сайлау комиссиясының мүшесі рөлін атқарып, сайлау процесінің заңдылығы мен ашықтығын қамтамасыз ету үшін қажетті шараларды түсіндіреді. Оларға сайлау құжаттарын тексеру, дауыстарды санау және дауыс беру тәртібі туралы сұрақтарға жауап беру керек болады.

4. Саяси талдаушының рөлі:

   • Қатысушы саясаттанушы немесе зерттеуші ретінде ойынға қатысып, сайлау нәтижелерін алдын ала болжайды, сонымен қатар саяси тенденциялар мен әлеуметтік көңіл-күйлер туралы пікір білдіреді.

Викториналық сұрақтар:

1. Қазіргі парламенттік жүйеде дауыс беру құқығына ие болу үшін қандай талаптар қойылады?

2. Сайлау комиссиясының міндеттері мен функциялары қандай?

3. Сайлаудың әділ өтуін қамтамасыз ету үшін қандай шаралар қажет?

4. Қандай саяси партиялар немесе кандидаттар парламентте көпшілік орын алған жағдайда, олар қандай реформаларды жүзеге асыра алады?

5. Егер сіз сайлаушы болсаңыз, қандай әлеуметтік мәселелер сіз үшін басты болып табылады?

6. Қазақстанда президенттік сайлау қалай өтіп, кімдер қатыса алады?

7. Сайлаушылардың қайсысы кешкі уақытта дауыстарын бере алады?

8. Қазақстанда сайлау заңдарын бұзған жағдайда қандай жазалар қарастырылған?

9. Сайлауалды бағдарламалар мен нақты шаралар арасындағы айырмашылықты қалай түсіндіресіз?

10. Сайлау нәтижелерін заңды деп тану үшін қандай қадамдар қажет?

Бұл сұрақтар мен рөлдер арқылы қатысушылар нақты саяси мәселелер мен процестер туралы көбірек білетін болады, сонымен қатар саяси жүйеге деген түсініктерін кеңейтеді.

• Қорытынды: Жастардың саяси мәдениетін арттыру және азаматтық жауапкершілік. 

Жастардың саяси мәдениетін арттыруға арналған әдістер мен құралдар

1. Саяси сауаттылықты арттыру:

   • Жастарды саяси біліммен қамтамасыз ету — олардың демократиялық процестер мен қоғамдағы өз рөлін түсінуіне ықпал етеді. Оларға Қазақстанның Конституциясын, сайлау заңдарын, саяси партиялар мен олардың бағдарламаларын оқыту керек. Бұл тақырыптар мектептерде, колледждерде немесе жоғары оқу орындарында арнайы сабақтар ретінде енгізілуі мүмкін.

2. Дебаттар мен пікірталастар өткізу:

   • Жастардың әртүрлі саяси мәселелер бойынша пікірталастарға қатысуы олардың ойлау дағдыларын жетілдіруге және саяси мәселелерге деген қызығушылығын арттыруға көмектеседі. Дебаттар азаматтық жауапкершілікті сезінуге, әртүрлі көзқарастарды түсінуге және демократиялық пікір алмасуды дамытуға ықпал етеді.

3. Сайлау процесіне қатысу мүмкіндігін беру:

   • Жастарды сайлау процесіне белсенді түрде тарту үшін оларды ерте бастан дауыс беру құқықтарын түсінуге және өз таңдауларын жасауға үйрету қажет. Мысалы, сайлауалды білім беру бағдарламалары мен тренингтер ұйымдастыру, жастарға сайлау мәдениеті туралы ақпарат беру, олардың сұрақтарына жауап беру.

4. Әлеуметтік медиа мен онлайн платформаларды пайдалану:

   • Қазіргі жастардың көп бөлігі әлеуметтік желілерде белсенді болғандықтан, саяси ақпаратты осы платформалар арқылы тарату тиімді. Мысалы, әртүрлі қоғамдық мәселелер бойынша онлайн сұрақ-жауап сессиялары, пікірталастар және талқылаулар өткізу. Осы арқылы жастар өз пікірлерін білдіріп, саяси мәселелерге белсенді қатыса алады.

5. Жастар ұйымдарын құру және қолдау:

   • Жастарға арналған саяси және қоғамдық ұйымдар олардың азаматтық жауапкершілігін арттыруда үлкен рөл атқарады. Жастар ұйымдары азаматтық құқықтар мен міндеттерді түсіндіру, қоғамға пайдалы жобаларды жүзеге асыру, волонтерлік қызмет көрсету арқылы жастарды белсенді етуге ықпал етеді.

6. Саяси көшбасшылықты дамыту:

   • Жастар арасында саяси көшбасшыларды тәрбиелеу — бұл болашақта еліміздің дамуына үлес қосатын белсенді азаматтарды қалыптастыруға көмектеседі. Көшбасшылық мектептері, саяси лагерьлер мен тренингтер жастарға қоғамдық мәселелерде лидерлік қабілеттерін дамытуды ұсына алады.

7. Геосаяси мәселелер мен қоғамдық мәселелер туралы талқылау:

   • Жастарды әлемдік саясат пен Қазақстанның геосаяси жағдайы туралы ойлануға және талқылауға шақыру. Бұл оларға елдің халықаралық қатынастары мен ішкі саясатындағы маңызды мәселелер туралы тереңірек түсінік береді.

Азаматтық жауапкершілік

Азаматтық жауапкершілік — бұл қоғамның белсенді мүшесі болу, елдің дамуына үлес қосу, әлеуметтік мәселелерді шешуге атсалысу, өз құқығын қорғап, міндеттерін орындау. Жастарға осы жауапкершілікті сезіну үшін келесі әдістерді қолдануға болады:

1. Қоғамдық қызметке тарту:

   • Жастарды түрлі қоғамдық жұмыстарға қатыстыру (волонтерлік, экологиялық акциялар, қайырымдылық іс-шаралар) арқылы оларды азаматтық жауапкершілікті сезінуге ынталандыруға болады.

2. Құқықтары мен міндеттері туралы білім беру:

   • Жастарға өз құқықтарын білу, өз міндеттерін түсіну және оны орындау туралы оқыту қажет. Бұл оларға қоғамдық өмірде белсенді түрде қатысуға мүмкіндік береді.

3. Мемлекеттік органдар мен ұйымдармен байланысты арттыру:

   • Жастарды мемлекетке, саяси партияларға, үкіметтік емес ұйымдарға және басқа да азаматтық қоғам институттарына қатысуға шақыру. Олар қоғамдағы шешім қабылдауға ықпал ете алатын ұйымдарда жұмыс істеуге немесе осы құрылымдармен бірге жобалар жүргізуге қатыса алады.

4. Жастардың әлеуметтік мәселелерге қызығушылығын арттыру:

   • Әлеуметтік мәселелерге (жұмыссыздық, экология, білім беру, денсаулық сақтау) қатысты жастардың ой-пікірін тыңдау және олардың белсенді түрде осы мәселелерді шешуге қатысуын қамтамасыз ету. Бұл өз кезегінде жастардың азаматтық жауапкершілігін арттырады.

Қорытынды

Жастардың саяси мәдениетін арттыру және азаматтық жауапкершілігін дамыту — бұл ұлттың болашағы үшін өте маңызды процесс. Әрбір жастар ұйымы мен белсенді қатысушы елдің дамуына өз үлесін қосып, қоғамдағы демократиялық процестерді жақсартуға мүмкіндік береді. Ал оларды дұрыс бағыттап, қолдау көрсету — мемлекет пен қоғамның ортақ міндеті.