Баяндама

Тақырыбы: «Қазақстанда тоталитарлық тәртіптің орнауы»

Жоспары:

1 Кіріспе .................................................................................................................. 2

1. Тоталитаризм түсінігі ............................................................................. 2

2 Негізгі бөлім ........................................................................................................ 3

1. Қазақстанда тоталитарлық тәртіптің орнауы, негізгі кезеңдері ........ 3

2. Тоталитаризмнің мәні ............................................................................ 5

Қорытынды ............................................................................................................. 7

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ......................................................................... 8

Кіріспе

1. Тоталитаризм түсінігі

Тоталитаризм – бұл саяси жүйе, онда мемлекет қоғамның барлық салаларын толық бақылауға алады және жеке тұлғаның еркіндігі шектеледі. Бұл ұғым ХХ ғасырда кеңінен зерттеліп, әсіресе фашистік Германия, сталиндік КСРО және басқа да авторитарлық режимдермен байланыстырылады.

Тоталитарлық жүйеде билік бір партияның немесе көшбасшының қолында шоғырланып, барлық мемлекеттік құрылымдар мен қоғамдық институттар қатаң бақылауға алынады. Азаматтардың саяси, экономикалық және әлеуметтік өмірі биліктің қатаң ережелеріне бағынады. Оппозицияға, тәуелсіз ой-пікірге және альтернативті идеологияларға жол берілмейді.

Тоталитаризмнің негізгі белгілеріне күшті идеология, орталықтандырылған билік, насихаттың кең қолданылуы, күштік құрылымдардың басымдығы және жаппай бақылау жатады. Мұндай жүйелер тарихта жеке бас бостандығы мен демократиялық құндылықтарға қауіп төндіргенімен, кейбір жағдайларда мемлекеттің жылдам индустриялануын немесе әскери қуатын арттыруға ықпал еткен. Сонымен қатар, тоталитарлық режимдер әлеуметтік және экономикалық салаларда жоспарлы саясат жүргізіп, ірі инфрақұрылымдық жобаларды жүзеге асыра алған. Ұзақ мерзімді перспективада мұндай жүйелер әлеуметтік тұрақсыздыққа, саяси репрессияларға және экономикалық дағдарыстарға әкелуі мүмкін.

Қазақстанда тоталитарлық жүйенің орнауы қоғам өмірінің барлық саласын қатаң бақылауға алуымен, саяси қуғын-сүргінмен, ұлттық мәдениеттің жойылуымен және экономикалық дағдарыстармен ерекшеленді. Бұл кезең қазақ халқына үлкен қайғы-қасірет әкеліп, елдің дамуына теріс әсер етті. Кеңестік биліктің күштеу саясатының нәтижесінде қазақ халқы ашаршылыққа ұшырап, демографиялық дағдарысты бастан кешірді. 1920-1930 жылдардағы күштеп ұжымдастыру мен тәркілеу саясаты шаруашылық жүйесін күйретіп, халықтың әлеуметтік жағдайын ауырлатты.

Сонымен қатар, ұлттық зиялылар жаппай қуғын-сүргінге ұшырап, Алаш қозғалысының өкілдері мен қазақтың көрнекті қайраткерлері репрессияға ұшырады. Білім беру, әдебиет пен өнер идеологиялық қатаң бақылауда болып, ұлттық мәдениеттің дамуына шектеу қойылды. Тарихи естеліктер бұрмаланып, халықтың өзіндік сана-сезімін әлсірету саясаты жүргізілді.

Тек 1950 жылдардың ортасынан бастап, Хрущевтің "Жылымығы" кезінде репрессия саясаты бәсеңдеп, Қазақстанда біршама өзгерістер бола бастады. Репрессия құрбандары ақталып, мәдени-экономикалық даму бағытында жаңа реформалар қолға алынды. Дегенмен, бұл өзгерістер тоталитарлық жүйенің түбегейлі жойылуына әкелмей, тек оның кейбір қатаң сипаттарын жұмсартты. Қазақстанда саяси жүйе әлі де коммунистік партияның бақылауында қалып, қоғамдық өмір толық еркіндікке ие бола қойған жоқ.

Негізгі бөлім

2.1 Қазақстанда тоталитарлық тәртіптің орнауы, негізгі кезеңдері

Қазақстанда тоталитарлық жүйенің орнауы Кеңес Одағының саяси құрылымымен тығыз байланысты. Бұл кезең қазақ халқы үшін ауыр сынақтармен, зорлық-зомбылықтармен, қуғын-сүргіндермен, ашаршылықпен және ұлттық мәдениеттің жойылуымен ерекшеленді. Тоталитаризмнің негізгі сипаттары Қазақстанда да айқын көрініс тапты. Елдің дамуына теріс әсер еткен бұл кезеңде ұлттық сананың жоғалуы мен адам құқықтарының шектелуі кеңінен орын алды.

Тоталитаризмнің орнауының бастапқы кезеңі

1920-1930 жылдары Қазақстанның барлық саласын қамтитын саяси өзгерістер Кеңес Одағының орнауы мен оның идеологиясының ықпалымен жүзеге асты. 1917 жылғы Ақпан және Қазан төңкерістерінен кейін Қазақстан да Кеңес үкіметінің құрамына еніп, социалистік идеологияның ықпалына түсіп, жаңа саяси жүйенің орнауына куә болды. Бұл кезеңде қазақ халқы жаңа экономикалық саясат (ЖЭС) арқылы белгілі бір еркіндікке ие болды. Алайда 1929 жылы Сталиннің басқаруының күшейуімен бірге елде кең көлемде репрессиялар басталды.

Ұжымдастыру және ашаршылық

Қазақстандағы тоталитарлық жүйенің алғашқы ауыр кезеңі ұжымдастыру мен тәркілеу саясатының енгізілуімен байланысты. 1929 жылы Сталиннің пәрменімен Кеңес үкіметі ауыл шаруашылығын колхоздарға біріктіруді бастады. Бұл саясат жергілікті халыққа ауыр соққы болды, себебі қазақ халқы негізінен көшпелі және жартылай көшпелі өмір салтын ұстанды. Ауыл шаруашылығының және мал шаруашылығының күйреуі, шаруаларды жаппай колхоздарға күштеп көшіру және жерлердің тәркіленуі қазақ ауылдарын жаппай ашаршылыққа ұшыратты.

1930-1933 жылдары орын алған ашаршылық қазақ халқының демографиялық құрылымына үлкен әсер етті. Миллиондаған адам қаза тауып, миллионнан астам қазақ елі шекараларын тастап, басқа аймақтарға немесе шет елдерге көшуге мәжбүр болды. Бұл кезеңде 1931-1933 жылдар аралығында Қазақстандағы ашаршылықтың салдарынан 2,5 миллионға жуық адам қаза тапты. Аштықтан өлгендердің көбісі мал шаруашылығымен айналысатын ауылдық жерлерде болды. Қазақ халқының ауыр тұрмысы мен қасіреттері тоталитарлық жүйенің қатал саясатының тікелей нәтижесі болды.

Қуғын-сүргіндер мен репрессиялар

Қазақстандағы тоталитарлық жүйенің басты ерекшелігі — кеңінен таралған қуғын-сүргін және репрессиялар еді. Сталиннің билігі кезінде халықтың көптеген өкілдері, соның ішінде қоғамның зиялы қауымдары, әртүрлі саяси қозғалыстарға қатысты деген айыппен қудаланды. Қазақтың ұлттық зиялысы, Алашорда қозғалысының өкілдері мен басқа да тәуелсіз ойлары бар тұлғалар қуғын-сүргінге ұшырады. 1930-40 жылдары мыңдаған қазақ зиялылары айыпталып, ату жазасына кесілді немесе лагерлерге қамалды.

Сталиндік режим қазақ халқының көрнекті тұлғаларын да қуғын-сүргінге ұшыратты. Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Тұрар Рысқұлов секілді ірі тұлғалар репрессиялардан қаза тапты. Бұлардың көптеген еңбектері мен шығармалары жойылды немесе цензураға ұшырады. Ұлттық мәдениет пен әдебиетке, ғылымға келтірілген зиян өте көп болды. Осы кезеңде халықтың жадынан көптеген тарихи тұлғалар мен оқиғалар өшірілді, тарих бұрмаланды.

Экономикалық дағдарыс және индустриализация

Тоталитарлық жүйе экономика саласына да теріс әсер етті. Ұжымдастыру мен аграрлық реформалар қазақ халқының дәстүрлі экономикасына ауыр соққы берді. Сонымен қатар, Кеңес үкіметінің индустриализация саясаты да Қазақстанға өз ықпалын тигізді. Бұл кезеңде Қазақстанда көптеген ауыр өнеркәсіптер салынды. Жұмыс күшінің жетіспеушілігінен бұл жобаларға негізінен еңбек лагерлерінің тұтқындары тартылды. Бұл орайда Қазақстанның әлеуметтік және экономикалық жағдайы тағы да төмендеді. Өнеркәсіп саласындағы жетістіктер көбінесе халықтың қатал еңбек жағдайлары мен өмір сүру деңгейінің төмендеуіне әкелді.

Ұлттық мәдениеттің жойылуы

Тоталитарлық жүйе қазақ халқының ұлттық мәдениетінің дамуына да теріс әсер етті. Кеңес үкіметі ұлттық мәдениеттің дамуына шектеулер қойып, идеологиялық тұрғыдан бақылауға алды. Қазақтың дәстүрлі өнері, музыкасы, әдебиеті мен тілі өздерінің табиғи даму жолынан айрылды. Қазақ зиялы қауымының көптеген өкілдері қуғын-сүргінге ұшырағандықтан, мәдениеттің ұрпақтан ұрпаққа берілуі қиынға соқты. Тоталитарлық жүйе халықтың ұлттық санасын жоюға бағытталған саясатты жүзеге асырды. Қазақ тілінің қолданылуы шектеліп, орыс тілінің үстемдігі күшейді. Ата-бабалардың дәстүрлері мен ұлттық рухы біртіндеп жойылып, орнына кеңестік идеология мен социалистік құндылықтар енгізілді.

1950 жылдардағы өзгерістер

Тек 1950 жылдардың ортасынан бастап, Хрущевтің "Жылымығы" кезеңінде кеңестік билік кейбір саяси репрессияларды жеңілдетіп, Қазақстандағы жағдай да біршама өзгерді. 1956 жылы өткен ХХ съезд барысында Сталиннің культі сынға алынып, оның билігі тұсындағы қателіктер мен артықшылықтар ашық жарияланды. Бұл кезеңде Қазақстанда репрессияға ұшыраған тұлғаларды ақтау процесі басталды. Сонымен бірге, қазақ тілінің қолдану ауқымы кеңейіп, мәдениет пен әдебиеттің қайта өрлеуіне мүмкіндік туылды.

Қазақстандағы тоталитарлық тәртіптің орнауы – бұл қазақ халқының тарихында ерекше ауыр кезең болды. Ұжымдастыру, ашаршылық, қуғын-сүргін және экономикалық дағдарыстар халықтың әлеуметтік құрылымын бұзып, ұлттық мәдениет пен дәстүрлердің жоғалуына себеп болды. Тоталитаризмнің салдары қазақ халқының дамуына теріс әсер етті. Тек ХХ ғасырдың ортасынан бастап кейбір жеңілдіктер мен өзгерістер жүзеге асырылғанымен, тоталитарлық жүйенің қасіреттері халықтың жадында мәңгі қалады.

2.2 Тоталитаризмнің мәні

Тоталитаризмнің негізгі ерекшеліктері – бұл мемлекет пен үкіметтің барлығын қамтитын бақылау және адамдардың жеке өміріне араласу. Оның шеңберіне саясат, экономика, мәдениет және әлеуметтік өмірдің барлық салалары кіреді. Бұл жүйе мемлекеттегі барлық билік органдарын орталықтандырып, түрлі басқару деңгейлерін басқарушы тұлғалардың қалауы бойынша бекітеді.

Тоталитаризмнің басты белгілеріне мыналар жатады:

1. Бір партияның үстемдігі. Тоталитаризмде бір ғана партия немесе саяси топ билік жүргізеді. Бұл партия үкіметтің барлық деңгейлерінде өкілдерге ие болады және ешқандай бәсекелес партиялар немесе оппозициялық күштер болмауы тиіс. Барлық саяси шешімдер осы партияның орталықтандырылған бақылауымен қабылданады.

2. Құқықтардың шектелуі. Тоталитарлық жүйеде азаматтардың құқықтары мен бостандықтары шектеледі. Жеке адамның еркіндігі, пікірін білдіру, еркін таңдау жасау сияқты құқықтар өз маңызын жоғалтады. Үкімет адамның жеке өміріне араласуға толық құқылы болады.

3. Саяси қуғын-сүргін. Тоталитарлық режимде "халық жауларын" немесе идеологиялық қарсыластарды анықтау үшін жаппай қуғын-сүргін жүргізіледі. Бұл ретте адамдар саяси немесе әлеуметтік көзқарастарына байланысты қудаланып, түрмеге қамалып, азапталады немесе өлтіріледі.

4. Жаппай бақылау және цензура. Ақпарат құралдары мен бұқаралық коммуникация құралдары толықтай үкіметтің бақылауында болады. Қоғамдағы барлық ақпарат тек мемлекеттік идеологияны насихаттайды, ал кез келген балама көзқарастар мен сыни пікірлер цензураға ұшырайды. Бұқаралық ақпарат құралдары үкіметтің айтқанын ғана жариялауға міндетті.

5. Идеологиялық догматизм. Тоталитаризмде қоғамға мемлекеттік идеологияның толықтай енгізілуі міндеттеледі. Бұл идеология барлық адамның санасына әсер етуі үшін білім беру жүйесіне, мәдениетке, өнерге және т.б. барлық салаларға әсер етеді. Идеология қоғамның барлық деңгейінде орын алуы тиіс, ал кез келген қате пікір немесе ой жүйесі қатал жазаланады.

6. Мемлекеттік бақылау. Тоталитарлық режимде экономика, әлеуметтік салалар және мәдениет мемлекет тарапынан толық бақылауда болады. Мұндай қоғамда азаматтар мен мемлекеттік органдардың арасындағы қарым-қатынастар үкіметтің мүддесіне қызмет ету үшін ұйымдастырылған.

Тоталитаризмнің мақсаты - қоғамды толықтай бақылауға алу, адам бостандығы мен жеке құқықтарын шектеу арқылы өз билігін нығайту. Мұндай жүйе өз құрылымын ұзақ уақыт сақтай алады, бірақ бұл қоғамда қарсылықтың немесе наразылықтың туындауына алып келуі мүмкін. Тоталитаризмнің тарихи мысалдары ретінде Сталиндік Кеңес Одағы, Гитлердің Германиясы, Мао Цзэдунның Қытайы және басқа да көптеген тоталитарлық мемлекеттерді атап өтуге болады.

Қорытынды

Қазақстанда тоталитарлық тәртіптің орнауы Кеңес Одағының билігімен тығыз байланысты болған кезең, қазақ халқының тарихындағы ең ауыр да ауыртпалықты кезеңдердің бірі болды. Бұл жүйе қоғамның барлық саласын қатаң бақылауға алып, жеке адамның бостандығын шектеп, халықтың негізгі құқықтарын бұзды. Тоталитаризмнің әсерінен қазақ жерінде ашаршылық, қуғын-сүргін, ұлттық мәдениеттің жойылуы, халықтың демографиялық құрылымының бұзылуы сияқты ауыр зардаптар орын алды. Осылайша, тоталитарлық жүйе ұлттық өзіндік сана мен мәдениеттің қалыптасуына, халықтың саяси белсенділігі мен еркіндігіне теріс әсер етіп, қазақ халқын ұзақ уақытқа қамтыған дағдарысқа ұшыратты.

Тоталитаризмнің алғашқы кезеңінде Қазақстанда аграрлық секторда жүргізілген реформалар мен ұжымдастыру, ауыл шаруашылығының толық күйреуіне әкеліп, миллиондаған адамның ашаршылықтан қаза болуына себеп болды. 1929-1933 жылдары орын алған ашаршылық халықтың демографиялық жағдайын қатты бұзып, елді үлкен күйзелісқа ұшыратты. Қазақ халқының экономикалық және әлеуметтік құрылымдары күйреп, көптеген адамдардың өмірі мен мәдени мұрасы зақымдалды. Тоталитаризмнің ең ауыр зардаптарының бірі — ұлттық зиялы қауымның қудалануы мен репрессияларға ұшырауы еді. Қазақстанда жүздеген саяси қайраткерлер мен ақын-жазушылар, ғалымдар мен саясаткерлер ату жазасына кесілді немесе ауыр еңбек лагерьлеріне айдалды.

Бірақ, 1950 жылдардың ортасынан бастап, Хрущевтің "Жылымығы" кезеңі басталғанда, біршама жеңілдіктер орын алып, репрессия саясаты біршама бәсеңдеді. Бұл кезеңде Қазақстанда мәдени және әлеуметтік өзгерістер орын ала бастады. Репрессияға ұшыраған көптеген тұлғалар ақталды, әрі бұрынғы тоталитарлық жүйенің қатал саясаты жеңілдеді. Дегенмен, Кеңес үкіметінің идеологиясы әлі де күшейтіліп, азаматтардың құқықтары мен еркіндігі шектеулі күйінде қалды.

Қорытындылай келе, Қазақстандағы тоталитаризмнің орнауы мен оның ұзақ мерзімді салдары қоғамның дамуына үлкен кедергі болды. Әсіресе, халықтың ұлттық өзіндік санасы мен мәдениетінің дамуына келтірілген зиян өте айқын көрініс тапты. Ұлттық мәдениет, тіл, әдебиет және ғылымның дамуына тоталитаризм теріс әсер етті, ал халықтың әлеуметтік құрылымдары мен демографиялық жағдайы ұзақ уақытқа өзгеріссіз қалды. Тоталитарлық жүйе Қазақстанның экономикалық, саяси және мәдени дамуындағы бірнеше ұрпақтың уақытына әсер етіп, халықтың өмір сүру деңгейін төмендетіп, әлеуметтік және саяси тұрақсыздыққа әкелді. Осылайша, Қазақстан үшін бұл кезең үлкен сынақ болды, ал оның салдары бүгінгі күнге дейін қоғамның дамуына әсер етіп келеді.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Тәуекелұлы, Б. (2006). Қазақстан тарихы: XX ғасырдағы тоталитаризм — Алматы: Атамұра.

2. Қазақ ССР тарихы. (1992). — Алматы: Ғылым.

3. Абдуллаев, Т. (2011). Сталиндік репрессиялар және Қазақстан. — Алматы: ҚазАқпарат.

4. Қойгелдиев, М. (2005). Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуы. — Алматы: Дәуір.

5. Бағытжанова, К. (2014). Ұжымдастыру және Қазақстанның ауыл шаруашылығы: тарихи-әлеуметтік аспект // Қазақ тарихы, №5, 23-33 беттер.

6. Рысбек, С. (2008). Қуғын-сүргін және Қазақстан: тарих пен тағдыр. — Алматы: Арыс.

7. Сталин, И. (1949). Социалистік экономика және оның даму жолдары. — Мәскеу: Жазушы.

8. Әбілғазиев, К. (2010). Қазақ зиялысының репрессияға ұшырауы: тарихтан тағылым // Қазақстанның тарихы, №8, 45-57 беттер.

9. Қазақстан тарихы: ХХ ғасыр. (2012). — Алматы: Білім.

10. Хрущев, Н. (1956). Хрущевтің баяндамасы. — Мәскеу: Көшбасшы.