Тұран университеті «Юриспруденция» сериясы,2025 ж.

КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ ҚҰҚЫҚ КОНСТИТУЦИОННОЕ ПРАВО

CONSTITUTIONAL LAW

УДК 342 . 61

Жетекшісі: Тулекова Гулжан Хажмуратовна

Ғылыми кеңесшісі, ф.ғ.к.,

журналистика және аударма кафедрасының доценті,

«Тұран» Университеті,

Қазақстан, Алматы қ

Email: g.tulekova@turan-edu.kz

Орындаушы: Хожамұратова Ғайша Маратқызы

студент, «Халықаралыққатынастар» кафедрасы,

«Тұран» Университеті

Қазақстан, Алматы қ.

Email: 24250348@turan-edu.kz

ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ САЯСИ ПАРТИЯЛАРДЫҢ БАСҚАРУДАҒЫ ҮЛЕСІ

Аңдатпа

Мақалада саяси партиялардың Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік басқару үдерісіндегі орны мен рөліне ғылыми-сараптамалық талдау жүргізіледі. Саяси партия ұғымы мен олардың билік құрылымындағы позициясы теориялық негізде қарастырылады. Қазақстандағы партиялық жүйенің даму кезеңдері, институционалдық ерекшеліктері мен қазіргі жағдайы сараланып, саяси партиялардың заң шығарушы және атқарушы билікпен өзара байланысы сипатталады. Сонымен қатар, шетелдік тәжірибелерге сүйене отырып, Қазақстан үшін оңтайлы модельдер ұсынылады. Зерттеу барысында салыстырмалы талдау, мазмұндық жүйелеу және логикалық сараптау әдістері қолданылған. Мақала құрылымдық-логикалық жүйеге сүйеніп жазылған және оның нәтижелері саяси ғылым, мемлекеттік басқару және қоғамдық қатынастар салаларында тәжірибелік тұрғыдан маңызды.

Кілт сөздер: саяси партиялар, мемлекеттік басқару, партиялық жүйе, демократия, саяси қатысу, Қазақстан, шетелдік тәжірибе, билік құрылымы.

Аннотация

В статье проводится научно-аналитический анализ роли и места политических партий в процессе государственного управления Республики Казахстан. Теоретически рассматриваются понятие политической партии и её позиция в структуре власти. Анализируются этапы развития партийной системы Казахстана, институциональные особенности и текущее состояние, а также взаимосвязь политических партий с законодательной и исполнительной властью. На основе международного опыта предлагаются оптимальные модели для Казахстана. В исследовании применены методы сравнительного анализа, содержательной систематизации и логической оценки. Статья построена на структурно-логической основе, и её выводы имеют практическую значимость для политологии, государственного управления и общественных наук.

Ключевые слова: политические партии, государственное управление, партийная система, демократия, политическое участие, Казахстан, международный опыт, структура власти.

Abstract

This article presents a scientific and analytical examination of the role and position of political parties in the public governance process of the Republic of Kazakhstan. The concept of political parties and their place within power structures is analyzed from a theoretical perspective. The article explores the stages of development, institutional features, and current state of Kazakhstan’s party system, as well as the interaction between political parties and legislative and executive authorities. Based on international experience, optimal models for Kazakhstan are proposed. The study employs methods of comparative analysis, content systematization, and logical evaluation. The article is structured on a logical and analytical framework, and its findings hold practical significance for political science, public administration, and the study of social relations.

Keywords: political parties, public governance, party system, democracy, political participation, Kazakhstan, international experience, power structure.

Кіріспе.

Қазақстан Республикасындағы саяси жүйе соңғы жылдары елеулі саяси реформалар мен жаңғыртулар кезеңін өткеріп келеді. Бұл үдерістердің ортасында саяси партиялар мемлекетті басқарудың маңызды құралдарының біріне айналып отыр. Саяси партиялар – қоғамның түрлі әлеуметтік топтарының мүдделерін білдіретін және оларды саяси шешімдер қабылдау үдерісіне қатыстырушы институттар ретінде айқындалады.

Көппартиялық жүйенің қалыптасуы мен дамуы азаматтық қоғам институттарының белсенділігіне, халықтың саяси қатысу деңгейіне және демократиялық процестердің тереңдеуіне ықпал етуде. Мемлекеттік билік пен халық арасындағы байланысты нығайтуда партиялардың рөлі ерекше. Бұл зерттеуде саяси партиялардың басқару жүйесіне ықпалы, олардың заң шығарушы және атқарушы билікпен өзара байланысы, сондай-ақ халықаралық қатынастардағы белсенділігі талданады.

Зерттеудің өзектілігі қазіргі жаһандану жағдайында саяси партиялардың қызметінің тиімділігін арттыру қажеттілігінен туындайды. Сонымен қатар, басқару құрылымдарымен байланыстарды күшейту және саяси тұрақтылықты қамтамасыз ету мүмкіндіктерін қарастыру маңызды.

Бұл зерттеу сапалық әдіснамаға негізделіп, мазмұндық талдау, салыстырмалы зерттеу және нормативтік құжаттарды саралау тәсілдері арқылы жүзеге асырылды.

Саяси партиялардың құрылымы мен қызметі

Саяси партия – қоғамның саяси жүйесінің ажырамас бөлігі болып табылатын, билікке қол жеткізу және оны жүзеге асыру мақсатында құрылған қоғамдық-саяси ұйым.Партиялар қоғамдағы әлеуметтік топтардың мүдделерін білдіреді және саяси шешімдер қабылдауға ықпал ету арқылы билік құрылымдарына әсер етеді.М. Дюверже мен Дж. Сартори сияқты саяси ғылым өкілдері партияларды қоғам мен билік арасындағы басты дәнекер ретінде қарастырады, бұл көзқарас мақалада талданатын тұжырымдармен үндеседі.

Партия құрылымына тоқталсақ, олар орталық басқару органынан, аймақтық және жергілікті бөлімшелерден, партия мүшелерінен және ішкі бақылау-басқару тетіктерінен тұрады. Көп жағдайда бұл құрылым иерархиялық сипатта болады. Мұндай ұйымдасу олардың қызметін үйлестіруде және партиялық тәртіпті қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады.

Саяси партиялардың негізгі функцияларына мыналар жатады:

– сайлау науқандарына қатысу және өз кандидаттарын ұсыну;

– үкіметтің саясатын қолдау немесе оппозициялық бағытта бақылау жүргізу;

– заң жобаларын ұсыну немесе оларға өзгерістер енгізу туралы бастама көтеру;

– қоғамдық пікір қалыптастыру және саяси ағартушылық жұмыс жүргізу;

– азаматтардың саяси қатысуын арттыру, жастарды саяси әлеуметтендіру.

Қазақстан жағдайында партиялар электораттың мүдделерін білдіріп қана қоймай, мемлекеттік саясатты қалыптастыруда бастамашы күшке айналып отыр. Олар әлеуметтік мәселелерге қатысты нақты ұсыныстар әзірлей отырып, ел дамуының стратегиялық бағыттарына әсер етеді. Сонымен қатар, саяси партиялар азаматтық қоғам институттарымен, сарапшылармен және үкіметтік емес ұйымдармен өзара байланыс орната отырып, саяси шешімдерді талқылауға ықпал етеді.

Осылайша, саяси партиялардың құрылымдық ұйымдасуы мен қызметінің мазмұны олардың басқару жүйесіне ықпал ету мүмкіндігін айқындайды. Партиялық институттардың кәсібиленуі мен ашықтығы елдегі демократиялық дамудың көрсеткіші болып табылады.

Қазақстандағы саяси партиялар және олардың басқарудағы рөлі

Қазақстанда саяси партиялар мемлекет пен қоғам арасындағы дәнекер институт ретінде қалыптасып келеді. Елде көппартиялық жүйе конституциялық деңгейде бекітілгенімен, нақты саяси өмірде жетекші рөлді белгілі бір саяси күштер атқарып отыр. Бұл жағдай партиялардың басқару жүйесіне ықпал ету мүмкіндігін шектейді, сонымен қатар саяси плюрализмнің даму деңгейіне әсер етеді.

Қазақстан Республикасының «Саяси партиялар туралы» Заңына сәйкес, партиялар қоғамдық-саяси процестерге белсенді қатысу, азаматтардың мүддесін білдіру және оларды саяси шешімдер қабылдау үдерісіне тарту мақсатында құрылады. 2024 жылғы жағдай бойынша елде 7 партия тіркеліп, Мәжіліс сайлауына қатысқанымен, олардың ішінен Amanat, Respublica, Ақ жол, Жалпыұлттық социал-демократиялық партиясы (ЖСДП) және Baitaq ғана 5% межеден өтіп, мандатқа ие болды. Бұл шынайы бәсекенің әлі де шектеулі екенін көрсетеді.

Саяси партиялардың басқару жүйесіндегі рөлі бірнеше бағытта көрінеді:

– Парламенттің төменгі палатасы – Мәжіліс құрамының партиялық негізде жасақталуы арқылы заң шығару процесіне тікелей араласуы;

– Үкіметке ұсынылатын кадрлық саясатқа әсер ету;

– Қоғамдағы әлеуметтік-экономикалық мәселелерге қатысты бағдарламалар әзірлеу және олардың жүзеге асырылуын бақылау;

– Жергілікті басқару органдарымен жұмыс жасау арқылы аймақтық саясатқа ықпал ету.

Сондай-ақ, Қазақстандағы саяси партиялар президенттік билік жүйесінің аясында әрекет етеді. Бұл олардың тәуелсіздігін шектеуі мүмкін, дегенмен партиялар өз бағдарламалары мен ұстанымдары арқылы белгілі бір дәрежеде қоғамдық пікірге ықпал етіп отыр.

Соңғы жылдары партиялық жүйеде жаңғыру кезеңі байқалады. Жаңа партиялардың құрылуы, саяси реформалар жүргізілуі, әйелдер мен жастардың квотасы сынды өзгерістер саяси қатысу мүмкіндігін кеңейтуге бағытталған. Мұндай шаралар саяси партиялардың басқарудағы рөлін күшейтіп, оларды демократиялық үдерістің белсенді субъектісіне айналдыруға сеп болады.

Саяси партиялар мен басқару формаларының өзара байланысы

Саяси партиялардың қызметі мемлекеттің басқару формасымен тығыз байланысты. Басқару формасы дегеніміз – мемлекеттік биліктің ұйымдасуы мен жүзеге асырылу тәртібі.Бұл, әсіресе, президенттік, парламенттік және аралас басқару жүйелеріне қатысты. Әлемдік тәжірибе көрсетіп отырғандай, басқару формасына қарай саяси партиялардың рөлі мен ықпал ету ауқымы әртүрлі сипат алады.

Парламенттік басқару үлгісінде саяси партиялар негізгі билік институттарының қалыптасуына тікелей қатысады. Парламенттегі көпшілік орынға ие болған партия немесе партиялық коалиция үкіметті жасақтап, елдің ішкі және сыртқы саясатын анықтайды. Мұндай жағдайда партиялар басқару ісінің басты субьектілерінің бірі ретінде әрекет етеді. Мысалы, Германия мен Ұлыбританияда партиялар билікті тікелей жүзеге асырып, жауапкершілік те арқалайды.

Президенттік басқару формасы жағдайында, яғни Қазақстан үлгісінде, партиялардың рөлі көбінесе заң шығарушы билік шеңберінде шектеледі. Президенттік билік күшейтілген саяси жүйеде партиялар басқару ісіне жанама түрде ықпал етеді. Дегенмен, бұл жағдайда да партиялар қоғамдық пікірге әсер ете отырып, Президент пен Парламент арасындағы байланысты реттеуде маңызды рөл атқара алады. Қазақстанда партиялар Мәжіліс құрамын жасақтау, сайлау процесіне қатысу және саяси бастамалар көтеру арқылы ел басқару жүйесіне ықпал етуде.

Сондай-ақ, аралас басқару формасы бар елдерде – мысалы, Францияда – саяси партиялар әрі Парламентті, әрі Үкіметті жасақтауға қатысады. Мұндай модель партиялардың басқарудағы орны мен жауапкершілігін арттырады.

Осылайша, саяси партиялар мен басқару формасы арасында тығыз өзара байланыс бар. Басқару формасы саяси партиялардың әрекет ету шегін айқындаса, партиялар өз кезегінде басқару тиімділігіне ықпал етеді. Сондықтан саяси тұрақтылық пен демократиялық дамуға қол жеткізу үшін партиялық жүйе мен басқару формасының үйлесімділігі маңызды.

Қазақстандағы партиялық жүйенің дамуы мен мәселелері

Қазақстандағы партиялық жүйе елдің тәуелсіздік алуынан бастап қалыптасу мен даму жолынан өтті. Алғашқы кезеңде саяси партиялар саны көбейіп, көппартиялық жүйе қалыптасқандай көрінгенімен, олардың көпшілігі ұзақ уақыт өмір сүре алмады.1995 жылғы Конституциядан кейін саяси жүйеде билік тармақтары арасында тепе-теңдік әлсіреді, бұл партиялардың шынайы саяси ықпалын шектеді.Бұл жағдай елдегі саяси мәдениеттің төмендігімен, партиялардың нақты идеологиялық негіздерінің әлсіздігімен және азаматтардың саяси белсенділігінің төмендігімен байланысты болды.

1999 жылдан бастап «Нұр Отан» (қазіргі Amanat) партиясының жетекші рөлі орнап, партиялық алаңда бәсекелестік шектеле бастады. Осы кезеңде оппозициялық партиялар әрекет етсе де, олардың саяси ықпалы әлсіз болды. 2007 жылғы Конституциялық өзгерістер нәтижесінде партиялардың Мәжіліске өтуі үшін 7 пайыздық меженің енгізілуі ұсақ партиялардың жүйеден тыс қалуына себеп болды.

2022 жылғы саяси реформалар шеңберінде партияларды тіркеу тәртібі жеңілдетіліп, Мәжіліске өту межесі 5 пайызға төмендетілді. Бұл өзгерістер саяси алаңда жаңа партиялардың пайда болуына мүмкіндік берді. Мысалы, Respublica және Baitaq сияқты жаңа партиялар тіркеліп, сайлауға қатысты. Бұл – Қазақстандағы партиялық жүйенің жаңаруына бағытталған маңызды қадам.

Соған қарамастан, қазіргі партиялық жүйеде шешілмеген мәселелер де бар. Партиялардың нақты идеологиялық бағдарлары арасындағы айырмашылық айқын емес. Көптеген партиялардың бағдарламалары бір-біріне ұқсас, бұл сайлаушылардың нақты таңдауда қиналуына әкеледі. Сонымен қатар, партиялардың аймақтардағы филиалдарының әлсіздігі мен жергілікті халықпен тығыз байланыс орната алмауы олардың қоғамдық сеніміне кері әсерін тигізеді.

Осыған байланысты Қазақстанда партиялық жүйені әрі қарай дамыту үшін нақты шаралар қажет. Идеологиялық айқындық, аймақтық құрылымдарды күшейту, азаматтық қоғаммен тығыз жұмыс істеу – партиялардың саяси жүйеде тұрақты рөл атқаруына ықпал ететін маңызды факторлар.

Шетелдік тәжірибе және Қазақстан үшін үлгі ретінде қарастыру

Дамыған демократиялық елдердегі саяси партиялардың қызметі мен құрылымы Қазақстан үшін өзекті үлгі ретінде қарастырылады. Әсіресе партиялардың мемлекеттік басқарудағы орны, қоғаммен байланысы мен жауапкершілігі ерекше назар аударуға тұрарлық. Мәселен, Германиядағы көппартиялы жүйе коалициялық үкіметтер құру арқылы түрлі әлеуметтік топтардың мүддесін біріктіреді.Қазақстан үшін Германиядағы коалициялық басқару тәжірибесі партияаралық жауапкершілікті арттыру мен саяси плюрализмді дамытуда үлгі бола алады. Бұл басқару тиімділігін күшейтіп, азаматтардың сенімін арттыруға ықпал етеді.Бұл елде партиялар нақты идеологияға негізделіп, тұрақты сайлаушылар тобына сүйенеді. Германиялық зерттеуші К. Лаукс саяси партиялар “мемлекеттің саяси өмірінің тұрақты тетігіне” айналғанын атап көрсетеді.

Швецияда партиялар әлеуметтік саясаттың жүзеге асуына ықпал етіп, сайлауалды уәделерін орындауда жоғары жауапкершілік танытады. Мұндай тәжірибе партиялар мен азаматтар арасындағы сенімді нығайтады. АҚШ-та екіпартиялы жүйе (Демократтар мен Республикалық партия) саяси бәсекелестіктің айқын болуына ықпал етеді, ал бұл өз кезегінде мемлекеттік саясаттың ашықтығы мен тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Франция мен Италиядағы көппартиялы жүйелер саяси әртүрлілік пен идеялар бәсекесін қамтамасыз етеді, алайда мұндай модельдерде саяси тұрақсыздық тәуекелі де жоғары болуы мүмкін.

Орталық Азия кеңістігіндегі мемлекеттермен салыстырғанда Қазақстанда саяси партиялар жүйесі біршама дамығанымен, әлі де шынайы бәсекелестіктен алшақ. Сарапшы Д. Сатпаевтің айтуынша, Қазақстандағы партиялардың көпшілігі нақты қоғамдық сұраныстан емес, жоғарыдан ұйымдастырылған сипатта құрылып, саяси процестің толыққанды субъектісі бола алмай отыр. Сонымен қатар, жастардың саяси процеске төмен қатысуы мен партиялардағы ішкі демократияның әлсіздігі де реформалауды қажет етеді.

Қазақстан үшін шетелдік тәжірибеден үйрене отырып, партиялар арасындағы шынайы бәсекелестікті арттыру, нақты идеологиялық бағыттарды қалыптастыру, жастар мен сарапшылар қауымын саяси процеске тарту, ішкі ашықтық пен есептілікті күшейту — маңызды басымдықтарға айналуы тиіс. Бұл бағыттар мемлекеттің демократиялық әлеуетін арттырып, саяси жүйенің тиімділігіне оң ықпал етеді.

Саяси партиялардың халықаралық қатынастардағы рөлі

Саяси партиялар тек ішкі саяси процестерде ғана емес, сонымен қатар халықаралық аренада да маңызды рөл атқарады. Олардың сыртқы саясатқа әсері, халықаралық ынтымақтастықтағы белсенділігі және партияаралық байланыстары қазіргі жаһандану жағдайында арта түсуде.

Біріншіден, саяси партиялар сыртқы саясаттың бағытын қалыптастыруда шешуші рөл атқарады. Билік партиясы үкімет құру арқылы мемлекеттің халықаралық позициясын анықтайды, ал оппозициялық партиялар сыртқы саясатты баламалы тұрғыдан талдай отырып, қоғамда пікір алмасу алаңын қалыптастырады.

Екіншіден, көптеген саяси партиялар халықаралық ұйымдарға мүшелік етеді (мысалы, Социалистік Интернационал, Либералдық Интернационал, Халықаралық демократиялық одақ), бұл олардың жаһандық саяси процестерге ықпал етуіне мүмкіндік береді. Мұндай ұйымдар арқылы саяси тәжірибе алмасу, демократиялық стандарттарды тарату, бейбітшілік пен адам құқықтарын қорғау бағытында бірлескен шаралар жүзеге асады.

Үшіншіден, партияаралық халықаралық байланыстар – мемлекетаралық қарым-қатынастарды нығайтудың бейресми, бірақ маңызды құралы. Мысалы, Қазақстандағы жетекші партиялар шет мемлекеттердің саяси партияларымен әріптестік орнату арқылы елдің халықаралық имиджін қалыптастыруға үлес қосады.

Соңында, саяси партиялар халықаралық форумдар мен конференцияларға қатысу арқылы ғаламдық мәселелерді шешуге атсалысады. Бұл — экология, миграция, терроризммен күрес сияқты ортақ проблемалар бойынша пікір алмасу алаңына айналады.

Осылайша, саяси партиялардың халықаралық қатынастардағы рөлі олардың ішкі ғана емес, сыртқы саяси кеңістіктегі белсенді қатысушы екенін дәлелдейді

Қортындылай келе , саяси партиялар — қоғам мен мемлекет арасындағы дәнекер қызметін атқаратын, демократиялық басқару жүйесінің ажырамас бөлігі. Олар азаматтардың мүдделерін білдіріп қана қоймай, билік органдарының қалыптасуына ықпал етіп, елдегі саяси тұрақтылық пен дамудың басты тірегіне айналады.Менің ойымша, Қазақстанда саяси партиялардың басқарудағы үлесін арттыру үшін олардың шынайы бәсекелестігін қамтамасыз ететін, халықтың сенімін күшейтетін саяси алаң қалыптастыру қажет. Сонымен қатар, халықаралық тәжірибелерді ескере отырып, партиялардың ішкі құрылымын жетілдіру, идеологиялық айқындықты нығайту және қоғаммен тұрақты байланыс орнату маңызды. Бұл өзгерістер еліміздің саяси жүйесін демократияландыруға және басқару сапасын арттыруға ықпал етеді.