Қазақстандағы тергеулік журналистиканың дамуына не кедергі?

«Тергеулік журналистика біздің медиада бірте-бірте даму үстінде»- деген болжам әрбір мақалада кездеседі. Алайда шындыққа тура қарайтын болсақ тергеулік журналистиканы жүзеге асыратын нысандар бізде өте аз, тіптен жеткіліксіз. Қазір Қазақстандағы тергеулік журналистиканың дамуына не кедергі? Тергеулік журналистика шектеусіз қоғамда қалыпта дамиды. Ал біздің қоғам қандай? Қазақстандағы қоғам цензурамен жүргенде, бұл дүниенің дамуына серпін береді деп айту қиынға соқпақ. Тергеулік журналистика ашықтықты, бүкпесіз шындықты, жасырын емес мәліметтерді жақсы көреді. Егер де біз дамығымыз келсе осы пунктілерге аса мін беруіміз қажет. Неге санаулы бұқаралық құралдары ғана тергеулік зерттеулер жариялайды? Ал басқа баспасөз құралдары ше? Бұл сұрақ медиа қызметкерлерінің қайсібірін болмасын алаңдату керек.

Тергеулік журналистика біздің қоғамда даму үшін алдымен келесідей маңызды пунктілерге мән беру керекпіз:

• Цензура. Заң бойынша цензураға тыйым салынады. Алайда саясатты сөз қылсақ, қоғамдық мәселені талдасақ ол жарияланбайды, редактордың тексеруінен әрі аспайды. Бұл ауқымы кең өзекті мәселе. Ол өзектілігін қашан жояды? Біздегі заң бойынша шынымен цензура тоқтаған уақытта. Әзірге бұл бізде басты назарға алынатын маңызды мәселенің бірі.

• Заңнама жеткіліксіздігі. Біздің қоғамда бір дүние жүзеге асу үшін заң қабылдану қажет. Ал нақты тергеулік журналистика бойынша заңнама/қаулы қабылданбағандықтан бұл да маңызды нүкте. Заңнама болған жағдайда бізде сол нәрсеге сүйену арқылы баспасөз өз материалдарын редактурадан кеспей жариялайтын еді. Ол бұғатталмаушы еді.

• Журналистердің құқығы. Не дегенмен тергеулік журналистиканың астында ашшы шындығы бар материал жатыр. Ол үкіметтің ашуын тудырып, түбі кесірі журналиске тиюуі мүмкін. Сондықтан журналистің құқығын заң бойынша қорғау негізгі қабылдануы керек қаулы.

• Қаржылық қолдау. Тергеулік материалдар жанрына қарай ұзақ мерзімді кешенді жұмыс болғандықтан, ол бізде кейде елден асып басқа елге баруды, архивтерді ақтаруды, ауыл/елдімекендердегі адамдармен тілдесуді талап етеді. Сондықтан қаржылай қолдау бұл істің тікелей бастамасына әсер етеді.

• Ресурс тапшылығы. Тергеулік материалдарды жазу үшін де бізге біршама ресурстар, зерттеу платформаларына кіру рұқсаты, арнайы платформалар/ құрылғылар қажет. Тек қана байланысу үшін емес, обьектіні зерттеу үшін де арнайы құрылғылар қажет.

Ал енді бұл мәселелерді қалай шешеміз?

Шешу жолдары:

• Қажеттілікті қамтамасыз ету. Жоғарыд айтылған маңызды пункттерді іске асыру арқылы ғана біз бұл түйітклді мәселені шеш аламыз.

• Халықаралық қорлардан/ ұйымдардан қолдау алу. Бұл өз кезегінде бізге шетелдік тергеулік журналистика бағытымен тәжірибе алмасуға септігін тигізеді.

• Қаржыландыру көздерін қарастыру/жобалар дайындау

• Арнайы білім беру/ тергеулік журналистиканы салалық деңгейге көтеру.

Мәселелердің шешу жолдары табылғанымен, оның іске асырылуы тағы бір мәселе. Қашан біз цензурасыз қоғамда өмір сүреміз?- деген сұрақ тағы қалып қояды. Ал мен қандай қоғамның журналисі болғым келеді? Цензурасыз, сыни көзқарастар ашық жеткізілетін, әділ қоғамның журналисі болғым келеді.

Тергеулік журналистиканың Қазақстанда дамуы цензураға қатысты мәселелерге тосқауыл қойып, ашықтық принципін негізге алып қоғам арасында ашық зерттеулер жүргізуге жол ашады. Сондықтан да тергеулік журналистиканың прогресі медиа саласының кезекті жоғарылак сатысы болмақ.