Атырау облысы, Құрманғазы ауданы

«Еңбекші жалпы орта мектебі» КММ

БАЯНДАМА

Тақырыбы: «Қазақтың ұлттық ойындарын дене шынықтыру сабақтарында қолданудың әдістемелік ерекшеліктері мен тиімділігі»

Дайындаған: Еңбекші жалпы орта мектебінің дене шынықтыру пәні мұғалімі Хамеденов Еркебұлан Мертайұлы

КІРІСПЕ

Қазақ халқының сан ғасырлық тарихында ұлттық ойындар – көшпелі мәдениеттің ажырамас бөлігі, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан бірегей тәрбие мектебі. Елбасының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламасында атап көрсетілгендей, ұлттық салт-дәстүріміз бен мәдениетімізді жаңғырту – басты міндет. Дене шынықтыру пәні бұл тұрғыда тек физикалық шынығу нысаны ғана емес, ұлттық рухты асқақтататын, бабалар мұрасын дәріптейтін негізгі алаңға айналуы тиіс.

Өзектілігі: Қазіргі таңдағы технологиялық прогресс пен ақпараттық ағым оқушылардың қозғалыс белсенділігінің төмендеуіне (гиподинамия) әкеліп соқтырды. Осы мәселені шешуде ұлттық ойындардың потенциалы өте зор. Ұлттық ойындардың табиғаты баланың жас ерекшелігіне, психологиялық сұранысына өте жақын. Олар баланың қиялын ұштайды, ойлау қабілетін дамытады және ең бастысы – қозғалысқа деген табиғи қажеттілігін қанағаттандырады.

Баяндаманың мақсаты: Дене шынықтыру сабақтарында ұлттық ойындарды пайдаланудың әдістемелік жүйесін жасақтау және олардың оқушылардың физикалық, рухани сапаларын дамытудағы тиімділігін дәлелдеу. Бұл жұмыс ұлттық ойындарды сабақ процесіне сіңірудің ғылыми-тәжірибелік жолдарын көрсетеді.

ҰЛТТЫҚ ОЙЫНДАРДЫҢ ЖІКТЕЛУІ ЖӘНЕ ОҚУШЫ ДАМУЫНА ӘСЕРІ

1. Қимыл-қозғалыс ойындарының әдістемесі

Қимыл-қозғалыс ойындары (мысалы, «Ақ серек – көк серек», «Айгөлек», «Орамал тастамақ») – баланың жылдамдық, ептілік сапаларын қалыптастырудың негізі. Бұл ойындарда оқушының реакция шапшаңдығы сыналады. Әдістемелік тұрғыдан алғанда, бұл ойындар оқушыны кеңістікті жылдам бағдарлауға, дыбыстық немесе визуалды сигналдарға лезде жауап қайтаруға үйретеді. Мұндай ойындарда жүйке процестерінің қозғыштығы мен тежелуі теңесіп, баланың координациялық қабілеті артады.

1.Ақыл-ойды дамытатын ойындардың рөлі

Бұл топқа «Тоғызқұмалақ» пен «Асық атудың» стратегиялық түрлері жатады. Дене шынықтыру сабағында бұл ойындар оқушының тек физикалық емес, когнитивтік қабілеттерін де шыңдайды. Мәселен, асық ату кезінде бала көз мөлшерін (глазомер) қалыптастырып, саусақ моторикасын жетілдіреді. Ал тоғызқұмалақ ойыны – «қойшылар алгебрасы» ретінде математикалық логиканы, төзімділік пен сабырлылықты қатар дамытады.

1.Күш пен ептілікті дамытатын ойындар

«Арқан тартыс», «Қол күрес», «Түйе-түйе» сияқты ойындар бұлшықет жүйесін нығайтуға бағытталған. Әдістемелік құралда көрсетілгендей, бұл ойындарды өткізу кезінде оқушылардың салмақ дәрежесі мен физикалық мүмкіндігін ескеру аса маңызды. Арқан тартыс ойыны – топтық күш пен синхронды әрекеттің классикалық үлгісі. Ол арқа, иық, қол бұлшықеттерін шынықтырып, баланың бойындағы қайсарлық рухты оятады.

1.Топтық ойындардың тәрбиелік мәні

Топтық ойындар (мысалы, жаяу «Көкпар», «Бәйге» эстафеталары) оқушыларды ұжымшылдыққа, бірін-бірі қолдауға тәрбиелейді. Мұнда жеке жетістіктен гөрі, ортақ жеңіс маңызды. Бұл ойындар әлеуметтік бейімделудің тамаша құралы болып табылады.

ДЕНЕ ШЫНЫҚТЫРУ САБАҒЫНА КІРІКТІРУ ЖОЛДАРЫ

Сабақ бөлімдері бойынша әдістемелік алгоритм

1. Дайындық бөлімі (8-12 минут): Бұл кезеңде оқушыларды сабаққа ұйымдастыру үшін назар аудару ойындары өткізіледі. Мысалы, «Түйілген орамал» ойыны арқылы жүгіру жаттығуларын түрлендіруге болады. Бұл баланың эмоциялық фонын көтеріп, негізгі жүктемеге дайындайды.

2. Негізгі бөлім (20-25 минут): Сабақтың тақырыбына сай (жеңіл атлетика, гимнастика, волейбол) ұлттық ойын элементтері кірістіріледі. Егер тақырып секіру болса – «Бес тас», жүгіру болса – «Қыз қуу» эстафетасы қолданылады. Бұл кезеңде физикалық жүктеме мен демалыс интервалын дұрыс сақтау әдістемелік талап болып табылады.

3. Қорытынды бөлім (3-5 минут): Ағзаны бастапқы қалыпқа келтіру үшін баяу қимылды ойындар (мысалы, «Сақина салу», «Ханталапай») өткізіледі. Бұл жүрек соғысын реттеп, оқушының келесі сабаққа жинақы баруын қамтамасыз етеді.

Жас ерекшелігіне қарай іріктеу

Әдістемелік құралда ойындардың жасқа сай градациясы берілген. Төменгі сыныптарда ойын барынша сюжетті, ертегі сипатында болса, жоғары сыныптарда спорттық-жарыс сипаты басым болуы тиіс.

ҚОРЫТЫНДЫ

Ұлттық ойындар – бұл таусылмайтын қазына және сапалы білім берудің тетігі. Оларды дене шынықтыру сабақтарында қолдану арқылы біз:

• Оқушылардың денсаулығын нығайтып, физикалық қабілеттерін шыңдаймыз;

• Ұлттық дәстүрді жаңғыртып, патриоттық тәрбие береміз;

• Оқыту процесін қызықты, тартымды және нәтижелі етеміз.

Әдістемелік құралда ұсынылған жоспарлар мен жіктемелер кез келген дене тәрбиесі мұғаліміне өз сабағын жаңа сапалық деңгейге көтеруге көмектеседі.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:

1. Әлиев, М. «Қазақ ұлттық ойындары: тарихы, әдістемесі және педагогикалық мәні». Алматы: Білім, 2018.

2. Сағындықов, Е. «Қазақтың ұлттық ойындары». Алматы: Рауан, 1994.

3. Төлегенов, Б. «Дене тәрбиесі пәнін оқыту әдістемесі». Астана, 2020.

4. ҚР Білім және ғылым министрлігінің әдістемелік нұсқаулықтары.