^{А.А.Қаршығаева, А.Ө.Сайдолла}

Медиа және мәдениетаралық коммуникация жоғары мектебі, Тұран университеті

ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚ ЖАЗУЫ ЖӘНЕ ОРФОЭПИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕР

Аңдатпа. Мақалада қазақ жазуының тарихи даму кезеңдеріне тоқталып, қазіргі орфоэпиялық мәселелері қарастырылады. Зерттеу барысында жазба және ауызекі тіл арасындағы айырмашылықтар, орфоэпиялық нормалардың сақталуы, сондай-ақ бұқаралық ақпарат құралдарының ықпалы талданады. Сонымен қатар, дұрыс дыбысталу мәдениетін қалыптастыру және орфоэпиялық нормаларды сақтаудың маңызы қарастырылады. Орфоэпияны оқыту, медиа арқылы дұрыс сөйлеуді насихаттау және арнайы сөздіктерді пайдалану ұсынылады. Қазақ тіліндегі ассимиляция құбылысы мен оның орфоэпиялық заңдылықтарға әсері жан-жақты сипатталады. Бұл процесс тілдің табиғи эволюциясында маңызды рөл атқарады. Орфоэпиялық нормалардың сөйлеу мәдениетіндегі орны мен жазба тілдегі ерекшеліктері талқыланады. Қазақ орфографиясының күрделі мәселелері мен жазу дәстүрінің өзгерістері сөз етіледі. Дыбыстардың үндестік заңына сай өзгеру ерекшеліктері мен пунктуацияның мағынасын нақтылаудағы рөлі зерттеледі. Орфоэпия, орфография және пунктуация мәселелерін теориялық әрі практикалық тұрғыдан түсінуге үлес қосады.

Түйін сөздер: ассимиляция, орфоэпия, орфография, пунктуация, қазақ тілі, дыбыстық үндестік, сөйлеу мәдениеті, жазу нормалары, тыныс белгілері, фонетикалық заңдылықтар.

А.А.Каршигаева, А.О.Сайдолла

Высшая школа медиа и межкультурной коммуникации, университет Туран

СОВРЕМЕННАЯ КАЗАХСКАЯ ПИСЬМЕННОСТЬ И ОРФОЭПИЧЕСКИЕ ПРОБЛЕМЫ

Аннотация. В данной статье рассматриваются исторические этапы развития казахской письменности и современные орфоэпические проблемы. В ходе исследования анализируются различия между письменной и устной речью, сохранение орфоэпических норм, а также влияние средств массовой информации. Кроме того, рассматривается значение формирования культуры правильного произношения и соблюдения орфоэпических норм. Предлагаются методы обучения орфоэпии, популяризация правильной речи через медиа и использование специализированных словарей. Подробно описывается явление ассимиляции в казахском языке и его влияние на орфоэпические закономерности. Этот процесс играет важную роль в естественной эволюции языка. Обсуждаются место орфоэпических норм в речевой культуре и их особенности в письменной речи. Рассматриваются сложные вопросы казахской орфографии и изменения в традициях письма. Изучаются особенности звуковых изменений в соответствии с законами сингармонизма и роль пунктуации в уточнении смысла текста. Работа вносит вклад в теоретическое и практическое понимание вопросов орфоэпии, орфографии и пунктуации.

Ключевые слова: ассимиляция, орфоэпия, орфография, пунктуация, казахский язык, сингармонизм, культура речи, нормы письма, знаки препинания,фонетические закономерности.

^{A.A. Karshygaeva, A.O. Saidolla}

^{Higher School of Media and Intercultural Communication, Turan University}

MODERN KAZAKH WRITING AND ORTHOEPIC ISSUES

Abstract. This article examines the historical stages of the development of Kazakh writing and current orthoepic issues. The study analyzes the differences between written and spoken language, the preservation of orthoepic norms, and the influence of mass media. Additionally, the importance of developing a culture of correct pronunciation and maintaining orthoepic standards is discussed. Methods for teaching orthoepy, promoting proper speech through media, and utilizing specialized dictionaries are proposed. The phenomenon of assimilation in the Kazakh language and its impact on orthoepic rules is comprehensively described. This process plays a significant role in the natural evolution of the language. The place of orthoepic norms in speech culture and their characteristics in written language are examined. Complex issues of Kazakh orthography and changes in writing traditions are considered. The study explores phonetic changes according to the laws of vowel harmony and the role of punctuation in clarifying textual meaning. This research contributes to the theoretical and practical understanding of orthoepy, orthography, and punctuation.

Keywords: assimilation, orthoepy, orthography, punctuation, Kazakh language, vowel harmony, speech culture, writing norms, punctuation marks, phonetic rules.

Кіріспе

           Қазақ жазуының даму тарихы бірнеше ғасырды қамтиды. Әр кезеңде қазақ жазуы түрлі өзгерістерге ұшырады. Әр әліпби ауысуы қазақ тілінің орфоэпиялық жүйесіне ықпал етіп, дыбыстық заңдылықтардың сақталуына әсер етті. Сонымен қатар, ғаламтор мен БАҚ құралдарының ықпалынан ауызша және жазбаша тіл арасындағы алшақтық артып келеді. Бұл өзгерістер қазақ тілінің табиғи әуезділігі мен үндестік заңына әсер етіп, кейбір сөздердің дұрыс дыбысталмауына алып келіп жатыр. Сондықтан орфоэпиялық нормаларды сақтаудың маңыздылығы артып, оны оқыту мен насихаттау өзекті тақырыпқа айналып отыр. Қазақ жазуының дамуы мен орфоэпиялық мәселелері – қазақ тіл білімінің өзекті тақырыптарының бірі. Тарихи тұрғыдан қазақ жазуы бірнеше кезеңдерді бастан өткерді, соның ішінде араб, латын және кирилл әліпбилерін қолдану тәжірибелері бар. Әр кезеңдегі  реформалар мен өзгерістер тілдің дыбыстық жүйесіне әсер етіп, орфоэпиялық нормалардың қалыптасуында айтарлықтай рөл атқарды. Бүгінгі таңда қазақ тілінің латын графикасына көшуі және жазу мәдениетін жетілдіру мәселелері күн тәртібінде тұр.

   Қазақ тілі табиғаты жағынан әуезді, үндестік заңына бағынатын тілдер қатарына жататыны мәлім. Осыған қарамастан, қазіргі қоғамда жазба тіл мен ауызша тіл арасындағы алшақтық байқалып отыр. Әсіресе, бұқаралық ақпарат құралдары, әлеуметтік желілер және басқа да медиа платформалар арқылы таралатын сөздердің орфоэпиялық нормаларға сай келмеуі тіл мәдениетіне ықпал етуде. Орфоэпияның сақталмауы сөздердің мағынасын бұрмалап, олардың қабылдану деңгейін төмендетуіне әкеліп соғуда.

        Орфоэпиялық мәселелердің бірі – дыбыстардың үндестігі мен ассимиляция құбылыстарының еленбеуі. Мысалы, қазақ тілінің сингармонизм заңдылықтары көптеген жастардың сөйлеу мәнерінде дұрыс сақталмайды. Бұл өз кезегінде қазақ тілінің табиғи дыбысталуын әлсіретіп, оған қоса сөз саптау мәдениетіне нұқсан келтіреді. Қазақ тіл білімінде орфоэпиялық нормаларды зерттеу арқылы дұрыс сөйлеу дағдыларын қалыптастыру мәселелері жиі талқыланады. Осы тұрғыда арнайы сөздіктер, орфоэпиялық анықтамалықтар және оқыту әдістемелері маңызды рөл атқарады.

         Дегенмен, қазақ тіліндегі сөздердің дұрыс дыбысталуын сақтау тек дара адамдардың емес, тұтас қоғамның міндеті болып табылады. Өйткені тіл – ұлттың ең басты құндылығы мен байлығы. Қазіргі таңда дұрыс сөйлеу мәдениетін қалыптастыру үшін орфоэпиялық заңдылықтарды сақтау, оны ғылыми негізде зерттеу және практикалық қолданысқа енгізу өзекті тақырыпқа айналып отыр. Осы мақалада қазақ жазуының даму тарихы, орфоэпиялық нормалардың қалыптасуы және олардың қазіргі ахуалы жан-жақты қарастырылады.

     Сонымен қатар, тілдің орфоэпиялық нормаларын сақтау тек әдебиет пен ғылым сияқты салаларда ғана емес, күнделікті қарым-қатынаста да маңызды рөл атқарады. Қазақ жазуы мен дыбыстық жүйесінің даму үдерісін зерттеу – тіл мәдениетін сақтаудың негізгі жолдарының бірі болып табылады.  Тіл мәдениетінің жоғары деңгейде сақталуы – ұлттың рухани кемелденуінің айқын көрінісі. Осы себепті, орфоэпиялық заңдылықтарды сақтау және оларды болашақ ұрпаққа дұрыс жеткізу – бүгінгі қазақ қоғамының басты міндеттерінің бірі.

       Қазақ жазуындағы әрбір реформа тек графикалық өзгеріспен шектелмей, тілдің фонетикалық жүйесіне де айтарлықтай ықпал етті. Қазіргі уақытта жаһандану процесі қазақ тілінің дыбысталу мәдениетіне жаңа талаптар қойып, орфоэпиялық нормалардың сақталуын қиындата түсуде. Жазу тілі мен сөйлеу тілі арасындағы сәйкессіздік пен үйлесімсіздік кейбір сөздердің қолдану ерекшеліктерін өзгертіп, дәстүрлі дыбыстау үлгілерінормаларының әлсіреуіне себеп болуда. Қазақ тіл біліміндегі орфоэпиялық нормаларды зерттеу тіл мәдениетін сақтаудың ең басты жолдарының бірі болып табылады. Әдеби тіл нормаларының қалыптасуы барысында орфоэпияның рөлі артып, дұрыс сөйлеу мәдениетін дамытуға ерекше назар аударылуда. Дыбыстық өзгерістер мен ассимиляция құбылыстарын ғылыми негізде зерттеу қазақ тілінің табиғи дамуын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Орфоэпиялық нормаларды сақтаудың маңыздылығы білім беру жүйесінде де көрініс тауып, оқулықтар мен оқу құралдары арқылы кеңінен насихатталуда.

  Негізгі бөлім   

    Қазақ жазуының даму тарихы бірнеше ғасырды қамтып, әр кезеңде әлеуметтік, саяси және мәдени өзгерістерге байланысты түрлі реформалардан өтті. Әрбір әліпби ауысымы қазақ тілінің орфоэпиялық жүйесіне ықпал етіп, дыбыстық заңдылықтардың сақталуына немесе өзгеруіне әсер етті. Жазу мен сөйлеу нормаларының арасындағы алшақтық көптеген тілдік мәселелердің туындауына себеп болды.

    Көне түркі руникалық жазуы VI-X ғасырлар аралығында қолданылып, түркі халықтарының табиғи дыбыстық жүйесіне негізделген жазу болды. Бұл жазба дәстүрінде дауысты және дауыссыз дыбыстар үйлесімділік заңына сәйкес қолданылды, сондықтан жазу мен сөйлеудің арасындағы айырмашылық болмады. Алайда, араб әліпбиіне көшу (X-XIX ғасырлар) қазақ тілінің орфоэпиялық жүйесіне белгілі бір қиындықтар тудырды. Араб  жазуының құрылымы қазақ тілінің дыбысталу заңдылықтарына толықтай сәйкес келмегендіктен, жазу мен сөйлеу арасындағы сәйкессіздік пайда болды. Мысалы, қазақ тіліндегі  кейбір дыбыстар араб әліпбиінде жоқ болатын, бұл өз кезегінде сөздердің дұрыс жазылмауына және айтылуына әсер етті.

Араб жазуы қазақ тіліндегі 28-ден астам фонеманы толық таңбалай алмады, әсіресе, дауысты дыбыстар жүйесі күрделі мәселеге айналды. Қазақ тіліндегі «ә», «ө», «ү», «ң»дыбыстарының нақты белгіленбеуі сөздердің айтылу ерекшеліктеріне әсер етті. Бұл халық арасында әртүрлі оқылымдардың қалыптасуына әкеліп, жазба және ауызекі тіл арасындағы сәйкессіздікке себеп болды. [Қ. Күдеринова, А. Фазылжанова. қазақ тілінің ұлттық және қазіргі орфоэпиялық нормасы:46]

     1929 жылы Кеңес үкіметі қазақ жазуын латын графикасына көшіруді бастаған болатын.Бқл өзгеріс жазу мен сөйлеу арасындағы үйлесімсіздікті біршама түзеп, қазақ тілінің дыбыстық жүйесіне бейімделген әліпбидің қолданылуына жағдай жасай алды. Латын әліпбиінде дауысты және дауыссыз дыбыстардың таңбалануында нақтырақ тәсілдер қолданылды. Бұл жазудың сөйлеу нормаларына сәйкес келуін жеңілдетті.Сонда да, бұл кезеңде қазақ тілінің орфоэпиялық ерекшеліктері толық зерттелмегендіктен, кейбір дыбыстардың жазылуы мен айтылуында әлі де айырмашылық болды.

Бұл латын тіліне көшу реформасы жайында Әлімхан Жүнісбек өз еңбегінде былай дейді:

  «Бүгінгі әліпиді біреу мақтайды, мақтағанда да шарықтатып жібереді. Енді біреулердің, жұмсартып айтқанда, көңілі толмайды. Сол көңілі толмайтындардың бірі - біз. «Біз» деп қазақ тілінің дыбыс саласында еңбек етіп жүрген тіл мамандарын айтып отырмын. Олардың арасында кеше ғана арамыздан кеткен әріптесіміз профессор Сапархан Мырзабековты ауызға алдымен алуға тура келеді. Марқұм әріптесіміздің «өзіме өгей өз тілім» деген жан айқайы баспа беттерінде мақала ретінде талай жарық көрген болатын. Ғалым қазіргі қазақ тілі жазуындағы тіл бұзар емле-ережелерге қарсы күресіп өтті. Енді, міне, ғалым аңсаған еркіндік заман келіп жетті, алайда мәңгүрт санамызға сіңіп қалған сол тіл бұзар емле-ережелерден құтылу оңай болып отырған жоқ. Оны осы қазіргі «әліпби айтысының» тұсында айқын көріп отырмыз. Тіптен басқаларды былай қойғанда, тіл мамандарының арасынан орыс тілінің и, утәрізді кірме «жетістіктерінен» айрылғысы келмейтіндер табылып жатыр. Олар оны қазақ тілінің «даму жетістігі», тіптен «жаңа сатыға көтерілген түрі» деп бағалап, қазіргі орыстекті ми, ки, су, ту деген жазуымызды латын негізінде mi, ki, tu, su деп жазуды ұсынып отыр. Егер қазақтың мый, кій, сұу, тұу деген сөздерін қайтадан mi, ki, tu, suдеп, қазақ сөзінің түбір, буын, морфем айтылымын бұзып жазатын болсақ, онда әліпби ауыстырмай-ақ орыс жазуында қала бергеннің өзі жөн.»

     1940 жылы қазақ жазуы кириллицаға көшірілді. Бұл әліпби қазақ тілінің дыбыстық жүйесін таңбалауда алдыңғы жүйелерге қарағанда анағұрлым тиімді болғанымен, орыс тілінен енген сөздердің жазылуы орфоэпияға елеулі ықпал етті. Орыс тіліндегі сөздердің қазақ тіліне бейімделмей, түпнұсқалық нұсқада қабылдануы айтылым заңдылықтарын бұза бастады. Мысалы, «музей», «проблема», «адрес» секілді сөздер қазақ тілінің үндестік заңына сәйкес икемделмей қолданылды, бұл орфоэпиялық нормалардың бұзылуына себеп болды. Кириллицаның енгізілуі сөздердің дұрыс айтылуын өзгертті.

Тілдік жағдаяттың дәстүрлі сөзсаптамға әсері. Тілдік жағдаят дәстүрлі сөзсаптамның сақталу/сақталмауына, жаңғыру/ жаңғырмауына, жетілу/жетілмеуіне әсер етіп қана қоймай, оның бар болуының, тіл иелменінің күнделікті коммуникациясында қолданылуының бірден-бір негізі болып табылады. [Қ. Күдеринова, А. Фазылжанова. қазақ тілінің ұлттық және қазіргі орфоэпиялық нормасы:46]

        Алайда жаһандану дәуірінде ақпараттық технологиялардың дамуы, шет тілдерінің ықпалы және сөйлеу мәдениетінің өзгеруі орфоэпиялық нормалардың сақталуын күрделендіруде. Бұл құбылыс әсіресе жастар арасында айқын байқалады. Олардың күнделікті қарым-қатынасында әлеуметтік желілерде қалыптасқан жазу стилі ауызекі сөйлеуге де әсер етіп, кейбір сөздердің дұрыс дыбысталмауына себеп болып отыр.

   Осындай мәселелерді шешу үшін бірнеше маңызды қадамдар жасалуы қажет. Біріншіден, білім беру жүйесінде орфоэпияны оқытуға ерекше мән беру керек. Қазақ тілі пәні аясында дұрыс сөйлеу дағдыларын қалыптастыруға арналған арнайы курстар енгізіліп, оқушыларға сөйлеу мәдениетінің маңыздылығы түсіндірілуі тиіс. Сонымен қатар, мұғалімдер мен тіл мамандары оқыту әдістемелерін жетілдіріп, орфоэпиялық нормаларды меңгертудің тиімді жолдарын қарастыруы қажет.

      Екіншіден, бұқаралық ақпарат құралдары дұрыс сөйлеу мәдениетін қалыптастыруда үлгі көрсетуі керек. Радио, теледидар және интернеттегі контенттерде әдеби тіл нормалары қатаң сақталып, дикторлар мен журналистердің сөйлеу мәнеріне ерекше көңіл бөлінуі тиіс. Сондай-ақ, қазақ тілінің орфоэпиялық заңдылықтарын дәріптейтін арнайы бағдарламалар мен жобаларды іске қосу өзекті.

     Үшіншіден, қазақ тілінің дыбыстық заңдылықтарын кеңінен насихаттау мақсатында қоғамдық бастамалар қолға алынуы тиіс. Әлеуметтік желілерде, мәдени шараларда және ғылыми конференцияларда орфоэпиялық нормаларды сақтаудың маңызы кеңінен талқыланып, қоғам назарын осы мәселеге аудару қажет. Орфоэпияның сақталмауы сөздердің мағынасын бұрмалап, олардың қабылдану деңгейін төмендетуі мүмкін. Мысалы, «жанұя» және «отбасы» сөздері бір мағынаны білдіргенімен, олардың дыбысталуы орфоэпиялық нормаларға сай дұрыс айтылмаса, мағынасы бұлыңғыр тартып, тыңдаушыға түсініксіз болып қалуы мүмкін. Сондай-ақ, «жүргізуші» сөзі кейде «жүргідүші» деп бұрмаланып айтылады, бұл тілдің табиғи үндестігіне қайшы келеді.

          Орфоэпиялық мәселелердің бірі – дыбыстардың үндестігі мен ассимиляция құбылыстарының еленбеуі. Мысалы, қазақ тілінің сингармонизм заңдылықтары көптеген жастардың сөйлеу мәнерінде дұрыс сақталмайды. «Көкөніс» сөзі кейде «көгөніс» деп айтылып, дыбыстардың үндестігі бұзылады. Осыған ұқсас «қалаға» сөзі «қалаға» деп емес, «қалға» деп қысқартылып, орфоэпиялық норма бұзылып жатады. Бұл өз кезегінде қазақ тілінің табиғи дыбысталуын әлсіретіп, сөз саптау мәдениетіне нұқсан келтіреді.

        Қазақ тіл білімінде орфоэпиялық нормаларды зерттеу арқылы дұрыс сөйлеу дағдыларын қалыптастыру мәселелері жиі талқыланады. Осы тұрғыда арнайы сөздіктер, орфоэпиялық анықтамалықтар және оқыту әдістемелері маңызды рөл атқарады. Мысалы, Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының ғалымдары қазақ тілінің орфоэпиялық нормаларын зерттеп, осы бағытта сөздіктер мен әдістемелік құралдар әзірлеуде.  Бұл зерттеулердің басты мақсаты – тіл мәдениетін арттыру, сөйлеу кезінде дыбыстарды дұрыс, табиғи түрде айтуға үйрету. Орфоэпиялық нормаларды меңгеру әсіресе білім беру саласында, бұқаралық ақпарат құралдарында, сахна тілінде және ресми қатысымда ерекше маңызды. Себебі сөйлеу мәдениеті – ұлттың жалпы мәдениетінің айнасы. Сондықтан орфоэпияны оқыту тек теориялық тұрғыдан ғана емес, практикалық жаттығулар арқылы да жүзеге асырылуы тиіс.

  Сонымен қатар, қазіргі заманғы цифрлық технологияларды пайдалана отырып, орфоэпиялық нормаларды үйрететін мобильді қосымшалар, онлайн-платформалар мен интерактивті жаттығуларды дамыту – бұл бағыттағы жаңа қадам болмақ. Мұндай бастамалар жастардың қазақ тілінде сауатты әрі дұрыс сөйлеуіне септігін тигізеді.

Қазақ тілінде сөздерге тәуелдік жалғауының жалғануын еске түсірсек, дауыстылардан соң бұл қосымша -сы, -сі (бала-сы, күлкі-сі, дала-сы т. б.), ал дауыссыздардан кейін -ы, -і (үйі, қыс-ы, жаз-ы, тау-ы т. б.) түрінде келуі – бұлжымас жүйе. Осындай жалпыға ортақ жүйені ескермей, біреуі, екеуі, үшеуі, төртеуі, көбі, уақыты, бәрі дегендерді біреу-і-сі-біреусі, екеу-і-сі-екеусі, үшеу-і-сі-^-үшеусі, төртеуі-сі-төртеусі, көбі-сі, уақыт-ы-сы-уақтысы, бәрі-сі деп қолданушылық бар. [Нұргелді Уәлиев:Сөз мәдениеті:9]

          Бүгінгі таңда қазақ тілінің латын графикасына көшуі және жазу мәдениетін жетілдіру мәселелері күн тәртібінде тұр. Бұл үдеріс орфоэпиялық нормалардың сақталуына да тікелей ықпал етеді. Мысалы, жаңа әліпбиде кейбір әріптердің өзгеруі немесе кирилл жазуында дыбысталуы екіұшты болған сөздердің дұрыс берілуі қазақ тілінің орфоэпиялық заңдылықтарын жүйелеуге мүмкіндік береді. Бірақ бұл өзгерістерге бейімделу барысында дұрыс дыбыстау мәдениетін сақтау – басты міндеттердің бірі.

            Қазақ тілі табиғаты жағынан әуезді, үндестік заңына бағынатын тілдер қатарына жатады. Осыған қарамастан, қазіргі қоғамда жазба тіл мен ауызша тіл арасындағы алшақтық байқалады. Әсіресе, бұқаралық ақпарат құралдары, әлеуметтік желілер және басқа да медиа платформалар арқылы таралатын сөздердің орфоэпиялық нормаларға сай келмеуі тіл мәдениетіне ықпал етуде. Мысалы, тележүргізушілердің, блогерлердің және дикторлардың сөздерінде «құрылыс» орнына «құрлыс», «мектеп» орнына «меттеп» деп айтуы жиі кездеседі. Бұл сөздердің бастапқы дыбысталу заңдылықтары өзгеріп, сөйлеу мәдениетіне теріс әсер етеді.

              Қазақ тілінің табиғи заңдылықтарына сүйенсек, сөздердегі дауысты және дауыссыз дыбыстар үндестік заңына бағына отырып айтылады. Бірақ бұл заңдылық күнделікті сөйлеуде жиі бұзылады. Мысалы, «қазақтың жері» тіркесі дұрыс айтылса, «қазағтың жері» болып дыбысталуы тиіс, бірақ көп жағдайда «қазақтың» деп қатаң айтылып, үндестік заңынан ауытқу байқалады. Сондай-ақ, «кітапханашы» сөзі дұрыс айтылуы тиіс болса да, кейде «кітапқана» немесе «кітапқанышы» деп бұрмаланып айтылады. Мұндай қателердің алдын алу үшін тіл мәдениетін насихаттау, дұрыс сөйлеу үлгілерін көрсету маңызды.

        Қазақ жазуының әрбір реформасы тек графикалық өзгеріспен шектелмей, тілдің фонетикалық жүйесіне де айтарлықтай ықпал етті. Қазіргі уақытта жаһандану процесі қазақ тілінің дыбыстық мәдениетіне жаңа талаптар қойып, орфоэпиялық нормалардың сақталуын қиындата түсуде. Жазу мен сөйлеу арасындағы сәйкессіздік кейбір сөздердің қолдану ерекшеліктерін өзгертіп, дәстүрлі дыбыстау үлгілерін ығыстыруда.

    Қазақ тіл біліміндегі орфоэпиялық нормаларды зерттеу тіл мәдениетін сақтаудың басты жолдарының бірі болып табылады. Әдеби тіл нормаларының қалыптасуы барысында орфоэпияның рөлі артып, дұрыс сөйлеу мәдениетін дамытуға ерекше назар аударылуда. Дыбыстық өзгерістер мен ассимиляция құбылыстарын ғылыми негізде зерттеу қазақ тілінің табиғи дамуын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.

           Орфоэпиялық нормаларды сақтаудың маңыздылығы білім беру жүйесінде де көрініс тауып, оқулықтар мен оқу құралдары арқылы кеңінен насихатталуда. Сондықтан қазақ тілінің дұрыс дыбысталуын қамтамасыз ету – тіл жанашырларының, ғалымдардың, ұстаздардың және бұқаралық ақпарат құралдарының ортақ міндеті. Орфоэпиялық нормаларды сақтау арқылы біз қазақ тілінің байлығын, көркемдігін және табиғи үндестігін болашақ ұрпаққа аманат ете аламыз.

   Қорытынды

   Қазақ тілінің орфоэпиялық нормаларын сақтау – тіл мәдениетінің, ұлттық болмыстың және рухани мұрамыздың ажырамас бөлігі. Орфоэпия – тілдің табиғи саздылығын, үндестік заңына бағынатын құрылымын сақтауға бағытталған маңызды сала. Тіл – тек қарым-қатынас құралы ғана емес, ол – ұлттың айнасы, рухани тірегі. Сол себепті оның дұрыс, сауатты әрі табиғи түрде қолданылуы – әрбір азаматтың, әсіресе жастардың басты міндеттерінің бірі болуы тиіс.

   Қазіргі заманда ақпарат құралдарының, интернет пен әлеуметтік желілердің қарқынды дамуы, жаһандану үдерісі және сыртқы мәдениеттердің әсері қазақ тілінің сөйлеу мәдениетіне айтарлықтай ықпал етуде. Ауызекі сөйлеу мен жазба тіл арасындағы айырмашылық артып, орфоэпиялық нормалар жиі бұзыла бастады. Бұл құбылыс, әсіресе, медиа кеңістікте, телеарналарда, блогерлер мен вайнерлердің сөйлеген сөздерінен жиі байқалады. Сөздердің дұрыс айтылмауы, буындарды дұрыс бөлмеу, екпіннің орынсыз қойылуы – тыңдаушының қабылдауын қиындатып, сөйлеушінің беделіне де әсер етеді.

   Тарихқа көз жүгіртсек, қазақ жазуы бірнеше рет графикалық өзгерістерге ұшыраған. Араб графикасынан латын әліпбиіне, кейін кириллицаға ауысу – тілдің жазылуына ғана емес, дыбысталуы мен орфоэпиялық нормаларына да әсер етті. Қазіргі таңда еліміз латын графикасына көшу үдерісін бастан кешіруде. Бұл жағдай да тілдің орфоэпиялық жүйесіне өзгеріс енгізіп, жаңа ережелер мен талаптарды қажет етеді. Сондықтан бұл кезеңде қазақ тілінің орфоэпиясына ерекше назар аудару қажет.

  Орфоэпиялық нормаларды елемеу – сөйлеу мәдениетінің әлсіреуіне, тілдің табиғи дыбысталуының бұзылуына және ұлттың тілдік ерекшеліктерінен ажырауына әкелуі мүмкін. Бұл үрдістің алдын алу үшін білім беру мекемелерінде, әсіресе мектеп пен жоғары оқу орындарында орфоэпияны жүйелі түрде оқытып, тіл тазалығына мән беру қажет. Арнайы орфоэпиялық сөздіктер мен оқулықтар дайындау, мұғалімдердің біліктілігін арттыру, бұқаралық ақпарат құралдарында тіл мәдениетін дәріптеу – бұл бағыттағы маңызды шаралар қатарында.

    Сонымен қатар, дұрыс сөйлеу – тек білім мен тәрбие көрсеткіші ғана емес, сонымен бірге ұлттық сана мен патриотизмнің де көрінісі. Әрбір адам өз ана тілінің тазалығына, әуезділігіне, саздылығына мән берсе, сол арқылы ұлттық болмысымызды сақтап қалуға үлес қосады. Бұл – болашақ ұрпақ алдындағы біздің жауапкершілігіміз. 

    Қазақ тілінің орфоэпиялық нормаларын сақтау – ұлттық тілімізді дамыту мен сақтау жолындағы маңызды қадам. Бұл – ұлттың рухани дамуы мен мәдениетінің тірегі. Сондықтан әр қазақ азаматы өзінің сөйлеу мәдениетіне, тіл тазалығына мән беріп, ана тілін құрметтеуге міндетті.

Әдебиеттер тізімі

1. Қ. Күдеринова, А. Фазылжанова. Қазақ тілінің ұлттық және қазіргі орфоэпиялық нормасы,2022ж

2. Нұргелді Уәлиев, Сөз мәдениеті,1984

3. Күдеринова Қ. (2014) Қазақ жазуының теориялық негіздері. – Алматы: Елтаным, 2014. – 124-132 бб.

4. Уәлиұлы Н. (2008) Орыс тілінің тұрманы түгел // Ана тілі. – № 9. – 28 ақпан, 2008.

5. Kuderınova K. (2016) Çağdaş kazak dilinde telaffuz sorunlar // Turk Dunyası Dil ve Edebiyat Dergisi. Bahar/Spring 2016, – 113-129.

6. Күдеринова Қ. (2005) Дыбыстар орфоэпиясы // «Қазақ тілінің орфоэпиялық анықтағышы, – Алматы: 2005. – 35 б.

7. Қазақ тілінің орфоэпиясы: теория және практика (2024). Алматы: Қазақ тілі және мәдениет орталығы.

8. Байтұрсынұлы, А. (1914). Тіл – құрал. Қазан баспасы.

9. Құдайберген Жұбанов (1936). Қазақ тілінің орфоэпиялық заңдылықтары. Алматы: ҚазМУ баспасы.

10. Смағұлова, Г. (2017). Қазақ тіліндегі сөз мәдениеті және орфоэпия мәселелері. Алматы: Қазақ университеті баспасы.

11. Қазақ тілі орфоэпиясының өзекті мәселелері (2021). Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының ғылыми еңбектері.

12. Бұқаралық ақпарат құралдары және тіл мәдениеті (2022). Алматы: Тіл-қазына орталығы.

13. Әлімхан Жүнісбек adebietportal.kz;5

14. Catford, J. C. (1988). A Practical Introduction to Phonetics. Oxford: Oxford University Press.

15. Hyman, L. M. (1975). Phonology: Theory and Analysis. New York: Holt, Rinehart & Winston.

16. Crystal, D. (2003). The Cambridge Encyclopedia of the English Language. Cambridge: Cambridge University Press.

17. Trubetzkoy, N. S. (1939). Principles of Phonology (English translation, 1969). Berkeley: University of California Press.