АЛҒЫ СӨЗ

Қазіргі таңда балалар арасында дыбысты дұрыс айта алмау жиі кезедеседі. Әдетте ысқырық дыбыстар ([С], [З]), ызың дыбыстар ([Ш], [Ж]), үнді дауысссыздар ([Л], [Р]) және кейбір төл дыбыстары бұзылады.

Мектепке дейінгі кезең - бала тілінің қарқынды дамып және толыққанды қалыптасатын кезеңі. 5-6 жаста бала барлық дыбыстарды толық айта алуы керек. 4 жастан жоғары [С], [З] және [Ш], [Ж] дыбыстары, 5 жастан жоғары [Л] және [Р] дыбыстары қалыптасады. Дыбысты дұрыс айта алмауды өздігінен түзеліп кетеді деп күтіп жүруге болмайды. Олар керісінше өте күрделі бұзылысқа айналуы мүмкін. Сонымен қатар, кез-келген тіл кемістігі баланың өз құрдастарымен және үлкендермен еркін қарым-қатынасқа түсіуін шектейді және мектептегі үлгеріміне де кері әсер етеді.

Ұсынылып отырған кітапта дыбысты машықтандырудың барлық кезеңдері қамтылған. Әр қойылған дыбыс бірінші буында, кейін сөзде машықтандыралады. Дыбысты толық машықтандыру үшін әр дыбысқа байланысты сөз тіркестері, сөйлемдер, сөзұйқастар, тақпақтар және мәтіндер беріледі. Сондай-ақ, қосымша мақал-мәтелдер және жаңылтпаштар да келтірілген. Логопедиялық жұмыстың өте маңызды бөлімі - дыбыстарды ажырату (дифференциация) кезеңдеріне де тапсырмалар бар.

Артикуляциялық жатығулар − дыбыс бұзылуын түзетудегі ең негізгі бөлігі. Жұмысқа кіріспес бұрын, міндетті түрде айнаның алдында 10-15 минут артикуляциялық жаттығу жасалыну керек. Бұл өз кезегінде, баланың тілін жаттықтырып, түзету жұмысының тез әрі өнімді болуына әсер етеді. Оқу құралында әр топтағы (ысқырық, ызың және үнді дауыссыз дыбыстар) қиын дыбыстарға арналған артикуляциялық жаттығулар жеке-жеке берілген.

Р.Е. Левина, Г.А. Накашина, Р.М. Боскис Г.А. Каще және т.б. зерттеушілер дыбыстаудың бұзылуын түзетпес бұрын, фонематикалық қабылдауын дамытуға көп көңіл бөлген. Яғни баланың тілдік дыбыстарды қабылдап, ажырата білу қабілеті.

Фонематикалық қабылдау - тілдің жалпы бұзылуын түзету жүйесіндегі негізгі кезең. Дыбысты толыққанды ажырата білмей, дұрыс дыбыстау мүмкін емес. Сол себепті де, бұл кітапта дыбыс бұзылуын машықтандаруда қолданылуы тиіс фонематикалық қабылдауды және фонематикалық есту қабілетін дамытатын ойындар жинақталды. Әр дыбысқа бөлек-бөлек ойындар берілді. Бірақ бұл ойындардың барлығы әр дыбысты машықтандыруда қолданылуы керек. Яғни ең алғашқы берілген [С] дыбысын машықтандыруда берілген фонематикалық есту қабілетін дамытуға арналған "Дыбысты ұстап ал" ойыны барлық дыбыстарды машықтандыруда қолданылуы керек. Осылай, ойын түрлері баланың дыбысты меңгергеніне байланысты күрделене береді. Ең күрделі әрі қортындылаушы "Ойлан, тап!" ойыны [Р] дыбысын машықтандыруда берілген. Яғни, осы кітап бойынша әр дыбысты машықтандырудың соңғы фонематикалық қабылдауды дамытуға арналған ойыны "Ойлан, тап" болса, ал ең бірінші "Дыбысты ұстап ал" ойыны болу керек.

Маман кітапта жинақталған барлық фонематикалық ойындарды меңгеруі керек. Себебі бала тек [Р] дыбысын айта алмаса, сол дыбысқа байланысты берілген тапсырмаларды орындаумен қатар, басқа дыбыстарды машықтандырудағы фонематикалық ойындарды да меңгергені дұрыс болады.

Кітапта балаға қызықты болсын деп, әр дыбысқа байланысты берілген фонематикалық қабілетін дамытушы ойын ережесін бір кейіпкер келіп түсіндіреді. Кейін дыбыстарды ажырату (дифференциация) кезеңінде жұп дыбыстың ережесін түсіндірген кейіпкерлерге берілген суреттерді ережеге сәйкес өзара бөліп беру керек. Белгілі бір дыбысты толық машықтандырмай, дыбыстарды ажырату бөліміне кіріспеген дұрыс.

Кітапты логопед мамандары, балабақша тәрбиешілері, бастауыш сынып мұғалімдері және ата-аналар пайдалана алады.

Ысқырық дыбыстар

Ысқырық дыбыстарға арналған артикуляциялық жаттығулар

Берілген жаттығуларды айнаның алдында отырып жасаңыздар. Әр жаттығуды бірден онға дейін санап, дұрыс жасауын қадағалаңыз!

	Жымию Тістерін көрсетпей, ерінді қатты созып жымию.		Сыбызғы Тістер қабысулы. Ерінді дөңгелетіп, алдыға шығару.
	Қоршау Жымию. Тістер көрініп тұрады. Еріндерді осы қалыпта ұстап тұру.		Сағат Ауызды ашу. Жіңішке тілдің ұшын кезекпен еріннің шеттеріне апару. (Тілдің ұшын оңға-солға қимылдату)
	Тіс тазалау Ауызды ашу. Алдыңғы тістерді іш жағынан тілдің ұшымен бірінші жоғарғы жағын, сосын төменгі жағын «тазалау».		Құрт Ауыз жабық.Тілдің ұшын кезекпен екі ұртына апарып тіреу.
	Әткеншек Ауызды ашу. Тілдің ұшын жоғарғы тістің артына және төменгі тістің артына көтеру.		Көпір Ауызды ашу. Тілдің ұшын төменгі тістің артына тіреп,"көпір" жасау.
	Жылан Ауызды ашу. Жіңішке тілді алдыға шығарып, ұстап тұру.		Бояушы Ауызды ашу. Тілдің ұшын алдыға, артқа апарып таңдайды «бояймыз».

[С] дыбысын машықтандыру

[С] дыбысының артикуляциясы

Ерін жымиып тұрады. Тістердің арасы шамамен 1 мм ашық. Тілдің ұшы төменгі тістерге тіреліп тұрады. Тілдің ортасы көтеріңкі, ортасында жырашық болады, сонымен ауа жолы шығады. Тілдің бүйір жақтаулары жоғарғы азу тістерге тиіп тұрады. Жұмсақ таңдай көтеріліп, мұрынға баратын ауа жолын жабады, дыбыс перделері ашылады.

1. Жылан оқиғасы Ертеде орманда бір жылан өмір сүріпті. Ормандағы жануарлардың барлығы одан қорқады екен. Сол себепті де оның достары болмапты. Жалғыздықтан әбден зеріккен жылан, өзіне дос іздемекші болып сапарға шығады. Жылан "Ссссс" деп ысылдап ұзақ жол жүрді. Ешқандай жануар онымен достасуға батылы жетпейді екен. Жылан не істейді? Ысылдайды... Қалай ысылдайды екен? Сссс...

Көңіл-күйі түсіп келе жатқан жыланның алдынан, бір топ дауысты әріптер шыға келеді. Жылан оларға ормандағы жануарлардың одан қорқатындығын айтып, өзіне дос іздеп жүргендігін айтады. Ал дауысты әріптер жыланнан еш қорықпайтындықтарын, онымен достасуға дайын екендіктерін айтады.

Дауысты әріптер ән айтқанды жақсы көреді екен. Әрқайсысы әртүрлі дыбыстар шығарады екен. Олар жыланға өздерімен бірге ән айтуын өтініпті. Сөйтіп олар бірге достасып, ән салады. Олардың әндерін біз де қайталайық:

СА-СА-СА	СӘ-СӘ-СӘ
СЫ-СЫ-СЫ	СЕ-СЕ-СЕ
СО-СО-СО	СӨ-СӨ-СӨ
СҰ-СҰ-СҰ	СІ-СІ-СІ
СУ-СУ-СУ	СҮ-СҮ-СҮ

2. [С] дыбысы бар қысқа сөздерді мүдірмей айтып көр.

[С] дыбысын дұрыс айтылуын мұқият қадағалаңыз!

• сай	• су	• сын	• сен
• сан	• сол	• сән	• сел
• сап	• сым	• сәт	• сүт

3. Фонематикалық есту қабілетін дамытуға арналған ойын.

Фонематикалық есту - адамның сөздік дыбыстарды талдау мен біріктіруге қабілеттілігі. Бұл − дыбысты машықтандырудың ең маңызды кезеңдерінің бірі. Себебі бала түзетіліп жатқан дыбысты басқа дыбыстардан ажырата алмаса, күнделікті сөйлеу тілінде ол дыбысты қолданбауы да мүмкін.

Төменде берілген тапсырма әр дыбысты машықтандыруда қолданылатын ойындардың ең маңыздысы. Балаңыз бұл ойынды меңгергеннен кейін басқа дыбыстарда берілген фонематикалық ойындарды да ойнау керек. Мысалы [Ж] дыбысын машықтандыруда берілген "Дыбысты іздеу" (41 бет) ойынын [С] дыбысын толық машықтандыру үшін бала меңгеруі керек.

Бұл - Сәуле. Сәуле бізге бірнеше ойындар дайындап қойыпты. Сәуленің дайындаған ойындарын бірге ойнауға қалай қарайсың?

Сәлем, балақай!

Менің саған ұсынатын ойыным "Дыбысты ұстап ал "деп аталады. а) дыбыста: Мен қазір саған әртүрлі дыбыстар айтамын, сен [С] дыбысын естігенде қолыңды соғуың керек. Дайынсың ба? Бастаймыз.

Тапсырманы асықпай, әр дыбысты анық айтыңыз.Берілген тасырмадан бөлек те дыбыстарды айтуларыңызға болады.

К Т С М Т С Н С Н С Д К С Б П С С К С Т Л Ғ С П Н С Қ

К Б Қ С М Х С Т С С К П С С С С Т Ғ С П С Қ

ә) буында:

Дұрыс! Енді осы ойынның басқа нұсқасын ойнап көрейік. [С] дыбысын буында (дауысты дыбыспен бірге) кездескен кезде ұстап алуың керек.

ПА СИ ЛО ТЕ СЕ ДА СИ ПЕ СА ТО СҮ МӨ КЕ СЫ АП ҰС ОС ЕН ЫТ ІС ӘС

ГА ЛО СИ МА СЕ СИ НА СУ ТО СҰ ТІ КЕ СЕ АҚ ҰС ОС ЕМ ЫТ ӘС ІС

б) сөзде:

Жарайсың! Енді осы ойынның күрделі нұсқасын ұсынамын. Егер сөзде [С] дыбысы кездессе қолыңды соғуың керек.

АЛМА САБЫН КҮН АСТЫҚ ОРМАН ҚАМЫС НАН ЕСІК БАЛА ҚАСЫҚ БАС ДОП САП КЕСЕ ПІЛ ТАС ҮЙ САПА КЕНЕ СӨМКЕ ТҮТІН

4. [С] дыбысы сөздің басында келетін сөздерді қайталау. [С] дыбысын созып, анық айту.

Тапсырманы орындағанда бала жалығып кетпеу үшін қосымша ойындар беруге болады. Мысалы пазл, мозаика және т.б. Бірақ дыбысты дұрыс айтуын қадағалаңыз!

а) [С] дыбысы сөз басында ашық буынды болып келетін сөздер.

• Са-са -саты	• Са-са - самай	• Сә-сә- сәби
• Са-са - сабақ	• Са-са - сақина	• Сә-сә- сәлем
• Са-са - сабын	• Са-са - саябақ	• Сә-сә- сәуір
• Са-са - садақ	• Са-са - саяхат	• Сө-сө- сөре
• Са-са - сағат	• Сы-сы- сынық	• Су-су - сурет
• Са-са - салат	• Сұ-сұ - сұрақ	• Сү-сү - сүйек

б) [С] дыбысы сөз басында бітеу буынды болып келетін сөздер.

• Сау-сау - сауда	• Сый-сый- сыйлық	• Сәу-сәу - сәуле
• Сан-сан - сандық	• Сым-сым - сымбат	• Сөм-сөм - сөмке
• Сал-сал - салмақ	• Сұқ-сұқ - сұқбат	• Сөй-сөй - сөйлем

5. [С] дыбысы сөздің ортасында келетін сөздерді қайталау.

Берілген тапсырманы орындай отырып дыбысты машықтандырумен қатар, балаңыздың есту жадын дамытсаңыз болады. Ол үшін баланың деңгейіне байланысты бірнеше сөздерді қатар оқисыз, бала естіген сөздерін сол қатарымен қайталау керек. Мысалы, бірден 3 сөз: маса, таса, ақсақал

а) [С] дыбысы сөз ортасында ашық буынды болып келетін сөздер.

• маса	• отбасы	• кеңсе	• кісі
• таса	• тасымал	• кесене	• мәсі
• ақсақал	• кесе	• мәселе	• түсінік

б) [С] дыбысы сөз ортасында бітеу буынды болып келетіндер сөздер.

• мақсат	• маусым	• есек	• есік
• мысал	• мысық	• төсек	• есім
• тоқсан	• қасық	• әсем	• мүсін
• асық	• есеп	• бесік	• тесік

6. [С] дыбысымен тұйық буындарды айту.

АС-АС-АС	ӘС-ӘС-ӘС
ОС-ОС-ОС	ЕС-ЕС-ЕС
ҰС-ҰС-ҰС	ҮС-ҮС-ҮС
ЫС-ЫС-ЫС	ІС- ІС-ІС

7. [С] дыбысы бар қысқа сөздерді мүдірмей айтып көр.

[С] дыбысын дұрыс айтылуын мұқият қадағалаңыз!

• бас	• дос	• бес
• тас	• қыс	• түс
• қас	• мыс	• тіс

8. [С] дыбысы сөздің ортасында келетін сөздерді қайталау.

Дыбысты толық машықтандыру үшін, дыбысты көп қайталауымыз керек. Төмендегі тапсырмадағы [С] дыбысы кездесетін сөздің буынын 3 рет қайталап барып, сөзді айтып жаттығайық.

• ас-ас-ас-аскөк	• бас-бас-бас-баспа	• ұс-ұс-ұс-ұста
• ас-ас-ас- аспап	• бас-бас-бас- бастық	• әс-әс-әс-әскер
• ас-ас-ас- аспан	• қас-қас-қас-қасқыр	• кес-кес-кес-кесте
• ас-ас-ас- астық	• нұс-нұс-нұс-нұсқа	• үс-үс-үс-үстел

9. [С] дыбысы сөздің соңында келетін сөздерді қайталау.

Бұл тапсырма арқылы баланың дыбысты естуін дамытуымызға болады. Ол үшін бір сөзді оқисыз, бала сөзбен бірге, [С] дыбысы бар буынды 3 рет қайталап айтуы керек. Егер өздігінен айта алмаса, көмектессеңіз болады.

• айқас-қас-қас-қас	• алғыс -ғыс-ғыс-ғыс	• қоныс -ныс-ныс-ныс
• науқас-қас-қас-қас	• дыбыс -быс-быс-быс	• таныс -ныс-ныс-ныс
• алмас-мас-мас-мас	• алпыс -пыс-пыс-пыс	• қоқыс -қыс-қыс-қыс
• айтыс-тыс-тыс-тыс	• дауыс -уыс-уыс-уыс	• ыдыс -дыс-дыс-дыс
• атыс -тыс-тыс-тыс	• қамыс -мыс-мыс-мыс	• әдіс -діс-діс-діс
• батыс -тыс-тыс-тыс	• намыс - мыс-мыс-мыс	• күміс -міс-міс-міс

10. [С] дыбысы қатар келген сөздерді айту

Сөздегі екі [С] дыбысының да анық шығуын қадағалаңыз.

• саусақ	• самса	• семсер	• соғыс	• сусын
• сарымсақ	• сауысқан	• сәрсенбі	• сөгіс	• ұсыныс

11. Фонематикалық қабылдауын дамытуға арналған ойын. Келесі ойын "Дыбысты тап" деп аталады. Төменде көрсетілген суреттерді ата! [С] дыбысы бар сурет атауын 3 рет анықтап айт.

⃰ Бала дыбысты толық меңгеруі үшін қоршаған ортадағы кез-келген заттың атауын сұрап, сол сөзде [С] бар-жоқтығын анықтаңыздар!

12. Сөзұйқастарды жатқа айту.

• Са-са-са оның бойы аласа

• Са-са-са көл жақта көп маса

• Су-су-су ағайынмен көрісу

• Сі-сі-сі апамда бар мәсі

• Сы-сы-сы атасының баласы

• Ас-ас-ас ұлдың аты Алмас

• Ыс-ыс-ыс мынау үлкен ыдыс

• Ес-ес-ес ұлттық спорт күрес

• Іс-іс-іс өсіп тұрған көкөніс

13. Әр сөз тіркесін 3-4 рет қайталау.

• Ескі сандық	• Қысқа сөйлем
• Асыл тас	• Сыпайы кісі
• Тесік ыдыс	• Сыйлы ақсақал
• Алыс сапар	• Бес саусақ
• Күміс қасық	• Сапалы есік
• Сенімді дос	• Әсем дауыс
• Салқын су	• Сары мысық
• Қисық саты	• Дұрыс кеңес

14. Әр сөйлемді 3-4 рет қайталау

• Әсел сабақтан сағат бесте келді.

• Сенбі-жексенбі − демалыс күндері

• Бұлбұл − ең әсем дауысты құс.

• Әсет мысыққа сүт берді.

• Сауысқан - дала құсы.

• Самат ыдыстарды сындырып алды.

• Айдос анасына сақина сыйлады

15. Отбасы мүшелерімен танысу

4 жастан жоғары бала сөйлемдерін грамматикалық дұрыс құрауға тырысады. Сөйлемнің грамматикалық қатараның дұрыс болуы баланың өз ойын еркін жеткізуіне және мектептегі үлгеріміне де әсер етеді.

Төмендегі тапсырма дыбысты машықтандырумен қатар, грамматикалық сауаттылықты дамытуға арналған. Ілік септігі мен тәуелдік жалғауының ІІІ жағын дұрыс қолдануды үйренейік.

16. Тақпақтарды жаттап ал!

Нан − ардақты, адал ас.

Кәрі, жас оны аттамас.

Ақ дастархан үстінде,

Қол жумай оны ұстамас.

(Ө. Тұрманжанов)

⃰ ⃰⃰ ⃰

Он саусақ

Жалғыз саусақ тіпті де,

Ұстай алмас жіпті де.

Екі саусақ бірікті

Ине қолға ілікті.

Үш саусағым орамды,

Жүгіртеді қаламды.

Өнерлі екен он саусақ.

Қала салсақ, жол салсақ.

(М.Әлімбаев)

⃰ ⃰⃰ ⃰

Айдос сарбаз салмақты

Сәлем хатын жазбақшы.

Достарына әскерден,

Сағынышын арнапты.

17. Мәтіндегі [С] дыбысын анықтап айт!

Ақсақал

Саматтың атасы - соғыс ардагері. Атасы өте сыйлы кісі. Саматтардың үйлеріне таныс емес кісілер көп келеді. Олар атасымен кеңесіп, батасын алып жатады. Самат өскенде атасына ұқсап, қайсар және салмақты жігіт болғысы келеді.

Анасының қолғанаты

Самалдың анасы қатты сырқаттанып қалды. Сол себепті де бүгін үй жұмыстарын істей алмады. Самал сабақтан келісімен, асүйдегі ыдыстарды жинастырды. Содан кейін анасына сорпа пісіріп берді. Ыстық сорпаны анасына әкеліп, қасында отырды. Анасы Самалға қарап сүйсініп, басынан сипады.

Саябақта

Аңсар інісімен саябаққа серуендеуге келді. Аңсар достарымен асық ойнап кетті. Ойынға берілгені сондай інісі есінен шығып кетті. Бір уақытта Аңсар інісінің жоқ екенін байқады. Қасындағы достарымен қосылып іздеді. Інісін таппады. Сосын тезірек анасына барып айтайын деп үйіне келсе, інісі томпайып бауырсақ жеп отыр екен. Қуанғаннан інісінің бетін сүйіп-сүйіп алды. Бірақ Аңсар анасынан қатты ұрыс естіді.

18. Фонематикалық есту қабілетін дамытуға арналған ойын

ЕСКЕРТУ! Бұл ойынды баланың жасерекшелігіне қарап ойнату керек.

Бұл қыз сенің есіңде ме? Есімі кім еді? Иә, Сәуле. Сәуленің саған ұсынар тағы да ойыны бар екен.

Сәлем, балақай! Қазір мен саған апта күндерінің атауларын атаймын. Кейін менің қойған сұрақтарыма жауап беруің керек. Сондықтан, мұқият тыңда!

- Қай апта атауында [С] дыбысы жоқ?

- Қай апта атауында [С] дыбысы бір рет айтылады?

- Қай апта атауында [С] дыбысы екі рет қайталанады?

- Қандай сөз қалған 6 апта атауында қайталанып тұр?

19. Мақал-мәтелдерді жаттап ал.

• Ас атасы - нан	• Таңғы асты тастама.
• Сыйлап берген су да ас	• Күлме досқа, келер басқа
• Досыңның досын, досың ет.	• Аталастан ауылдас жақын.
• Асу бермес асқар жоқ.	• Істеу қиын, сынау оңай.
• Мал сақтама, ар сақта.	• Бес саусақ бірдей емес.
• Сауда досқа қарамас.	• Судың да сұрауы бар.
• Әкесі құрдастың баласы құрдас.	• Ақыл бастан, асыл тастан.
• Сайына қарай саласы, Әкесіне қарай баласы.	• Дүниеде тас қатты, Тастан бас қатты.
• Дос болсаң берік бол, Досыңа серік бол.	• Досы көппен сыйлас, Досы азбен сырлас.
• Бас кеспек болса да, Тіл кеспек жоқ.	• Нұр - Ай сұлулығы, Су - сай сұлулығы.
• Қасқыр да қастық қылмас жолдасына	• Су бергеннің сауабы бар, Су төккеннің сұрауы бар.

20. Жаңылтпаштарды жаттап ал.

• Есет атам ет асатар, Ет асатса, бес асатар.	• Сағат сыртылдайды Сырға сыңғырлайды.
• Қыста құлағым үсіп кетті, Үсіп, ісіп кетті.	• Асанды әсем десем де, Әсем одан әсемдеу.
• Ойын десе есі жоқ. Бір сабақтан бесі жоқ.	• Қыс қыспаса, қыс па? Құс ұшпаса, құс па?
• Кісінің кісенінің кілті Кісінің кісеніне келмейді.	• Кеңес екен десем, Кеңес емес екен.

• Баспалдақ қайда, Қасқалдақ қайда? Баспалдақ қалада, Қасқалдақ далада	• Кеспе, өссін тал, Өссе – өсімтал. Өссе, өссін тал, Кеспе, өссін тал.
• Басмақала, Баспаханада, Баспаханада, Басмақала.	• Сең сел емес, Сел сең емес. Мен сен емес, Сен мен емес.
• Сабақ үстінде Есінеме десе, Несіне есінейсің?	• Тас тостаған, Тас тостағанға Тас тастаған.
• Сараң. Сораң. Қайсысы шөп, Қайсысы адам?	• Қыс қатты-ақ, Қыспаққа-ап. Құс тоңып жүр, Қыстап қап.
• Әселі ән салады, Әжесі тамсанады. Әсеті там салады, Атасы тамсанады.	• Сырттағы ит үрді, Сырттан кісі кірді. Сырттағы біреу, Сыпырып кетті кірді
• Есім есі кетіп есінеп отыр екен. Ол несіне. Есі кетіп есінеп отыр екен.	• Ескермес те, Естемес те, Есіл сөздерді ескермес пе?

[З] дыбысын машықтандыру

[З] дыбысының артикуляциясы

Ерін жымиып тұрады. Тістердің арасы шамамен 1 мм ашық. Тілдің ұшы төменгі тістерге тіреліп тұрады. Тілдің ортасы көтеріңкі, ортасында жырашық болады, сонымен ауа жолы шығады. Тілдің бүйір жақтаулары жоғарғы азу тістерге тиіп тұрады. Жұмсақ таңдай көтеріліп, мұрынға баратын ауа жолын жабады, дыбыс перделері ашылады. Дауыс желбезегі жұмыс жасайды. Тамақта діріл сезіледі.

1. Маса оқиғасы Ертеде бір маса болыпты. Оны адамдар "ызыңбай" деп атайды екен. Себебі, ол түнде адамдардың мазасын алып, ұйықтатпайды екен. Әбден мазаларын алған масаны адамдар қуып жібермекші болады. Маса адамдардан қашып келе жатып, үлкен бір ғимаратқа жасырынып қалады. Сөйтсе ол кітапханаға кіріпті. Ол жерде түнде адамдар болмайды екен. Ал маса түнде жалғыздықтан қатты қорқады екен. Содан маса қорқып, ызыңдап "Зззззз" деп жылай бастайды. Маса не істейді? Ызыңдайды. Қалай ызыңдайды екен? Ззз...

Осы кезде кітапттарың арасынан ызыңдаған дыбыс не екен деп әріптер шыға бастайды. Әріптер де әртүрлі дыбыстар шығарады екен. Сол дыбыстардан маса қатты қорқып кетеді.

Қорқып тұрған масаға әріптер келеді. Олар өте мейірімді екен. Олар өлең айтқанды жақсы көреді екен. Масаны жұбатып, өздерімен ән айтуға шақырады. Жалғыздықтан қорқып отырған маса қатты қуанады. Сөйтіп өзінің ызыңдаған әнін сала бастайды. Масаның әніне дауысты әріптер де қосылып, бірге ән айтады.

Олардың әндерін біз де қайталайық:

ЗА-ЗА-ЗА	ЗӘ-ЗӘ-ЗӘ
ЗУ-ЗУ-ЗУ	ЗЕ-ЗЕ-ЗЕ
ЗЫ-ЗЫ-ЗЫ	ЗІ-ЗІ-ЗІ
ЗО-ЗО-ЗО	ЗҰ-ЗҰ-ЗҰ

2. [З] дыбысы бар қысқа сөздерді мүдірмей айтып көр!

[З] дыбысын дұрыс айтылуын мұқият қадағалаңыз! Берілген тапсырманы орындай отырып дыбысты машықтандырумен қатар, балаңыздың есту жадын дамытсаңыз болады. Ол үшін баланың деңгейіне байланысты бірнеше сөздерді қатар оқисыз, бала естіген сөздерін сол қатарымен қайталау керек. Мысалы, бірден 3 сөз: зат, заң, газ

• зат	• қаз	• құз	• мәз	• біз
• заң	• наз	• тұз	• кез	• көз
• газ	• мұз	• қыз	• тез	• күз

3. Фонематикалық есту қабілетін дамытуға арналған ойын.

Фонематикалық есту - адамның сөздік дыбыстарды талдау мен біріктіруге қабілеттілігі. Бұл − дыбысты машықтандырудың ең маңызды кезеңдерінің бірі. Себебі бала түзетіліп жатқан дыбысты басқа дыбыстардан ажырата алмаса, күнделікті сөйлеу тілінде ол дыбысты қолданбауы да мүмкін.

Төменде берілген тапсырма әр дыбысты машықтандыруда қолданылатын ойындардың ең маңыздысы. Бұл ойынды ойнамас бұрын [С] дыбысын машықтандыруда берілген "Дыбысты ұстап ал!" ойынын меңгерулеріңіз керек (7 бет). Балаңыз бұл ойынды меңгергеннен кейін басқа дыбыстарда берілген фонематикалық ойындарды да ойнау керек. Мысалы [Р] дыбысын машықтандыруда берілген "Ойлан, тап" (73 бет)ойынын машықтандырылып жатқан дыбысты толық меңгеруі үшін міндетті түрде ойнау керек.

Бұл - Азат. Азат бізге бірнеше ойындар дайындап қойыпты. Азаттың дайындаған ойындарын бірге ойнауға қалай қарайсың?

Сәлем, балақай!

1- ойын "Тотықұс" − Балақай, сен тотықұсты білесің бе? Ол құс естіген дыбыстарын дәл қайталай алады. Мен саған "Тотықұс" деген ойын ұсынбақшымын. Ол үшін сен тотықұс болу керексің. Мен буындарды оқимын, сен мүдірмей қайталауың керек. Бірінші мұқият тыңдап ал! Мен айтып болғаннан кейін ғана қайталайсың. Дайынсың ба? Бастаймыз.

ЗА-ЗУ-ЗО	ЗӨ-ЗӘ-ЗӨ	АЗ-ОЗ-ҰЗ	ЕЗ-ӘЗ-ІЗ
ЗҰ-ЗЫ-ЗУ	ЗИ-ЗІ-ЗӘ	ЫЗ-ҰЗ-ОЗ	ІЗ-ӨЗ-ӘЗ
ЗЫ-ЗА-ЗЫ	ЗҮ-ЗЕ-ЗІ	АЗ-ЫЗ-ҰЗ	ӨЗ-ӘЗ-ЕЗ

Ескерту! Егер бала бірден 3 буынды қайталай алмаса, жеңілдетіп бірінші бірдей 2 буын (За-За) кейін әртүрлі 2 буынды (За-Зу)айтып жаттыққан дұрыс.

4. [З] дыбысы сөздің басында келетін сөздерді қайталау.

Тапсырманы бір орында отырып орындау міндетті емес. Қосымша ойындар берсеңіздер болады.Мысалы, үлкен адам бір сөзді айтып балаға допты лақтырады, бала сол сөзді қайталап допты кері лақтырады. Бірақ дыбысты дұрыс айтуын қадағалаңыз!

• За-за - заман	• За-за - зақым	• Заң-заң - заңғар
• За-за - замат	• Зе-зе - зейін	• Зәй-зәй- зәйтүн
• За-за - зауыт	• Зе-зе - зерек	• Зы-зы- зымыран

5. [З] дыбысы сөздің ортасында келетін сөздерді қайталау.

[З] дыбысы кездесетін сөздің буынын 2 рет қайталап барып, сөзді айтып жаттығайық.

• за-за- ыза	• зе-зе- тізе	• зі-зі-мезі
• за-за- найза	• зы-зы- қозы	• зу-зу- а-зу

• азат-зат-зат	• өзен-зен-зен	• қазық-зық-зық
• озат-зат-зат	• газет-зет-зет	• қызық-зық-зық
• қазан -зан-зан	• күзет-зет-зет	• ұзын-зын-зын
• қазақ-зақ-зақ	• кезең-зең-зең	• қызыл-зыл-зыл
• бұзау-зау-зау	• азық-зық-зық	• әзіл-зіл-зіл
• кезек-зек-зек	• бұзық-зық-зық	• тізім-зім-зім

6. [З] дыбысымен тұйық буындарды айту

АЗ-АЗ-АЗ	ӘЗ-ӘЗ-ӘЗ
ЫЗ-ЫЗ-ЫЗ	ЕЗ-ЕЗ-ЕЗ
ОЗ-ОЗ-ОЗ	ҮЗ-ҮЗ-ҮЗ
ҰЗ-ҰЗ-ҰЗ	ІЗ- ІЗ-ІЗ

7. [З] дыбысы сөздің ортасында келетін сөздерді қайталау.

• қазба	• мезгіл	• тұздық	• қызмет	• тізбек
• мазмұн	• күздеу	• ызғар	• ізгі	• тізгін

8. [З] дыбысы сөздің соңында келетін сөздерді қайталау.

Берілген тапсырманы орындай отырып дыбысты машықтандырумен қатар, балаңыздың есту жадын дамытсаңыз болады. Ол үшін баланың деңгейіне байланысты бірнеше сөздерді қатар оқисыз, бала естіген сөздерін сол қатарымен қайталау керек. Мысалы, бірден 3 сөз: қағаз, мінез, абыз

• қағаз	• ауыз	• қымыз	• тоғыз	• киіз
• мінез	• қарбыз	• құндыз	• егіз	• мейіз
• абыз	• қобыз	• тамыз	• өгіз	• мүйіз

9. Сөзұйқастарды жатқа айту.

• За-за-за өзен суы таза

• Зе-зе-зе тазаладым терезе

• Зы-зы-зы ауылда көп қозы

• Зы-зы-зы жедім майлы қазы

• Зу-зу-зу қарындашпен жазу

• Аз-аз-аз - келді міне жаз

• Әз-әз-әз - балалардың бәрі мәз

• Із-із-із - Отан біздің гүліміз

• Із-із-із - Отан біздің үйіміз

• Ыз-ыз-ыз - Зере жақсы қыз

Бұл ойын "Шатасқан дыбыстар" деп аталады. Мұнда дыбыстар шатасып кетіпті. Маған көмектесуің керек. Мен қазір сөздерді оқимын, сен тек дұрыс болғанда қолыңды көтер. Дайынсың ба? Бастаймыз!

10. Фонематикалық қабылдауын дамытуға арналған ойын

Берілген сөздерден бөлек те сөздер берсеңіздер болады!

11. Әр сөз тіркесін 3-4 рет қайталау.

Дәмсіз қарбыз	Қызыл қызанақ
Егіз қозы	Қызық зат
Мінезді қыз	Күз мезгілі
Ұзын тізім	• Таза қазан
Тоғыз қаз	Таяз өзен

12. Әр сөйлемді 3-4 рет қайталау.

• Бекзат базардан қарбыз әкелді.

• Ләззат тұздық әзірледі.

• Күз мезгілі туралы мазмұндама жаздым.

• Біз киіз үй тұрғыздық.

• Жазда қарбыз піседі.

• Азамат қозыларды айдады.

• Зейнеп үзілісте бұзықтық жасады.

• Зере өте зерек қыз.

• Базардан іздеген заттарымызды таптық.

• Базарда заманауи заттар көп.

• Айзада кезекте ұзақ тұрды.

• Біз зообақтан зебра көрдік.

13. Тақпақтарды жаттап ал!

⃰⃰ ⃰⃰ ⃰⃰

Табиғат біздің анамыз,

Жер-Ана біздің панамыз.

Таза болса табиғат,

Біз де аман боламыз.

⃰⃰ ⃰⃰ ⃰⃰

Біз Отанның гүліміз,

Туған жердің нұрымыз.

Тәуелсіз біздің еліміз,

Қазақстан бай жеріміз.

⃰⃰ ⃰⃰ ⃰⃰

Біз ақылды баламыз,

Айтқан тілді аламыз.

Үлкендерге жол беріп,

Біз ақылды боламыз.

14. Мәтіндегі [З] дыбысын анықтап айт!

Туған күн

Азамат наурызда тоғызға толады. Ол өзінің кезекті туған күнін қызықты етіп өткізбекші. Әкесі киіз үй тұрғызып береді. Анасы аспаз болғандықтан тамақтарды өзі әзірлеп береді. Азамат қызу дайындық үстінде. Қазір достарының тізімін жазып отыр.

Бұзық Айзат

Айзат нағыз бұзық қыз. Өзі үлкендерді мүлдем тыңдамайды. Бірақ Айзат пияздан қатты қорқады. Кәдімгі көкөніс - пияздан қорқады. Себебі ол бірде анасы тазалап қойған пияздарды қызықтап, біраз ойнаған. Кейін ұзақ уақыт жылап, көзін аша алмай қалған. Содан бері Айзат пиязды көрсе, зәресі қалмай қорқады.

15. Мақал-мәтелдерді 3-4 рет қайталау.

• Өзi тойса да көзi тоймайды.	• Әркім өз кездігімен өлшейді.
• Ақыл азбайды, Білім тозбайды.	• Ұстаздан шәкірт озар. Өмірдің өзі - ұлы ұстаз.
• Адам құлақтан азады, Қаңқудан тозады.	• Оқу - білім азығы,  Білім - ырыс қазығы.

16. Жаңылтпаштарды жатқа айту.

• Тұз - мұздай, Мұз - тұздай.	• Оқуда Ораз озар ма екен? Зере озар ма екен?
• Зергердің зергері – Зерден зеңбірек тоқиды	• Әбзел әбзелдессе, әзілдесіп әбзелдессе ғой.
• Маса жүрді ызылдап, Маса қаны бұзылды-ақ... Бір уақта шекесі Қоя берді дызылдап.	• Қаз маңғаз, Маңғаз қаз. Әр кез маңғаз.
• Үш егіз біз, Үш егіз біз, Асты бірге ішеміз біз.	• Мұзға мұз ұқсас, Тұз – тұзға ұқсас, Мұз да, тұз да ұқсас.
• Қойым семіз бе? Ешкім семіз бе? Қойым тоғыз ба? Ешкім сегіз бе?	• Зерек зергер зерделеп, Зергерлеуші зер зерлеп. Зерлілер затын зерлеткен Зергерлік те зерделі.

[С] және [З] дыбыстарын ажырату

[С] және [З] дыбыстарының артикуляцияларын ажырату

С дыбысын айтқанда: Тіл көпір болып, төменгі тістің артында тұрады. Тістер қабысады (1 мм ашық). Ерін жымияды. Суық жел шығады.Тамақ әндетпейді	З дыбысын айтқанда: Тіл көпір болып, төменгі тістің артында тұрады. Тістер қабысады (1 мм ашық). Ерін жымияды. Суық жел шығады. Тамақта әндетеді

1. Буындарды қайталау. [С] және [З] дыбыстарын ажыратуды үйрену.

СА-ЗА	ЗҰ-СҰ	СЕ-ЗЕ
СУ-ЗУ	ЗЫ-СЫ	СИ-ЗИ
СО-ЗО	ЗӘ-СӘ	СІ-ЗІ

АС-АЗ	ҰЗ-ҰС	ЕС-ЕЗ
УС-УЗ	ЫЗ-ЫС	ИС-ИЗ
ОС-ОЗ	ӘЗ-ӘС	ІС-ІЗ

2. [С] және [З] дыбыстарын ажыратуды үйрену. Сөздерді қайталау.

• ас-аз	• без-бес	• тіс-тіз	• қыз-қыс
• іс-із	• таз-тас	• қас-қаз	• азық-асық

3. [С] және [З] дыбыстары қатар келген сөздерді қайталау.

• аспаз	• саз	• сегіз	• сөздік	• сызық
• асқазан	• сағыз	• сезу	• сөзуар	• сіз
• өзгеріс	• сарбаз	• сезім	• сызба	• сүзбе
• үзіліс	• саяз	• семіз	• сызат	• сүзгі
• ізбасар	• сәбіз	• сөз	• сызу	• қозғалыс

4. [С] және [З] дыбыстарымен сөз тіркестерін қайтала.

• Қызыл сызық	• Әлсіз бұзау
• Асыл сөз	• Сегіз сағыз
• Ұзақ үзіліс	• Белгісіз кісі
• Мінсіз сызба	• Сыйлы ізбасар
• Қызғылт-сары сәбіз	• Әскер сарбазы

5. Әр сөйлемді 3-4 рет қайталау.

• Сиырдың мүйізі болады.

• Сезім сүттен сүзбе істеді.

• Гүлназдың әкесі зауытта істейді.

• Айзада көкөністер қосып тамақ әзірледі.

• Әдепсіздік - ең жаман қасиет.

• Көктемде сарғалдақ, қызғалдақ өседі.

• Үзілісте сыныптастармен сөйлесуге болады.

• Күз мезгілінде күн суыта бастайды.

• Біздің сыныпта сегіз озат оқушы бар.

• Бекзат біраздан бері спортпен айналысады.

6. [С] және [З] дыбыстарын ажыратуды үйрену.

Төменде көрсетілген суреттерді мұқият қара. Егер сурет атауында [С] болса, суретті Сәулеге бересің. Ал [З] дыбысы болса Азатқа бересің.

7. Мақал-мәтелдерді 3-4 рет қайталау.

• Сәлем-сөздің атасы

• Сын түзелмей - мін түзелмес.
• Өз елім – өлең төсегім.

• Көп сөз – күміс, аз сөз – алтын.

• Аз сөйле, көп істе.

8. Жаңылтпаштарды жатқа айт!

• Сыздық судан сүлік сүзді, Сыздықтың сүлік салмасын үзді.	• Сызық сызып қызық сызды, Қызық сызып, бұзып сызды.
• Сараң аспаз Тай асса да, Аз асады.	• Байғыз – қай құс? Байғыз – байғұс. Ұшады жалғыз.
• Біз де ізге түстік, Сіз де ізге түстіңіз. Біз қыста ізге түстік, Сіз күзде ізге түстіңіз	• Сегіз семіз серке, Семіз сегіз ерке. Сегізі де егіз, Семізі де сегіз.

Ызың дыбыстар

Ызың дыбыстарға арналған артикуляциялық жаттығулар

Берілген жаттығуларды айнаның алдында отырып жасаңыздар. Әр жаттығуды бірден онға дейін санап, дұрыс жасауын қадағалаңыз!

	Сыбызғы Тістер қабысулы. Ерінді дөңгелетіп, алдыға шығару.		Қамыр илеу Жалпақ тілді шығару. Еріндермен тілді "пә-пә" деп соғу. Кейін тілді алдығы тістерімен тістеу.
	Құймақ Ауызды ашу. Жалпақ тілді төменгі еріннің үстіне қойып, бос ұстап тұру.		Тәтті тосап Ауызды ашу. Жоғарғы ерінді солдан оңға қарай жалау. Төменгі ерінді оңнан солға қарай жалау
	Құрт Ауыз жабық. Тілдің ұшын кезекпен екі ұртына тіреу.		Кесе Ауызды ашу. Жалпақ тілді шығарып, жоғары көтеріп кесенің бейнесін жасау.
	Әткеншек Ауызды ашу. Тілдің ұшын жоғарғы тістің артына және төменгі тістің артына көтеру.		Саңырауқұлақ Ауызды ашу. Жалпақ тілді таңдайға жабыстыра ұстап тұру.
	Желкен Ауызды ашу. Тілдің ұшын жоғарғы тістің артына тіреу.		Баян Ауызды ашу. Жалпақ тілді таңдайға жабыстыру. Тілді жабыстыра тұра ауызды ашып-жабу.

[Ш] дыбысын машықтандыру

[Ш] дыбысының артикуляциясы

Ерін дөңгеленеді. Тістердің арасы шамамен 1 мм ашық. Тіл таңдайға «кесе» болып көтеріледі. Оның бүйірлері жоғарғы азуларға тиеді. Алдыңғы ұшы альвеолаларға тиіп, ортасында жарты ай қуысын жасайды. Жұмсақ таңдай көтеріліп, мұрын жолын бітейді. Дауыс перделері ажыраған, шығатын демді жұтқыншақ пен ауыз қуысына еркін өткізеді.

1. Жел оқиғасы Ертеде бір ашуланшақ жел болыпты. Ол күнде ашуланып тұрады екен. Кейде қатты ашуланғанда "Шшш..." деп үрлеп төңіректегі заттардың барлығын ұшырып жібереді екен. Ол не үшін үнемі ашуланатынын ешкім білмейді екен. Жел қалай соғады екен? Шшш... Бірде әдеттегідей өз ашуына салынып, төңіректегі заттардың барлығын ұшырып жатса алыстан әдемі дыбыстар естиді. Жел ол дыбыстарды ұнатып жақындап барады. Сөйтсе ол әнші дауысты әріптер екен. Жел әріптермен таныса бастағанда-ақ оның ашуы тарап, мейірлене түседі.

Сөйтіп жел дауысты әріптермен достасады. Дауысты әріптер желге өздерімен бірге ән салуды да үйретіпті. Олардың әндерін біз де қайталайық:

ША-ША-ША	ШӘ-ШӘ-ШӘ
ШЫ-ШЫ-ШЫ	ШИ-ШИ-ШИ
ШО-ШО-ШО	ШЕ-ШЕ-ШЕ
ШУ-ШУ-ШУ	ШҮ-ШҮ-ШҮ
ШҰ-ШҰ-ШҰ	ШІ-ШІ-ШІ

2. [Ш] дыбысы бар қысқа сөздерді мүдірмей айтып көр.

[Ш] дыбысын дұрыс айтылуын мұқият қадағалаңыз!

• шу	• шар	• шоқ	• шөл
• шам	• шаң	• шет	• шық
• шақ	• шәй	• шөп	• шыт

3. [Ш] дыбысы сөздің басында келетін сөздерді қайталау. [Ш] дыбысын созып, анық айту.

Тапсырманы орындағанда бала жалығып кетпес үшін қосымша ойындар беруге болады. Мысалы пазл, мозаика және т.б. Бірақ дыбысты дұрыс айтуын қадағалаңыз!

а) [Ш] дыбысы сөз басында ашық буынды болып келетін сөздер.

• Ша-ша -шана	• Ше-ше-шеге	• Шы-шы -шыбын
• Ша-ша -шағала	• Ше-ше -шеке	• Шы-шы -шырын
• Ша-ша -шапан	• Ши-ши -шие	• Шы-шы -шыны
• Ша-ша -шаян	• Шо-шо -шопан	• Шу-шу -шуақ
• Шә-шә -шәлі	• Шы-шы -шыбық	• Шұ-шұ-шұбат

б) [Ш] дыбысы сөз басында бітеу буынды болып келетін сөздер.

• Шал-шал - шалғам	• Шал-шал - шалбар	• Шең-шең - шеңбер
• Шал-шал - шалғай	• Шах-шах - шахмат	• Шоқ-шоқ- шоқпар
• Шал-шал - шалқан	• Шәй-шәй - шәйнек	• Шұң-шұң - шұңқыр

4. Фонематикалық есту қабілетін дамытуға арналған ойын.

Фонематикалық есту - адамның сөздік дыбыстарды талдау мен біріктіруге қабілеттілігі. Бұл − дыбысты машықтандырудың ең маңызды кезеңдерінің бірі. Себебі бала түзетіліп жатқан дыбысты басқа дыбыстардан ажырата алмаса, күнделікті сөйлеу тілінде ол дыбысты қолданбауы да мүмкін.

Төменде берілген тапсырма әр дыбысты машықтандыруда қолданылатын ойындардың ең маңыздысы. Бұл ойынды ойнамас бұрын [С] дыбысын машықтандыруда берілген "Дыбысты ұстап ал!" ойынын меңгерулеріңіз керек (7 бет). Балаңыз бұл ойынды меңгергеннен кейін басқа дыбыстарда берілген фонематикалық ойындарды да ойнау керек. Мысалы [Р] дыбысын машықтандыруда берілген "Ойлан, тап" (73 бет)ойынын машықтандырылып жатқан дыбысты толық меңгеруі үшін міндетті ойнау керек.

Бұл - Айша. Айша бізге бірнеше ойындар дайындап қойыпты. Айшаның дайындаған ойындарын бірге ойнауға қалай қарайсың?

Сәлем, балақай!

Менің саған ұсынатын бірінші ойын "Жоғалған дыбысты тап" деп аталады. Мен қазір сөздің бір дыбысын түсіріп оқимын, сен жоғалған дыбысты айтып, сол сөзді төмендегі суреттертен көрсетуің керек.

...өп, ...ыбын, ...еге, ...егіртке, ...ахмат, ...албар, ...алғам, ...абадан, ...ие

5. [Ш] дыбысы сөздің ортасында ашық буынды келетін сөздерді қайталау.

Тапсырманы бір орында отырып орындау міндетті емес. Қосымша ойындар берсеңіздер болады.Мысалы, үлкен адам бір сөзді айтып балаға допты лақтырады, бала сол сөзді қайталап допты кері лақтырады. Бірақ дыбысты дұрыс айтуын қадағалаңыз!

Төмендегі тапсырмадағы [Ш] дыбысы кездесетін сөздің буынын 3 рет қайталап барып, сөзді айтып жаттығайық.

• алша-ша-ша	• көше-ше-ше	• қамшы -шы-шы
• ақша ша-ша	• текше -ше-ше	• нағашы -шы-шы
• бақша--ша-ша	• қайшы-шы-шы	• көрші-ші-ші
• патша -ша-ша	• оқушы -шы-шы	• өрмекші -ші-ші

• пышақ-шақ-шақ	• көшет-шет-шет	• қапшық -шық-шық
• моншақ -шақ-шақ	• бөлшек-шек-шек	• ойыншық -шық-шық
• ошақ -шақ-шақ	• ашық-шық-шық	• күшік-шік-шік
• ұшақ- шақ-шақ	• балшық -шық-шық	• пішін-шін-шін

6. [Ш] дыбысымен тұйық буындарды айту.

АШ-АШ-АШ	ӘШ-ӘШ-ӘШ
ЫШ-ЫШ-ЫШ	ЕШ-ЕШ-ЕШ
ОШ-ОШ-ОШ	ҮШ-ҮШ-ҮШ
ҰШ-ҰШ-ҰШ	ІШ- ІШ-ІШ

7. [Ш] дыбысы сөз ортасында тұйық буынды болып келетін сөздерді қайталау.

• ешкі	• аштық	• дұшпан	• қошқар	• тұшпара
• ішкі	• ұшқын	• көшкін	• тышқан	• періште

8. [Ш] дыбысы сөздің соңында келетін сөздерді қайталау.

Берілген тапсырманы орындай отырып дыбысты машықтандырумен қатар, балаңыздың есту жадын дамытсаңыз болады. Ол үшін баланың деңгейіне байланысты бірнеше сөздерді қатар оқисыз, бала естіген сөздерін сол қатарымен қайталау керек. Мысалы, бірден 3 сөз: ағаш, әтеш, өркеш.

• ағаш	• пеш	• қылыш	• бәліш	• күріш
• әтеш	• бояғыш	• қуаныш	• өтініш	• кірпіш
•өркеш	• қыш	• тыныш	• күш	• ілгіш

9. [Ш] дыбысы қатар келген сөздерді қайталау.

Сөздегі екі [Ш] дыбысының да анық шығуын қадағалаңыз.

• шаш	• шаршы	• шеше	• бәйшешек	• шошу
• шашақ	• шанышқы	• шешен	• шешу	• шырша
• шапшаң	• шашу	• шешім	• шошқа	• ұшқыш

10. [ШЫ] және [ШІ] жұрнақтарын қосу арқылы сөздердің мағынасын өзгерт!

Аң	+ШЫ
Бояу
Балық
Қой
Оқу
Мал

Ән	+ШІ
Би
Ем
Етік
Егін
Күй
Өрмек

11. Сөзұйқастарды жатқа айту.

• Ша - ша - ша біздің апай тамаша

• Ша - ша - ша әкем берді ақша

• Ша - ша - ша көктем қандай тамаша

• Ша - ша - ша ақшыл түсті алаша

• Ша - ша - ша жедім тәтті алша

• Ше - ше - ше үлкен екен көше

• Ше - ше - ше көрдім сені кеше

• Шы - шы - шы менің атам қойшы

• Шу - шу - шу шабаданды ашу

• Шу - шу - шу тәтті шырын ішу

• Шу - шу - шу шалбарыңды шешу

• Шу - шу - шу ұшақпенен ұшу

• Ші - ші - ші мынау біздің көрші

• Ші - ші - ші Шолпан менен кіші

• Аш - аш - аш жайқалып тұр ағаш

• Аш - аш - аш түрлі-түсті қарындаш

• Аш - аш - аш ұя салды қарлығаш

• Еш - еш - еш көрдім үлкен әтеш

• Еш - еш - еш түйеде бар өркеш

• Еш - еш - еш даладағы пеш

• Іш - іш - іш ет қосылған бәліш

• Іш - іш - іш ұзын темір ілгіш

• Іш - іш - іш қаладық біз кірпіш

• Іш - іш - іш дәнді дақыл күріш

• Үш - үш - үш бойға жинап күш

• Ыш - ыш - ыш атамда бар қылыш

• Ыш - ыш - ыш шуламаңдар, тыныш!

12. Әр сөз тіркесін 3-4 рет қайталау.

Ерекше ағаш	• Ақшылдау шалбар
Ағаш қоршау	• Ерекше алаша
Ағаш шебері	Еріншек оқушы
Ағаш шелек	Кішкентай шана
Шикі шабдалы	Кішіпейіл көрші
Шулы көше	Күшті ойыншық
Шұғыл шаруа	Ұялшақ шәкірт
Шүйгін шөп	Үшкір шеге
Шырылдауық шегіртке	Білгіш төреші
Шіріген алша	Тұңғыш ғарышкер
Шыны шәйнек	Көкшіл шарф

13. Әр сөйлемді 3-4 рет қайталау.

• Айша шабдалы шырынын ішті.

• Қуаныш бақшадан шие теріп әкелді.

• Айнаш Шымкентке ұшақпен ұшып келді.

• Шынар әжесін шайға шақырды.

• Тігінші Кәмшатқа ерекше шалбар тігіп берді.

• Кішкентай балаларға қайшы, пышақ беруге болмайды.

• Шолпан үш шумақ тақпақты айтып берді.

• Әжем шашу шашты.

• Шоқан шалғымен шөп шапты.

• Күлаш моншадағы шамды өшірді.

14. Фонематикалық қабылдауын дамытуға арналған ойын.

Балақай, сөздер "қысқа" және "ұзын" болатынын білесің бе?. Менің ұсынатын келесі ойыным, осы сөздерді анықтауға арналған. Мен қазір саған бірнеше сөздер оқимын, сен сөздің "қысқа" немесе "ұзын" екендігін анықтауың керек. Дайынсың ба? Бастаймыз

13. Тақпақтарды жаттап ал!

⃰⃰ ⃰⃰ ⃰⃰

Аялаған анашым,

Мәпелеген анашым.

Менің саған тілегім,

Қартаймашы анашым.

⃰⃰ ⃰⃰ ⃰⃰

Ұшағым бар ойыншық,

Ұшырмасам ұшпайды.

Айналам деп аспанды,

Шаршағанға ұқсайды.

⃰⃰ ⃰⃰ ⃰⃰

Құлыншақ, құлыншақ,

Шапқылайсың даламен.

Дос болсайшы құлыншақ,

Мен сияқты баламен.

14. Мәтіндегі [Ш] дыбысын анықтап айт!

Көктемгі қуаныш

Көктем келісімен, ағаштар бүршік ата бастады. Бәйшешек гүлдеп, шөптер шығып жатыр. Барлық тіршілік атаулысы ұйқысынан оянды. Жыл құстары да өз Отандарына ұшып келіп жатыр. Көктемгі күннің шуағындай, балалар да шаттанып ойнап жүр. Көшелерде балалардың шулап ойнаған дауыстары естіледі. Егіншілер де жұмыстарын бастап кетті. Баршамыз көктемнің шуақты күндерінің келуін асыға күткен едік.

Шатақ Шоқан

Шоқан алғаш рет балабақшаға келді. Ешкіммен ойнамай, бұрышта тұрды. Тәрбиеші сыртқа шығып кетіп еді. Артынша Шоқан да шығып кетті. Ол балабақшадан қашып кетпекші. Бірақ қоршаудан шыға алмай тұрған жерінен тәрбиеші көріп қалып, топқа әкелді. Ол ойыншықтарды әдейі шашып тастады. Қыздардың шаштарынан тартып жылатты. Түсте тамақ ішпей, ұйықтар кезде киімін шешпей шатақ шығарды. Кешке дейін кішкентай Шоқан тәрбиешіні әбден шаршатты.

Шатырда

Шәмші ешқашан үйдің шатырана шықпаған. Бүгін шатырға шықты. Шатырға кіргенде оның көзіне ең бірінші көкшіл шабадан түсті. Шаң-шаң болған шабаданды ашты. Ішінде Шәмшінің кішкентай кезіндегі барлық ойыншықтары бар екен. Өзінің ойыншықтарын көріп ерекше қуанды. Ойыншық күшігі, ағаштан жасалған ұшағы және машиналары бар екен. Қуаныштан Шәмші шабадандағы ойыншықтардың барлығын шашып тастады. Шабаданның шетінде тұрған шананы бір көріп, итере салды. Қапшықтың ішіндегі шыршаны алмақшы болып ашып еді, шаң бұрқ ете қалды. Шаңға тұншыққан Шәмші түшкіріп, шатырдан төменге қаша жөнелді. Бөлмесіне кіріп, тыныш жатып қалды. Шатырды шашып кеткенін анасына қашан айтар екен?!

15. Мақал-мәтелдерді 3-4 рет қайталау.

• Шеберлікке шек жоқ.	• Шабан үйрек бұрын ұшар.
• Ашу үстінде шешім шығарма.	• Шірікке шыбын айналар.
• Адам-ұйымшыл, мал- үйіршіл	• Ат шаппайды, бап шабады
• Шебердің қолы ортақ, Шешеннің сөзі ортақ.	• Еңбегі ештің-күні кеш
• Балықшы балықшыны алыстан таниды.	• Кекшіл болма, көпшіл бол!

Жаңылтпаштарды жатқа айту.

• Тебіншек ат – шегіншек, Шегіншек ат – тебіншек	• Шын еңбекшіл - өрмекші, Өрмекші - шын өрнекші.
• Моншақты тақты оншақты, Оншақты болды моншақты.	• Шаңқ-шаңқ етіп шағала, Шабақ ілер жағада.
• Ұшы үшкір,ұшқыр үш жебе алдым, Үшеуі де үшкір, ұшқыр деп алдым.	• Ғарышкер ұшты ғарышқа. Ғарышқа ұшты ғарышкер. Айтшы, ғарыш алыс па?
• Шынтемір Шықпен шыланған шөпке Шыңдалған шалғысын шық еткізді.	• Шалабай шыли шалағай, Шалағай шыли Шалабай. Шақша басы шарадай, Шаладай шала Шалабай
• Үш кіші ішік піштім, Бес кіші ішік піштім, Неше кіші ішік піштім?	• Оны іштім, мұны іштім, Іштің дәрісін Үш күн, үш түн іштім
• Шымшық шымшықты шымшылады. Шымшықтар Тыныштықты тыншымады	• Шалшық, балшық. Балшық, шалшық Балшықтан ал шық.
• Өкшелеп қуып, Көшкен ауылды. Өкпем өшіп, Өкшем ауырды	• Шөмеленбеген шөптi Мен шөмелемей, Кiм шөмелейдi.
• Шешең Шешпегенді, Шешен Шеше алмайды	• Аршабек арша деп шыршаны, Шыршабек шырша деп аршаны, Шатасты күлдіріп баршаны, Шырша деп, арша деп шаршады.
• Айша, Кеше Неше Көше Атын Алдың Жаттап?	• Шашбаулы қыздың Шашы ақ па, Шашағы ақ па? Шашбаулы қыздың Шашы ақ емес, Шашағы ақ

[Ж] дыбысын машықтандыру

[Ж] дыбысының артикуляциясы

Ерін дөңгеленеді. Тістердің арасы шамамен 1 мм ашық. Тіл таңдайға «кесе» болып көтеріледі. Оның бүйірлері жоғарғы азуларға тиеді. Алдыңғы ұшы альвеолаларға тиіп, ортасында жарты ай қуысын жасайды. Жұмсақ таңдай көтеріліп, мұрын жолын бітейді. Дауыс перделері ажыраған, шығатын демді жұтқыншақ пен ауыз қуысына еркін өткізеді. Тамақта діріл сезіледі.

1. Қоңыз оқиғасы

Күз келіп, күн суыта бастады. Барлық жәндіктер алда келе жатқан қыс мезгілінің суығынан қорқып, өздеріне қыстап шығатын жылы жер іздеп жүр. Мына қоңыз да өзіне қыстап шығатын жер іздеп жүр. Қоңыз "Жжж..." деп ұшып, тыным табар емес. Қоңыз қандай дыбыс шығарады екен? Жжж...

Қоңыз жапырақтардың астына тығыла бергенде, ол жапырақтарды жел ұшырып алып кетті. Содан қоңыз жапырақтардың астында қыс бойы тыныш ұйықтай алмайтын біліп, жылы ғимарат іздейді. Сөйтіп, ол бір үлкен кітапхананың ішіне ұшып келді. Ол жерде сөреде кітаптар тұр екен. Сөренің адамдар көрмейтін ең жоғарғы жағына жайғаса бергенде, бір дыбыстар ести бастады. Қоңыз қатты қорқып кетті. Сөйтсе, кітаптардың ішінен әріптер шығып, өздеріне келген қонақпен таныспақшы болып келе жатыр екен.

Ол әріптер әнші дауысты әріптер екен. Қоңыз дауысты әріптермен танысып, достасып алды. Әріптер қоңызға ән салуды үйретті. Сол жылы қоңыз кітапханада қыстап шыққан екен. Олардың әндерін біз де қайталайық:

ЖА-ЖА-ЖА	ЖӘ-ЖӘ-ЖӘ
ЖЫ-ЖЫ-ЖЫ	ЖЕ-ЖЕ-ЖЕ
ЖО-ЖО-ЖО	ЖИ-ЖИ-ЖИ
ЖУ-ЖУ-ЖУ	ЖҮ-ЖҮ-ЖҮ
ЖҰ-ЖҰ-ЖҰ	ЖІ-ЖІ-ЖІ

2. [Ж] дыбысы бар қысқа сөздерді мүдірмей айтып көр.

[Ж] дыбысын дұрыс айтылуын мұқият қадағалаңыз!

• жал	• жақ	• жел	• жүк	• жіп
• жан	• жау	• жем	• жүн	• тәж

3. [Ж] дыбысы сөздің басында келетін сөздерді қайталау. [Ж] дыбысын созып, анық айту.

Тапсырманы орындағанда бала жалығып кетпеу үшін қосымша ойындар беруге болады. Мысалы пазл, мозаика және т.б. Бірақ дыбысты дұрыс айтуын қадағалаңыз!

• жа-жа-жаға	• жа-жа-жанат	• жи-жи-жидек	• жү-жү-жүгері
• жа-жа-жақын	• жа-жа-жауап	• жи-жи-жинақ	• жы-жы-жылан
• жа-жа- жалау	• же-же-жебе	• жи-жи-жиһаз	• жі-жі-жібек
• жа-жа-жамау	• же-же-жеті	• жұ-жұ-жұма	• жі-жі-жігіт

• жай-жай- жайлау	• жаң-жаң- жаңбыр	• жұм-жұм- жұмбақ
• жал-жал- жалғау	• жаң-жаң- жаңғақ	• жүл-жүл- жүлде
• жал-жал- жалпы	• жән-жән- жәндік	• жыл-жыл- жылқы
• жал-жал- жалбыз	• жең-жең- жеңге	• жыл-жыл- жылтыр

4. Фонематикалық есту қабілетін дамытуға арналған ойындар

Фонематикалық есту - адамның сөздік дыбыстарды талдау мен біріктіруге қабілеттілігі. Бұл − дыбысты машықтандырудың ең маңызды кезеңдерінің бірі. Себебі бала түзетіліп жатқан дыбысты басқа дыбыстардан ажырата алмаса, күнделікті сөйлеу тілінде ол дыбысты қолданбауы да мүмкін.

Төменде берілген тапсырма әр дыбысты машықтандыруда қолданылатын ойындардың ең маңыздысы. Бұл ойынды ойнамас бұрын [С] дыбысын машықтандыруда берілген "Дыбысты ұстап ал!" ойынын меңгерулеріңіз керек (7 бет). Балаңыз бұл ойынды меңгергеннен кейін басқа дыбыстарда берілген фонематикалық ойындарды да ойнау керек. Мысалы [Р] дыбысын машықтандыруда берілген "Ойлан, тап" (73 бет) ойынын машықтандырылып жатқан дыбысты толық меңгеруі үшін міндетті ойнау керек.

Бұл - Жәнібек. Жәнібек бізге бірнеше ойындар дайындап қойыпты. Жәнібектің дайындаған ойындарын бірге ойнауға қалай қарайсың?

Сәлем, балақай!

1. Менің саған ұсынатын ойыным "Дыбысты іздеу" деп аталады. Мына дүрбімен төменде берілген сөздердегі [Ж] дыбысының орнын іздеп табуың керек. [Ж] дыбысы сөздің басында, ортасында, соңында келуі мүмкін. Зерек бол!

Қосымша:

• қонжық	• кенже	• көже
• жігіт	• жолдас	• жапырақ
• қаражат	• құбыжық	• кемежай

2. Келесі ойынның ережесі мынадай: төменде көрсетілген суреттердің алғашқы буынын 3 рет қайталап барып сөзді айтуың керек. Бірінші, суреттерге мұқият қарап ал! ЕСКЕРТУ! Бұл ойынды баланың жасерекшелігіне қарай ойнату керек.

5. [Ж] дыбысы сөздің ортасында келетін сөздерді қайталау.

Берілген тапсырманы орындай отырып дыбысты машықтандырумен қатар, балаңыздың есту жадын дамытсаңыз болады. Ол үшін баланың деңгейіне байланысты бірнеше сөздерді қатар оқисыз, бала естіген сөздерін сол қатарымен қайталау керек. Мысалы, бірден 3 сөз: әже, қожа, көже

• қожа	• ереже	• көже	• қажы	• мұржа
• ғажайып	• кебеже	• нәтиже	• қаржы	• тұжырым

• ажар	• болжам	• құбыжық	• ожау	• ұжым
• әуежай	• ғажап	• құжат	• өжет	• қонжық

6. Сөзұйқастарды жатқа айт!

• Жа-жа-жа жасыл түсті мұржа

• Же-же-же жетпістегі әже

• Же-же-же жаттау керек ереже

• Же-же-же жасап жатыр көже

• Жай-жай-жай жақын екен әуежай

• Жат-жат-жат жаңартылған құжат

• Жау-жау-жау жуан темір ожау

• Жық-жық-жық жидек жеді қонжық

• Жек-жек-жек жаурап тұрған көжек

7. Әр сөз тіркесін 3-4 рет айту.

• Жаңа жиһаз	• Жібек жіп
• Жылы көже	• Ержүрек жауынгер
• Жұмсақ жастық	• Жалған құжат
• Жабайы жидек	• Қонақжай жігіт
• Жайлы жер	• Жыртық жемпір
• Жомарт әже	• Жауапты жұмыс
• Жабайы жануар	• Жүйрік жылқы
• Жедел жәрдем	• Жеңіл жаттығу
• Жарық жұлдыз	• Ежелгі мұражай
• Жалқау жігіт	• Қажет құжат
• Ажарлы жеңге	• Жасыл жапырақ

8. Әр сөйлемді 3-4 рет айту.

• Жамал ереже жаттап жатыр.

• Көктемде жаңбыр жиі жауады.

• Жаяу жүру жүрекке пайдалы.

• Жеңгем көже жасап жатыр.

• Жаңа үйге жаңа жиһаздар кіргізілді.

• Жайна жарыста жүлделі орын алды.

• Теректің жасыл жапырақтары жайқалып тұр.

• Балжан жаңғақты жақсы көреді.

• Ажар өте жеңіл жұмбақтар жасырды.

• Әжем мұқтаж жандарға жиі жәрдемдеседі.

9. Тақпақтарды жаттап ал!

⃰⃰ ⃰⃰ ⃰⃰

Әжем менің асыл жан.

Жақсылыққа үйретіп,

Жамандықтан шектейді,

Әжеме ешкім жетпейді.

⃰⃰ ⃰⃰ ⃰⃰

Жаңа жыл, Жаңа жыл,

Жаңа жылға жаңа жыр.

Жасыл шырша жанында,

Билеп барлық бала жүр.

⃰⃰ ⃰⃰ ⃰⃰

Жау-жау жауын, жау жауын!

Жеміс-жидек жайқалсын.

Жауыннан соң жерлерге

Ғажап иіс жайласын!

10. Мәтіндегі [Ж] дыбысын анықтап айт!

Жаңа үй

Біз жақында жаңа үй сатып алдық. Ол өте жайлы жер үй. Мен жолдастарымды бізге көмектесуге шақырдым. Бір досым ағама жиһаздарды орналастыруға жәрдемдесті. Екіншісі досым жеңгеме жүктерді жинасты. Біз әкем екеуіміз басқа жөндеу жұмыстарымен айналыстық. Жұмыла көтерген жүк жеңіл демекші, кешке жақын жұмыстардың барлығын бітіріп тастадық. Кейін әжем жасаған көжені ішіп алдық. Жолдастарымды шығарып салдым. Жолдасы көп болған қандай жақсы.

Жалқау Бекжан

Бекжанның жалқаулығында шек жоқ. Күнде үйге берген жаттығуларды анасы әрең жасатады. Ал тақпақ жаттағанды мүлдем жақтырмайды. Ол жылдам жаттай алады, бірақ жалқауланып жаттамайды. Содан әкесінен ұрыс естіп, жылап алып бір-ақ жаттайды. Мұндай жағдай Бекжандардың үйінде өте жиі қайталанып тұрады.

Менің әжем

Әжем қойдың жүнін жуып жатыр. Ол жүннен жіп иіреді. Кейін оны жасыл бояуға салып, бояйды. Одан кейін жіптерді кептіру үшін, жайып қояды. Дайын болған жіптен әжем жемпір тоқып береді. Мен әжемді қатты жақсы көремін.

11. Мақал-мәтелдерді 3-4 рет қайталау.

• Жұмыла көтерген жүк жеңіл.	• Жұртпен жүрген жүдемес.
• Жақсыдан үйрен,жаманнан жирен	• Жігітке жеті өнерде аз болады.
• Өле жегенше, бөле же.	• Жетім көрсең, жебей жүр
• Жаман жолдас жауға қалдырар	• Жаман айтпай жақсы жоқ
• Жуастан жуан шығады.	• Жоққа жүйрік жетпес.
• Бала жетіге жеткенше жерден таяқ жейді.

12. Жаңылтпаштарды жатқа айт!

• Тақпақ жатта, Жатқа жатта.	• Жағажайды жағалай, Жүгіреді Қамажай.
• Бір мылжың Мың мылжыңды жеңгенде, Мың мылжың Бір мылжыңды жеңе алмапты	• Қарға жарда Жарма тереді Жарда қарға Жарма тереді.
• Жүйек – жүйекте, Жүйекті жиекте.	• Жаңбырлы бұлт Жайылды жалау боп.
• Жапалақтап, қаптап, ақ қар жауды, Алқапты аппақ ақ қар жапты.	• Бір істі Жарабай жобалай қойды, Ол іске Жоламан жоламай қойды.
• Жамал Жаңылды, Жалындырмақшы болды. Жаңыл Жамалды, Жаңылдырмақшы болды. Жаңылдырғаны дұрыс па? Жаңылдырмағаны дұрыс па?

[Ш] және [Ж] дыбыстарын ажырату

[Ш] және [Ж] дыбыстарының артикуляцияларын ажырату

Ш дыбысын айтқанда: Тіл "кесе" болып тұрады. Тілдің ұшы жоғарғы тістің артына тимейді. Тістер қабысады (1 мм ашық). Ерін дөңгеленеді. Жылы жел шығады.Тамақ әндетпейді.	Ж дыбысын айтқанда: Тіл "кесе" болып тұрады. Бірақ, тілдің ұшы жоғарғы тістің артына тимецді. Тістер қабысады (1 мм ашық). Ерін дөңгеленеді. Жылы жел шығады. Тамақ әндетеді.

1. Буындарды қайталау. [Ш] және [Ж] дыбыстарын ажыратуды үйрену.

ША-ЖА	ЖҰ-ШҰ	ШЕ-ЖЕ
ШУ-ЖУ	ЖЫ-ШЫ	ШИ-ЖИ
ШО-ЖО	ЖӘ-ШӘ	ШІ-ЖІ

2. [Ш] және [Ж] дыбыстарын ажыратуды үйрену. Сөздерді қайталау.

• шақ-жақ	• шабу-жабу	• көже-көше
• шал-жал	• шала-жала	• жылау-шылау
• шар-жар	• шара-жара	• жатыр-шатыр
• шаю-жаю	• шайна-жайна	• жырақ-шырақ
• шәй-жәй	• жеті-шеті	• желек-шелек
• шел-жел	• ажар-ашар	• көжек-көшет
• шер-жер	• жеке-шеке	• жаттық-шаттық
• шоқ-жоқ	• қажу-қашу	• жапалақ-шапалақ

3. [Ш] және [Ж] дыбыстары қатар келген сөздерді қайталау.

• жақша	• жаңаша	• жәшік	• жекеше	• жұбаныш
• жайша	• жайшылық	• жемшөп	• жіңішке	• шұжық

4. [Ш] және [Ж] дыбыстарымен сөз тіркестерін қайталау.

• Алғашқы жәрдем	• Ежелгі қылыш
• Ағаш кебеже	• Қажетті бөлшек
• Жаңа алаша	• Көрші әже
• Жарты шеңбер	• Кішкентай жәндік
• Жеті шелпек	• Қонақжай көрші
• Жыртық шапан	• Шахматшы жігіт
• Жылтыр шалбар	• Шұбар жылқы

5. Әр сөйлемді 3-4 рет айту.

• Әжем жасаған көжені іштік.

• Бақшадан жеті шелек шие жинап алдық.

• Күзде ағаштың жапырақтары жерге түседі.

• Жауынгер жігіт өте кішіпейіл екен.

• Шолпан жездесімен жиі қалжыңдасады.

• Жәнібекті шұғыл шаруамен Шымкентке жіберді.

• Кеше жаңбыр тоқтамай жауды.

• Айша жұпаргүлді жақсы көреді.

• Жания әуежайға алғаш рет келді.

• Патшаның тәжі жарқырап тұр.

6. [Ш] және [Ж] дыбыстарын ажыратуды үйрену.

Төменде көрсетілген суреттерді мұқият қара. Егер сурет атауында [Ш] дыбысы болса суретті Айшаға бересің. Ал [Ж] дыбысы болса Жәнібекке бересің.

Ысқырық және ызың дыбыстарды ажырату

[С] - [Ш] дыбыстарын ажырату

С дыбысын айтқанда: Тіл көпір болып, төменгі тістің артында тұрады. Тістер қабысады (1 мм ашық). Ерін жымияды. Суық жел шығады.Тамақ әндетпейді.	Ш дыбысын айтқанда: Тіл "кесе" болып тұрады. Тілдің ұшы жоғарғы тістің артына тимейді. Тістер қабысады (1 мм ашық). Ерін дөңгеленеді. Жылы жел шығады.Тамақ әндетпейді.

1. Буындарды қайталау. [С] және [Ш] дыбыстарын ажыратуды үйрену.

СА-ША	ШҰ-СҰ	СЕ-ШЕ
СУ-ШУ	ШЫ-СЫ	СҮ-ШҮ
СО-ШО	ШӘ-СӘ	СІ-ШІ

АС-АШ	ҰШ-ҰС	ЕС-ЕШ
ҮС-ҮШ	ЫШ-ЫС	ӨС-ӨШ
ОС-ОЗ	ӘШ-ӘС	ІС-ІШ

2. [С] және [Ш] дыбыстарын сөздің басында ажыратуды үйрену. Сөздерді қайталау.

• шал-сал	• шеру-сену	• сақ-шақ
• шап-сап	• шенді-сәнді	• шәкірт-секірт
• сан-шаң	• шешім-сенім	• шегіртке-секіртпе
• сен-шен	• шіру-сіңу	• сынық-шынық
• шөп-сөк	• шыны-сыны	• шаттық-саттық
• шөл-сөл	• шалмақ-салмақ	• шабын-сабын
• шана-сана	• шыбық-сызық	• шеге-сөге
• сабақ-шабақ	• сағым - шағым	• шу-су

3. [С] және [Ш] дыбыстарын сөздің ортасында ажыратуды үйрену. Сөздерді қайталау

• ашу-асу	• ешкі-ескі	• көше-көсе
• ашық-асық	• мишық-қисық	• кіші-кісі
• аласа-алаша	• моншақ-қосақ	• ұшақ-ұсақ
• астық-аштық	• қаспақ-қашпақ	• ыстық-ұштық
• ісік-ішік	• кеше-кесе	• шеше-кесе

4. [С] және [Ш] дыбыстарын сөздің соңында ажыратуды үйрену. Сөздерді қайталау

• аш-ас	• бас-шаш	• қаш-қас	• күріш-теріс
• еш-ес	• пеш-бес	• қыс-қыш	• қылыш-алыс
• өш-өс	• кеш-кес	• түс-күш	• қарлығаш-қарындас
• іш-іс	• күс-күш	• борыш-барыс	• тыныш-тыныс

5. [С] және [Ш] дыбыстары қатар келетін сөздерді қайталау.

• шабыс	• сүйгіш	• асбұршақ	• шығыс
• шайқас	• сызғыш	• шаңсорғыш	• сынғыш
• сепкіш	• сынғыш	• шиленіс	• ескерткіш
• кескіш	• кіршіксіз	• қосқыш	• қосымша
• қысқаша	• осынша	• сатушы	• сауыншы

6. [С] және [Ш] дыбыстарын ажыратуды үйрену.

Сәуле мен Айша саған өте қызық ойындар дайындап қойыпты. Екеуінің ұсынған ойындарын ойнауға қалай қарайсың?

"Екі қол" ойыны Адамда екі қол болады. Оның бірі- оң қол. Ал, екіншісі- сол қол. Бұл ойынның "екі қол" деп аталу себебі, [С] және [Ш] дыбыстарын ажырату үшін біз осы екі қолымызды пайдаланамыз. Яғни [С] дыбысын естігенде- оң қолыңды көтересің, [Ш] дыбысын естігенде- сол қолыңды көтересің. Дайынсың ба? Бастаймыз
[Ш] дыбысы	[С] дыбысы

[Ш] - [С] дыбыстарын ашық буында ажырату

Дауыстылары бірдей 2 буын

СА-ША

СІ-ШІ

ШЫ-СЫ

ШӨ-СӨ

Дауыстылары бірдей, алғашқы буын екі рет қайталанатын 3 буын

СА-СА-ША

СЕ-СЕ-ШЕ

ША-ША-СА

ШЕ-ШЕ-СЕ

Дауыстылары бірдей 3 буын

СА-ША-СА

СЕ-ШЕ-СЕ

ША-СА-ША

ШЕ-СЕ-ШЕ

Дауыстылары әртүрлі, алғашқы дауыссыз дыбыс екі рет қайталанатын 3 буын

СА-СУ-ША

СЕ-СӘ-ШІ

ША-ШУ-СЫ

ШІ-ШҮ-СӘ

Дауыстылары әртүрлі 3 буын

СА-ШУ-СА

СӘ-ШҮ-СЕ

ША-СА-ШУ

ШЕ-СӘ-ШІ

[Ш] - [С] дыбыстарын тұйық буында ажырату.

Дауыстылары бірдей 2 буын

АС-АШ

ІС-ІШ

ЫШ-ЫС

ӨШ-ӨС

Дауыстылары бірдей, алғашқы буын екі рет қайталанатын 3 буын

АС-АС-АШ

ЕС-ЕС-ЕШ

АШ-АШ-АС

ЕШ-ЕШ-ЕС

Дауыстылары бірдей 3 буын

АС-АШ-АС

ЕС-ЕШ-СЕ

АШ-АС-АШ

ЕШ-ЕС-ЕШ

Дауыстылары әртүрлі, алғашқы дауыссыз дыбыс екі рет қайталанатын 3 буын

АС-ОС-АШ

ЕС-ӘС-ІШ

АШ-ҰШ-ЫС

ІШ-ҮШ-ӘС

Дауыстылары әртүрлі 3 буын

СА-ШУ-СА

СӘ-ШҮ-СЕ

ША-СА-ШУ

ШЕ-СӘ-ШІ

7. [С] және [Ш] дыбыстарымен сөз тіркестерін қайталау.

• Ағаш саты	• Ескі қылыш
• Ашық аспан	• Қисық ағаш
• Сапалы шаңсорғыш	• Піскен асбұршақ
• Ерекше сағат	• Қысқаша түсініктеме
• Белсенді шәкірт	• Қосалқы бөлшек

8. [С] дыбысы бар суреттерді автобусқа сал, [Ш] дыбысы бар суреттерді ұшаққа сал!

9. Әр сөйлемді 3-4 рет айту.

• Қыста шанамен сырғанап, шаңғы тебуге болады.

• Сандуғаш атасының шапанын әкеп берді.

• Кішкентай Самал әпкесінің шалбарын қайшымен кесіп тастады.

• Көгершін -бейбітшілік құсы.

• Сатушы үш қапшық күріш сатты.

• Шыңғыстың нағашы ағасы шахматшы.

• Сенбі күні кешкі асқа ет қосылған бәліш істедік.

• Шұғыланың бес сызғышы бар.

• Мысық тышқанды ұстап алды.

• Саматтың әкесі сөзге шешен кісі екен.

10. Мәтіндегі [С] -[Ш] дыбысын анықтап айт!

Ағаш сызғыш

Оятқыштың шылдырлаған даусын естімей жатқан Шұғыланы анасы келіп оятты. Ол ұйқысын аша алмай, есінеп отырды. Бірде Шұғыланың есіне кеше сөмкесіне заттарын салмағаны есіне түсіп шошып кетті. Содан шкафты, сөрені барлығын шашып бірнәрсе іздей бастады. Үйдің астан-кестенін шығарды. Бірақ, іздеген затын таппады. Не істерін білмей үйден шығып бара жатқанда, іздеген ағаш сызғышы аяқкиім салғыштың үстінде тұр екен. Шұғыла анасынан қатты ұялды. Бүгіннен бастап, әрқашан заттарын өз орнына қоямын деп сөз берді.

Сыпырғыш

Кішкентай Айша алғаш рет апасымен ауылға келді. Оның қуанышында шек жоқ. Үйге кірмей, кешке дейін далада ойнады. Бірде нағашы әпкесінің сыпырғышпен үй сыпырып жатқанын көріп қатты таң қалды. Себебі, олар тек шаңсорғыш қолданады. Мұндай затты бірінші рет көруі екен.

Ескерткіш

Шыңғысты анасы күнде саябаққа апарады. Шыңғыс саябақта балалармен ойнайды. Саябаққа келген сайын, кіреберіс жерде тұрған ағаға ерекше қарап өтетін. Ол кісі отырмайды, тіпті сол орнынан мүлдем қозғалмайды.

Қыс келгелі бері Шыңғыстар саябаққа бармады. Өздерінің шағын аулаларында ғана ойнайды. Бірде анасы Шыңғысты шанаға отырғызып, саябаққа келді. Шыңғыс қаттты таң қалды. Әлгі ағай әлі сол жерде тұр екен. Үстіне қыстық киім кимепті де. Күннің суықтығына да қарамай біреуді асыға кететін сияқты.

Шыңғыс өскенде анасынан ол Шоқан Уәлиханов деген ағартушының ескерткіші екенін білді.

11. Мақал-мәтелдерді 3-4 рет қайталау.

• Адам сөйлескенше, Жылқы кісінескенше.	• Әлсіз адам- сүріншек Ақылсыз адам - еріншек.
• Адам аласы ішінде, Мал аласы сыртында.	• Аштық ас талғатпайды.
• Сөйлей-сөйлей шешен болар, Көре-көре көсем болар.	• Тісі шыққан балаға, Шайнап берген ас болмас.
• Біткен іске сыншы көп	• Ексең егін, ішерсің тегін
• Ерте шықсаң, алдыңнан күн шығады, Кеш шықсаң, алдыңнан түн шығады.	• Шешінген судан тайынбас.

12. Жаңылтпаштарды жатқа айт!

• Шеше, шеше Неше кесе Сынды кеше	• Сен өлше, ол өлшер, Сол өлшем, сол мөлшер.
• Екеуінің жолы шамалас, Бірінің шашы – қара шаш. Екіншісінің шашы – ақ шаш аралас.	• - Кім сызғышсыз? - Біз сызғышсызбыз. - Сызғышсыздарға сызғышсыз сызғыз.
• Пышағы кесті, жайышты,  Шанышқысы шанышты.	• Ескекті ескекші еседі, Ескекші ескекті еседі

[З] - [Ж] дыбыстарын ажырату

З дыбысын айтқанда: Тіл көпір болып, төменгі тістің артында тұрады. Тістер қабысады (1 мм ашық). Ерін жымияды. Суық жел шығады.Тамақ әндетеді	Ж дыбысын айтқанда: Тіл "кесе" болып тұрады. Тілдің ұшы жоғарғы тістің артына тимейді. Тістер қабысады (1 мм ашық). Ерін дөңгеленеді. Жылы жел шығады.Тамақ әндетеді

1. Буындарды қайталау. [З] және [Ж] дыбыстарын ажыратуды үйрену.

ЗА-ЖА	ЖҰ-ЗҰ	ЗЕ-ЖЕ
ЗУ-ЖУ	ЖЫ-ЗЫ	ЗИ-ЖИ
ЗО-ЖО	ЖӘ-ЗӘ	ЗІ-ЖІ

2. [З] және [Ж] дыбыстарын ажыратуды үйрену. Сөздерді қайталау.

• зат-жат	• жаман-заман	• жақын-зақым
• зал-жал	• жарлы-зарлы	• қазы-қажы
• зең-жең	• жорық-зорық	• қажу-қазу
• жар-зар	• өжет-ізет	• озат-құжат

3. [З] және [Ж] дыбыстары қатар келген сөздерді қайталау.

• әлжуаз	• жазу	• жазира	• жиһаз
• жаз	• жауыз	• жағымпаз	• жуалдыз
• жез	• жазық	• жезде	• жұлдыз
• жүз	• жалбыз	• жеткізу	• жүзік
• жаза	• жалғыз	• жеңімпаз	• жүзім

4. [З] және [Ж] дыбыстарын ажыратуды үйрену.

Төменде көрсетілген суреттерді мұқият қара. Егер сурет атауында [З] болса, суретті Азатқа бересің. Ал [Ж] дыбысы болса Жәнібекке бересің.

5. [З] және [Ж] дыбыстарымен сөз тіркестерін қайталау.

• Жаз мезгілі	• Ежелгі қобыз
• Зиянды жәндік	• Зерек жігіт
• Қызыл жалау	• Жазық жер
• Ұзақ жол	• Жарық жұлдыз
• Жауапты қызмет	• Жылтыр зат

6. Әр сөйлемді 3-4 рет айту.

• Зейнеп моншақтарды жіпке тізіп отыр.

• Біз жазда жағажайға барамыз.

• Әжем көзілдірігін іздеп жүр.

• Айзат өте өжет қыз екен.

• Әлсіз бұзауды жайылымға жібермеді.

• Өзеннің жағасында жалбыз жайқалып тұр.

• Жамал кезекте ұзақ тұрды.

• Айзада жәрмеңкеге қоятын заттарын тізіп жазды.

• Ежелде қазақтар жазда жайлауда, күзде күздеуде тұрған.

• Ұстазымыз бұзықтық жасағандарға қатты ренжіді.

7. Мақал-мәтелдерді 3-4 рет қайталау.

• Кітап - көзі жұмыққа арзан,
көзі ашыққа маржан.

• Жер бауыры жазық.

• Ел жаусыз болмас,

Жер таусыз болмас.

• Адамның өзі жетпеген жерге сөзі жетеді.

• Жеген аз, жегізген көп.

Үнді дауыссыз дыбыстар

Үнді дауыссыз дыбыстарға арналған артикуляциялық жаттығулар

Берліген жаттығуларды айнаның алдында отырып жасаңыздар. Әр жаттығуды бірден онға дейін санап, дұрыс жасауын қадағалаңыз!

	Әткеншек Ауызды ашу. Тілдің ұшын жоғарғы тістің артына және төменгі тістің артына көтеру.		Жылан Ауызды ашу. Жіңішке тілді алдыға шығарып, ұстап тұру.
	Тіс тазалау Ауызды ашу. Алдыңғы тістерді іш жағынан тілдің ұшымен бірінші жоғарғы жағын, сосын төменгі жағын «тазалау».		Қамыр илеу Жалпақ тілді шығару. Еріндермен тілді "пә-пә" деп соғу. Кейін тілді алдығы тістерімен тістеу.
	Желкен Ауызды ашу. Тілдің ұшын жоғарғы тістің артына тіреу.		Саңырауқұлақ Ауызды ашу. Жалпақ тілді таңдайға жабыстыра ұстап тұру.
	Бояушы Ауызды ашу. Тілдің ұшын алдыға, артқа апарып таңдайды «бояймыз».		Ат шауып келеді Ауызды кең ашу. Таңдай қағу.
	Құймақ Ауызды ашу. Жалпақ тілді төменгі еріннің үстіне қойып, бос ұстап тұру.		Тоқылдақ Ауызды кең ашу. Тілдің ұшымен жоғарғы қызыл иекті, яғни жоғарғы тістің артын соғу. "Т-Т-Т" деп қайталау.Тек тілдің ұшы қимылдау керек.

[Л] дыбысын машықтандыру

[Л] дыбысының артикуляциясы

Тістердің арасы шамамен 1 мм ашық. Тілдің ұшы жоғарғы тіске немесе қызыл иекке тіреледі. Тіл бүйірлері азуға тимейді, ауа тілдің екі шетінен шығады. Тілдің түбі көтеріледі, тіл ер-тоқым пішінді болады. Дауыс желбезегі тербеледі. Тамақта діріл сезіледі

1. Кеме оқиғасы

Бүгін кішкентай кеме ең алғаш рет алыс сапарға шықпақшы. Ол әрине қобалжып тұр. Сапарға шығар кезде, үлкен теңізде алдынан басқа кемелер шыққан кезде ол қатты дыбыс шығару керек. Бірақ кішкентай кеме даусы қатты шықпай қалар ма деп қорқуда. Ол сондықтан, күнде өлең айтып үйреніп жүр. Кемемен бірге өлең айтып көреміз бе? Ол үшін "желкен" жаттығуын жасап, Ы дыбысын қатты айтамыз. Кеме қалай өлең айтады екен? ыЛллл

Содан кеме теңізге шықты. Теңіздің дәл ортасына келгенде бір әсем дабыстарды естиді. Кішкентай кеме қызықтап сол дабыстар жаққа барады.

Сөйтсе теңіз бетінде еркін әндетіп жүрген дауысты әріптер екен. Кеме дауысты әріптерге олардың әндерінің ұнағанын, өзінің олар сияқты ән айта алмайтынын айтты. Дауысты әріптер кемеге ән салуды үйретуге дайын екендіктерін айтты. Сөйтіп кеме дауысты әріптермен бірігіп ән айтып үйренді. Олардың әндерін біз де қайталайық:

ЛА-ЛА-ЛА	ЛӘ-ЛӘ-ЛӘ
ЛЫ-ЛЫ-ЛЫ	ЛЕ-ЛЕ-ЛЕ
ЛУ-ЛУ-ЛУ	ЛІ-ЛІ-ЛІ

2. [Л] дыбысы сөздің ортасында келетін сөздерді қайталау.

Тапсырманы орындағанда бала жалығып кетпеу үшін қосымша ойындар беруге болады. Мысалы пазл, мозаика және т.б. Бірақ дыбысты дұрыс айтуын қадағалаңыз!

• айла	• қола	• байланыс	• білезік	• балуан
• бала	• мақала	• болашақ	• бөле	• сұлу
• дала	• алақан	• балапан	• кілегей	• ұлу
• қала	• алаша	• долана	• әулие	• сұлы

• алау	• қалақ	• кілем	• байлық	• әліппе
• бұлақ	•қ ұлақ	• өлең	• балық	• білім
• жалау	• әлем	• сәлем	• құлын	• көлік
• жылан	• көйлек	• білек	• сыйлық	• елік

3. [Л] дыбысымен тұйық буындарды айту.

АЛ-АЛ-АЛ	ӘЛ-ӘЛ-ӘЛ
ОЛ-ОЛ-ОЛ	ЕЛ-ЕЛ-ЕЛ
ҰЛ-ҰЛ-ҰЛ	ҮЛ-ҮЛ-ҮЛ
ЫЛ-ЫЛ-ЫЛ	ІЛ- ІЛ-ІЛ

4. [Л] дыбысы бар қысқа сөздерді мүдірмей айт!

[Л] дыбысын дұрыс айтылуын мұқият қадағалаңыз!

• бал	• жол	• күл	• мол	• сөл
• бел	• жыл	• көл	• нөл	• тал
• гүл	• қал	• лай	• піл	• тіл
• жал	• қол	• лақ	• сел	• төл
• жел	• қыл	• лас	• сол	• шөл

5. [Л] дыбысы сөздің ортасында келетін сөздерді қайталау.

Берілген тапсырманы орындай отырып дыбысты машықтандырумен қатар, балаңыздың есту жадын дамытсаңыз болады. Ол үшін баланың деңгейіне байланысты бірнеше сөздерді қатар оқисыз, бала естіген сөздерін сол қатарымен қайталау керек. Мысалы, бірден 3 сөз: балға, балта, балдыз

• балға	• қалта	• шалқан	• бөлме	• түлкі
• балта	• шалғы	• белдік	• жұлдыз	• сүлгі
• жалбыз	• шалбар	• белгі	• сұлтан	• жылқы
• жалқау	• шалғам	• қолғап	• күлгін	• шілде

• алқа	• алша	• алмас	• әлди	• ілмек
• алма	• алғыс	• алпыс	• әлпет	• үлгі
• алты	• алқап	• алтын	• өлке	• үлкен

6. [Л] дыбысы сөздің соңында келетін сөздерді қайталау.

• адал-дал-дал	• ақыл-қыл-қыл	• маймыл-мыл-мыл
• мақал-қал-қал	• асыл-сыл-сыл	• нақыл-қыл-қыл
• сақал-қал-қал	• ауыл-уыл-уыл	• әділ-діл-діл
• саумал-мал-мал	• дақыл-қыл-қыл	• әзіл-зіл-зіл
• үстел-тел-тел	• дауыл-уыл-уыл	• кекіл-кіл-кіл

7. Фонематикалық қабылдауын дамытуға арналған ойындар.

Фонематикалық есту - адамның сөздік дыбыстарды талдау мен біріктіруге қабілеттілігі. Бұл − дыбысты машықтандырудың ең маңызды кезеңдерінің бірі. Себебі бала түзетіліп жатқан дыбысты басқа дыбыстардан ажырата алмаса, күнделікті сөйлеу тілінде ол дыбысты қолданбауы да мүмкін.

Төменде берілген тапсырма әр дыбысты машықтандыруда қолданылатын ойындардың ең маңыздысы. Бұл ойынды ойнамас бұрын [С] дыбысын машықтандыруда берілген "Дыбысты ұстап ал!" ойынын меңгерулеріңіз керек (7 бет). Балаңыз бұл ойынды меңгергеннен кейін басқа дыбыстарда берілген фонематикалық ойындарды да ойнау керек. Мысалы [Р] дыбысын машықтандыруда берілген "Ойлан, тап" (73 бет) ойынын машықтандырылып жатқан дыбысты толық меңгеруі үшін міндетті ойнау керек.

Бұл - Ләйлә. Ләйлә бізге бірнеше ойындар дайындап қойыпты. Ләйләнің дайындаған ойындарын бірге ойнауға қалай қарайсың?

Сәлем, балақай!

1. Менің саған бірінші ұсынатын ойыным "Мені түзе" деп аталады. Мына суреттердің атауларын дұрыс және қате атаймын. Мен қате айтқанда сен қолыңды соғып, сөздің дұрыс атауын айтуың керек. Келістік пе? Бастаймыз.

1. Алма - алма, аума, алма, алма, ама, амма

2. Балапан- баапан, балапан, балапан, бауапан, балапан

3. Балық - балық, бауық, баық, балық, балық

4. Көйлек - көйлек, көйлек, көйек, көлек, көөк, көйлек

5. Балта- балта, баата, баута, барта, балта, балта

6. Инелік-инеік, инелік, инелік, инеуік, инейік, инелік

7. Көбелек -көбелек, көбеек, көбейек, көбелек, көбеік, көбелек

2. Келесі ойынымыз "Алдыңғы сөзді қосып айт!" деп аталады. Қазір мен саған допты беріп, бір сөз айтамын, сен сол сөзді айтып, допты маған қайта бересің. Мен саған басқа сөз айтып, тағы допты беремін, ал сен алдыңғы сөзді айтып барып, жаңа сөзді айтасың. Түсінікті ме? Бастаймыз.

-Алма.

-Алма.

-Алша.

-Алма, алша.

-Алтын.

-Алма, алша, алтын.

3. Келесі ойынымыз "Қайтала да, өзің қос" деп аталады. Мен саған бір сөз айтамын. Сен менің айтқан сөзімді қайталап, өзің "Л" дыбысы бар бір сөз қосуың керек. Бастаймыз.

-Көлік.

-Көлік, көбелек.

-Көлік, көбелек, инелік.

-Көлік, көбелек, инелік, гүл

8. Сөзұйқастарды жатқа айт!

• Ла-ла-ла бұл ақылды бала

• Ла-ла-ла гүлденіп тұр қала

• Лі-лі-лі жасыл түсті шәлі

• Лу-лу-лу далада бар ұлу

• Лу-лу-лу менің әпкем сұлу

• Лақ-лақ-лақ мөлдір сулы бұлақ

• Лау-лау-лау мәңгі сөнбейтін алау

• Лек-лек-лек көкшіл түсті көйлек

• Лем-лем-лем үлкен екен кілем

• Лем-лем-лем сөз атасы - сәлем

• Лық-лық-лық көлде жүзген балық

9. Әр сөз тіркесін 3-4 рет қайталау.

• Жалқау бала	• Жалғыз жолаушы
• Алтын балық	• Қатал мұғалім
• Үлкен қала	• Жылы шұлық
• Қызыл көйлек	• Шөл дала
• Мөлдір бұлақ	• Шұғыл жаңалық

10. Әр сөйлемді 3-4 рет қайталау.

• Елжан анасына бағалы сыйлық алды.

• Күлкі - денсаулыққа пайдалы.

• Ләззат "Балдырған" журналына жазылды.

• Аслан мақал-мәтелдерді жатқа біледі.

• Былтыр Балжан олимпиададан жүлделі орын алған.

• Әділет өте аққөңіл, адамдарға өкпелеуді білмейді.

• Мақпалдың жалақысы биыл көтерілді.

• Алты шелек балық аулап әкелдік.

• Аулада алуан түрлі гүлдер жайқалып тұр.

• Әдептілік белігісі- үлкенді сыйлау.

11. Тақпақтарды жаттап ал!

⃰⃰ ⃰⃰ ⃰⃰

Бала, бала, балақан.

Кәне, қайсы алақан.

Саусақтарың әйбат.

Былай-былай ойнат.

⃰⃰ ⃰⃰ ⃰⃰

Айгөлек ау, айгөлек,

Айдың жүзі дөңгелек.

Айдай толған кезімде,

Би билеймін дөңгелеп.

⃰⃰ ⃰⃰ ⃰⃰

Гүлдер, гүлдер көктесін.

Көбелектер көп келсін.

Ақ қанатты көбелек,

Ауламыздан кетпесін.

12. Мәтіндегі [Л] дыбысын анықтап айт!

Алты балапан

Биыл жазғы демалыста Әли ауылға келді. Қалада тек телефонмен отыратын Әли қазір мүлдем телефонға қарамайды. Оның ермегі - тауықтың алты балапаны. Балапандармен бірге инелік, көбелек қуады. Жемді алақанына салып береді. Алты балапанның біреуі әлсіздеу болатын. Сол балапан бірде жоғалып кетті. Әли әбден жылады. Барлық жерді іздеді, балапанды таба алмады. Енді Әли ертелі-кеш қалған бес балапанды бақылап отыратын болды.

Алтын балық

Болат алтын балық ұстап алғысы келеді. Сол себепті де күнде көлге келіп, балықтарды бақылап отырады. Егер алтын балықты байқап қалса, оны шап беріп ұстап аламын деп ойлайды. Оны ұстап алып, барлық арман-тілектірінің орындалуын өтінбекші. Оның ең үлкен тілегі әлемдегі барлық адамдардың бақытты болуы еді. Болаттың алтын балықтан тілемекші алтын тілегі орындалсын!

Аяулымның сыйлығы

Аяулым көктемде болатын "Аналар" мерекесіне анасына бағалы сыйлық бермекші. Сол себепті де алдын-ала әкесінің берген ақшасын үнемдеп жүр. Оны анасы байқап қалды. Анасы оған баланың ең бағалы сыйлығы сабағын жақсы оқып, үлгілі оқушы болуы екендігін айтты.

13. Мақал-мәтелдерді 3-4 рет қайталау.

• Бала тілі бал	• Өнер алды қызыл тіл
• Баталы сөз - балаға азық.	• Әлін білмеген әлек.
• Атаға баланың алалығы жоқ.	• Бүлінген елден бүлдіргі алма.
• Кітап— ғалым, тілсіз мұғалім.	• Елдің көзі елу.
• Бірлікті ел бұзылмас	• Тiл – көңiлдiң кiлтi.
• Сөз асылы мақал.	• Көп біл, аз сөйле.
• Бала, баланың ісі шала.	• Кекшіл болма, көпшіл бол.
• Оқу — білім бұлағы, Білім — өмір шырағы.	• Ел ұлсыз болмас, Жер гүлсіз болмас.
• Ананың көңілі балада, Баланың көңілі далада.	• Бала қадірін балалы болғанда білерсің.
• Жылы-жылы сөйлесең,  Жылан інінен шығады.	• Аяз би әліңді біл, Құмырсқа жолыңды біл.
• Алтын алма, білім ал.	• Ми ойлағанды тіл тындырады.
• Адам аласы ішінде, Мал аласы сыртында.	• Жақсы бала ойлағыш, Жаман бала тойлағыш.
• Тазалық - саулық негізі, Саулық - байлық негізі.	• Мың малың болғанша, Бір балаң ғалым болсын.

14. Жаңылтпаштарды жатқа айт!

• Балта қалтаға сыймайды, Қалтаға малта сыяды.	• Лек-лек үлек келді, Көп үлек түлеп келді.
• Кекілік-ау, кекілік, Кетіп қалма секіріп.	• Алақ-жұлақ алабас Адамды ешкім қаламас
• – Мынау балқаймақ қай балқаймақ? – Бұл балқаймақ – май балқаймақ.	• Алақай, сатып алып малақай, Алақайлап алаңда жүр балақай
• Былай жүрсең де – Ылғи ылди, ылди ылғи, Былай жүрсең де – Ылди ылғи, ылғи ылди.	• Бұланның құлағынан Құланның құлағы үлкен бе, Құланның құлағынан Бұланның құлағы үлкен бе?
• Олақ бала салақ па, Салақ бала салақ па? Олақ бала да салақ, Салақ бала да салақ	• Ол да Ділдә, Бұл да Ділдә. Ол да Әбділдә, Бұл да Әбділдә.

[Р] дыбысын машықтандыру

[Р] дыбысының артикуляциясы

Тілдің ұшы алдыңғы жоғары тістердің артында тұрады. Бірақ қызыл иекке немесе тістерге тірелмейді. Тіл мен таңдай арасында ауа толқыны еркін өтеді, тілдің шет жақтары азу тістерге тиіп тұрады. Дауыс шымылдықтары қатайып, бір-біріне жақындап, діріл арқылы дыбыс шығады. Ауа ағысы дем шығару сәтте ауыз қуысына толып, қатайып тұрған тіл ұшын қозғалтып, дірілдетеді.

1. Трактор оқиғасы

Қызыл трактор күнде таңертең жұмысқа барады. Бірде ол жұмысына бара жатып, жолда бұзылып қалды. Трактор "Трррр, тррр..." деп жүре алмай қалды. Трактор қандай дыбыс шығарады екен? Трррр.....

Содан трактор не істерін білмей ұзақ тұрды. Бір уақытта алыстан әндетіп дауысты әріптер келе жатыр екен. Трактор олардың әдемі әндерін тыңдап тұрып қалды. Дауысты әріптер трактормен танысып, оның оталуына көмектесті. Тіпті тракторға ән айтуды да үйретті. Олардың әндерін біз де қайталайық:

[Т] дыбысынан бөлек тек [Р] дыбысын дайындықсыз айту өте қиын. Р дыбысын [ТР] дыбыс тіркесімен айтқан балаға жеңілдеу болады.. Яғни [Т] дыбысы [Р] дыбысын дұрыс айтып үйренуге, тілді таңдайда ұстап тұруға көмектеседі.

ТРа-ТРа-ТРа	аТР-аТР-аТР
ТРо-ТРо-ТРо	оТР-оТР- оТР
ТРы-ТРы-ТРы	ыТР-ыТР-ыТР
ТРұ-ТРұ-ТРұ	ұТР-ұТР-ұТР
ТРу-ТРу-ТРу	уТР-уТР-уТР

2. "Тыр" буыны бар сөздерді қайталау.

• Ба + тыр	• Жыл + тыр	• Бас + тыр
• Ша + тыр	• Жа + тыр	• Тол + тыр
• Бал + тыр	• О + тыр	• Был + тыр

3. [Р] дыбысымен тұйық буындарды қайталау.

АР-АР-АР	ӘР-ӘР-ӘР
ОР-ОР-ОР	ЕР-ЕР-ЕР
ЫР-ЫР-ЫР	ІР-ІР-ІР
ҰР-ҰР-ҰР	ҮР-ҮР-ҮР

4. [Р] дыбысы бар қысқа сөздерді мүдірмей айт!

[Р] дыбысын дұрыс айтылуын мұқият қадағалаңыз!

• жар	• нар	• қор	• төр	• бір
• қар	• жер	• бар	• нұр	• жыр
• тар	• тер	• тор	• сұр	• қыр
• шар	• бор	• мөр	• кір	• сыр

5. [Р] дыбысы сөздің соңында келетін сөздерді қайталау. [Р] дыбысын созып айту

Тапсырманы орындағанда бала жалығып кетпеу үшін қосымша ойындар беруге болады. Мысалы пазл, мозаика және т.б. Бірақ дыбысты дұрыс айтуын қадағалаңыз!

• анар	• тұмар	• саудагер	• құбыр	• әмір
• базар	• хабар	• семсер	• қоңыр	• көмір
• жануар	• қошқар	• шебер	• сыбыр	• қияр
• көкпар	• әтір	• шеңбер	• сиыр	• өмір
• қатар	• дәптер	• бауыр	• суыр	• пікір
• сапар	• кептер	• жаңбыр	• тамыр	• темір
• сұңқар	• өнер	• қамыр	• шұңқыр	• үшкір
• тауар	• пәтер	• қасқыр	• шомыр	• үтір

6. [Р] дыбысы тұйық буын болып келетін сөздерді айту

Дыбысты толық машықтандыру үшін, дыбысты көп қайталауымыз керек. Төмендегі тапсырмадағы [Р] дыбысы кездесетін сөздің буынын 3 рет қайталап барып, сөзді айтып жаттығайық.

• ар-ар-арба	• ар-ар-арпа	• өр-өр-өркеш
• ар-ар-арқан	• ар-ар-арша	• өр-өр-өрнек
• ар-ар-арман	• ер-ер- ертегі	• өр-өр-өрмек
• ар-ар-арқа	• ор-ор-орман	• ұр-ұр-ұрпақ

7. [Р] дыбысымен ашық буындарды айту.

РА-РА-РА	РӘ-РӘ-РӘ
РО-РО-РО	РЕ-РЕ-РЕ
РЫ-РЫ-РЫ	РИ-РИ-РИ
РУ-РУ-РУ	РІ-РІ-РІ

8. [Р] дыбысы сөздің басында келетін сөздерді айту

• рас	• ракета	• рәсім	• ру
• разы	• рақат	• рәзіңке	• робот
• рақмет	• рәміз	• рең	• рызық

9. [Р] дыбысы ашық буынды болып келетін сөздерді қайталау

• ара	• шекара	• кереге	• мереке	• тері
• қара	• құмыра	• сөре	• немере	• жүгері
• қора	• қарақат	• ереже	• шөбере	• ару
• домбыра	• қарағай	• терезе	• дәрі	• сары

10. Әр сөзұйқасты 3-5 рет қайтала

• Ра-ра-ра қыздың аты Сара

• Ру-ру-ру әдемі қыз ару

• Ры-ры-ры күннің түсі сары

• Ар-ар-ар қызарып тұрған анар

• Ар-ар-ар барыс ерекше жануар

• Ар-ар-ар ең суық ай Қаңтар

• Ер-ер-ер үйрететін шебер

• Ор-ор-ор кішіге бол қамқор

• Ыр-ыр-ыр орманда бар қасқыр

• Ыр-ыр-ыр жауып жатыр жаңбыр

• Ыр-ыр-ыр Қобыланды батыр

• Ір-ір-ір қою керек үтір

• Ұр-ұр-ұр ертең ерте тұр

11. [Р] дыбысы бітеу буын болып келетін сөздерді айту

Берілген тапсырманы орындай отырып дыбысты машықтандырумен қатар, балаңыздың есту жадын дамытсаңыз болады. Ол үшін баланың деңгейіне байланысты бірнеше сөздерді қатар оқисыз, бала естіген сөздерін сол қатарымен қайталау керек. Мысалы, бірден 3 сөз: аударма, картоп, қармақ

• аударма	• мерген	• сорпа	• құрма	• сырға
• картоп	• тәрбие	• торғай	• мұржа	• қабырға
• қармақ	• тәртіп	• қоршау	• бүршік	• тырна
• омарта	• перде	• көрпе	• дүрбі	• тырма
• сарбаз	• өнер	• көрші	• күрте	• тырнақ
• шаршы	• дорба	• бұршақ	• жыртық	• кірпік
• жәрдем	• жорға	• құрбы	• мырза	• кірпіш

• айран	• қораз	• күрес	• бұрыш	• әріп
• жырау	• жапырақ	• сурет	• ғарыш	• ерін
• орақ	• топырақ	• терек	• жарық	• дәріс
• сұрақ	• жүрек	• үйрек	• жарыс	• өрік
• қыран	• күрек	• арыстан	• орын	• күріш

12. Фонематикалық қабылдауды дамытуға арналған ойындар

Фонематикалық есту - адамның сөздік дыбыстарды талдау мен біріктіруге қабілеттілігі. Бұл − дыбысты машықтандырудың ең маңызды кезеңдерінің бірі. Себебі бала түзетіліп жатқан дыбысты басқа дыбыстардан ажырата алмаса, күнделікті сөйлеу тілінде ол дыбысты қолданбауы да мүмкін.

Төменде берілген тапсырма әр дыбысты машықтандыруда қолданылатын ойындардың ең маңыздысы. Бұл ойынды ойнамас бұрын [С] дыбысын машықтандыруда берілген "Дыбысты ұстап ал!" ойынын меңгерулеріңіз керек (7 бет). Балаңыз бұл ойынды меңгергеннен кейін басқа дыбыстарда берілген фонематикалық ойындарды да ойнау керек. Қосымша басқа да дыбыстарды машықтандыруда берілген фонематикалық қабілетін дамытушы ойындарды ойнау керек.

Бұл - Айбар. Айбар бізге бірнеше ойындар дайындап қойыпты. Айбардың дайындаған ойындарын бірге ойнауға қалай қарайсың?

Сәлем, балақай!

1. Менің саған осынатын бірінші ойыным "Дыбысты тап" деп аталады. Төменде көрсетілген суреттерді ата! [Р] дыбысы бар сурет атауын, анықтап айт!

а) Мына жануарлардың барлығының атауын білесің бе?

ә) Жемістерді атап шық. Саған қандай жеміс ұнайды?

б) Мына жәндіктердің атауын білесің бе? Табиғатта көргенсің бе?

2. Бұл ойын "Ойлан, тап" деп аталады. Алдымен, [Р] дыбысы сөздің басында келетін сөздерді атау керек. Кейін [Р] дыбысы сөздің ортасында және соңында келетін сөздерді өзің ойланып айтуың керек. Ол үшін өткен тапсырмаларда берілген сөздерді есіңе түсір!

13. Әр сөз тіркесін 3-4 рет қайталау.

• Ескірген ескерткіш	• Шіріген алмұрт
• Сары жапырақ	• Мейірімді қария
• Ауыр жарақат	• Темір қоршау
• Арнайы жоспар	• Темір арқан
• Өткір күрек	• Жыртық дорба
• Жылтыр құмыра	• Еңбекқор құмырсқа
• Дұрыс пікір	• Үшкір бұрыш

14. Әр сөйлемді 3-4 рет қайталау.

• Берікке арнайы шақырту берілді.

• Жуырда жәрмеңке болғалы жатыр.

• Оқушылар арасында күрестен жарыс өткізілді.

• Шебер дарынды шәкірт тәрбиеледі.

• Көрші қарияның төрт немересі бар.

• Орманда әртүрлі жидектер пісіп тұр.

• Өрістен сиыр мөңіреп оралды.

• Таудың жоғарғы жағында арқарлар бар екен.

• Кірпі-жыртқыш жануар.

• Бізде қарағайлы ормандар бар.

15. [Р] және [Т] дыбыстары қатар келетін сөздерді қайталау.

• ағартқыш	• жыртқыш		• мәрт		• құрт		• жұмыртқа
• жомарт	• дерт		• өрт		• мұрт		• сыпыртқы
• шарт	• серт		• төрт		• ұрт		• шегіртке
• ескерткіш	• апорт		• жұрт		• түрткі		• шәкірт

16. Сөйлемдерді жіктеу.

Мысалы:

• Мен арыстан көрдім

• Сен арыстан көрдің

• Сіз арыстан көрдіңіз

• Ол арыстан көрді

• Біз арыстан көрдік

• Сендер арыстан көрдіңдер

• Сіздер арыстан көрдіңіздер

• Олар арыстан көрді

• Мен сорпа әзірледім.

• Мен жерде отырмын.

• Мен Раушанға орамал бердім.

• Мен базарға бардым.

• Мен үй тапсырмасын орындадым.

17. Тақпақтарды жаттап ал!

⃰⃰ ⃰⃰ ⃰⃰

Нан қоқымын шашпаңдар,

Жерде жатса баспаңдар,

Теріп алып, қастерлеп,

Торғайларға тастаңдар.

⃰⃰ ⃰⃰ ⃰⃰

Анар менен Жанар

Ажырамас достар.

Домбырамен күй шертіп,

Өнерлі екен қыздар.

⃰⃰ ⃰⃰ ⃰⃰

Картоп біздің атымыз,

Жер астында жатырмыз.

Бір тамырдан тараған,

Ағайынбыз бәріміз.

18. Мәтіндегі [Р] дыбысын анықтап айт!

Базарда

Анасы Раушанды бірінші рет базарға апарды. Раушанға күрте алып бермекші еді. Базарға бірінші рет келген Раушан, базардағы абыр-сабырды көріп, қорқып кетті. Анасының артынан еріп жүрді. Әртүрлі күртелерді Раушанға көрсетсе, қырсық Раушан ұнатпады. Төрт қатар аралап, әрең сұр түсті, жылтыр күртені ұнатты. Саудагер күртені арзан бағаға берді. Әйтеуір, іздестірген күртесін тапқанына риза болды. Бірақ Раушанның аяқтары ауырып, қатты шаршады.

Достар

Жанар мен Айнұр ажырамас достар. Олар бір сыныпта оқиды. Партада бірге отырады. Бірде Айнұр құрбысына көрсету үшін, мектепке қуыршағын алып келді. Бірақ Айнұр Жанарға сындырып аласың деп, қуыршақты бір ұстап көруге де бермей қойды. Құрбысына ренжіген Жанар орнынан тұрып, басқа қыздармен бірге ойнап кетті. Жалғыз өзі отырып, әбден зеріккен Айнұр қуыршағына ары қарап, бері қарап қуыршақты Жанардың сөмкесіне салып қойды. Себебі, Айнұр "Досы жоқ адам – тамыры жоқ ағашпен бірдей" екенін түсінді.

Наурыз мерекесі

Наурыз - көктемнің бірінші айы. Наурыз мерекесін барша түркі халықтары тойлайды. Наурыз мерекесінде міндетті түрде дастархан жайылып, ұлттық тағам - наурыз көже пісіріледі. Наурыз көжеге әртүрлі дәндер қосылады. Оны айранмен бірге ұсынады. Сонымен қатар, дастарханға әртүрлі ұлттық тағамдар қойылады. Олар: құрт, бауырсақ, ірімшік және т.б. Наурыз мерекесінде ағаш отырғызады.

19. Мақал-мәтелдерді 3-5 рет қайтала

• Бірлік бар жерде тірлік бар.	• Ұрлық түбі -қорлық.
• Ұранды ердің - ұрпағы қайсар.	• Ит үреді, керуен жүреді.
• Ұстаздан шәкірт озар.	• Қорыққанға қос көрінер.
• Өнерлі өрге жүзер	• Талапты ерге нұр жауар.
• Бірлік еткен озар, Бірлеспеген тозар.	• Біреу тойып секіреді, Біреу тоңып секіреді.
• Батыр туса ел ырысы, Жаңбыр жауса жер ырысы	• Батыр ортақ, ер ортақ, Күн ортақ, ай ортақ.
• Ерді намыс өлтірер. Қоянды қамыс өлтірер	• Көлдің көркі құрақ, Таудың көркі бұлақ.
• Шақырған жерден қалма, Шақырмаған жерге барма.	• Дос жылата айтар, Дұшпан күлдіре айтар.
• Береке басы — бірлік.	• Берекелі жерден мереке кетпес.

20. Жаңылтпаштарды жатқа айт!

• Бір ұрыны Бір ұры ұрды, Бір ұры қарап тұрды.	• Омар ора алар, Омар ора алмаса, Орал ора алар.
• Қайрат қайрақ қайрап отыр, Дайрақпен балта қайрап отыр.	• Құрақ құрап көрпе көктеді, Қырық құрақ көрпе көктеді.
• Бір үңгір түбі – мың үңгір, Мың үңгір түбі бұлыңғыр.	• Біреуді тырнап алмау үшін Тырнағыңды қырнап ал.
• Қара ара, Сары ара, Ала ара демейді, Бал ара дейді.	• Класта ақ бор бар, Көк бор бар, Көп бор бар.
• Көк тырна, Көптырна. Тыраулап тек, Көп тұрма.	• Қырықтықта қырық қой қырықтын, Қырық қой қырыққан соң. Менен қырық қой үрікті
• Біреуі көрікті кісі, Біреуі бөрікті кісі. Көрікті кісі – зорықты, Бөрікті кісі – қорықты.	• Үйір-үйір үйректі, Үйірге кім үйретті? Үйір-үйір үйректі, Үйірге өзім үйреттім.

[Л] және [Р] дыбыстарын ажырату

[Л] және [Р] дыбыстарының артикуляцияларын ажырату

Л дыбысын айтқанда: Ауыз ашық. "Желкен" жаттығуын жасау. [Ы] дыбысын созып айтып тұрып, тілді бірден "артқа" алып қалу. Тілдің екі шетінен жылы ауа шығады.Тамақ әндетеді.	Р дыбысын айтқанда: Ауыз ашық. "Тоқылдақ" жаттығу жасау. Баяу ТТТ деп айтамыз, енді тез ТТТТ айтып, қатты үрлеп қалғанда тілдің ұшы қимылдау керек. Суық ауа шығады. Тамақ әндетеді.

1. Буындарды қайталау. [Л] және [Р] дыбыстарын ажыратуды үйрену.

ЛА-РА	РЫ-ЛЫ	ЛЕ-РЕ
ЛУ-РУ	РӘ-ЛӘ	ЛІ-РІ

АР-АЛ	ҰЛ-ҰР	ЕР-ЕЛ
ЫР-ЫЛ	ОЛ-ОР	ІР-ІЛ

2. Бір буынды сөздерді қайтала!

• Бар-бал	• Бір-біл	• Қал-қар	• Тар-тал
• Бер-бел	• Жал-жар	• Қол-қор	• Төр-төл
• Бор-бол	• Жел-жер	• Піл-пір	• Тор-тол
• Бұр-бұл	• Жыр-жыл	• Сор -сол	• Шал-шар

3. [Р] және [Л] дыбыстары бар сөздерді қайталау.

• айлакер	• арлы	• қатерлі	• орамал
• алғыр	• балдыр	• қолөнер	• орталық
• алмұрт	• балтыр	• қолшатыр	• тәрелке
• алқоры	• барлық	• құнарлы	• ерлік
• арал	• былтыр	• құрылыс	• құрал
• аралас	• білгір	• марал	• тірлік
• аралық	• жорамал	• мөлдір	• тіршілік
• арлан	• журнал	• мөлшер	• ұрлық

4. Берілген сөздерді көптік жалғауын қосып айту.

Мысалы: Балдыр+лар, жер+лер

• Батыр	• Жануар	• Сиыр	• Темір
• Шатыр	• Қошқар	• Суыр	• Ара
• Жылтыр	• Әскер	• Тамыр	• Қора
• Бор	• Әтір	• Шұңқыр	• Шара
• Жер	• Дәптер	• Шомыр	• Терезе
• Жыр	• Кептер	• Көмір	• Шөбере
• Шар	• Пәтер	• Қияр	• Тырна
• Анар	• Қасқыр	• Пікір	•Құрма

5. [Л] және [Р] дыбыстарымен сөз тіркестерін қайталау.

• Темір балға	• Арнайы бөлім
• Жарық бөлме	• Жылтыр құмыра
• Кұнарлы жер	• Қоңыр кілем
• Жыртық шалбар	• Мөлдір бұлақ
• Қызыл орамал	• Қолөнер шебері

6. [Л] және [Р] дыбыстарын ажыратуды үйрену.

Төменде көрсетілген суреттерді мұқият қара. Егер сурет атауында [Л] болса, суретті Ләйләға бересің. Ал [Р] дыбысы болса Айбарға бересің.

7. Әр сөйлемді 3-4 рет қайталау.

• Райгүл радиодағы жаңалықтарды жібермей тыңдайды.

• Балалар арқын тартысып ойнап жатыр.

• Үлкенге құрмет көрсету керек.

• Марал сіңілісіне жасыл орамал сыйлады.

• Орманда әртүрлі жануарлар бар.

• Ералы айдаһарлар туралы ертегілерді ұнатады.

• Лаура қуыршағына көйлек тігіп берді.

• Батылардың ерлігі ешқашан ұмтылмайды.

• Балуан Шолақтай балуанды бірі білсе, бірі білмейді.

• Әлемде әртүрлі ұлттар өмір сүреді.

8. Мақал-мәтелдерді 3-4 рет қайталау

• Бірлік болмай, тірлік болмас.	• Адамның білгенін адам білер.
• Бірлік еткен озар, Бірлеспеген тозар.	• Ел даусыз болмайды, Ер жаусыз болмайды
• Өнер алды бірлік, Ырыс алды тірлік.	• Алыстан арбалағанша, Жақыннан дорбала.
• Жарлы болсаң да арлы бол.	• Балалы үйдің ұрлығы жатпас.
• Білекті бірді жығар, Білімді мыңды жығар.	• Ел үмітін ер ақтар, Ер атағын ел сақтар.

9. Жаңылтпаштарды жатқа айт!

• Түрің түрленіп, кідірмей оқы, Тілің күрмеліп, мүдірмей оқы.	• Гүлім гүлге қарап күлімдеді, Көгілдір гүлге қонған аралар гуілдеді.
• Бұл - піл, Бұл бір ірі піл.	• Ерді ел елер, Ер елге еркелер.
• Толағайдың торы ала аты бар, Толағай, торы ала атыңды Тағалатып ал.	• Ол алқапты олар орар, Бұл алқапты бұлар орар, Орал ормаса, Омар орар.
• Мынау тұрған немерелер Немерелердің баласы шөберелер Шөберелердің баласы неменелер.	• Былдыр, былдыр, бүлдіршін, Бұл бір білгір бүлдіршін, Білгірлігін білдірсін.
• Бала бал арасын қуалады, Бал арасы баланы қуалады.	• Қарға, қарға, қарғалар, Қар үстінде жорғалар.
• Еліктер керіктерге еліктесе де, Керіктер еліктерге еліктемес.	• Қыста боран болар, қар болар, Қыздар шәлі, орамалмен оранар.
• Бізде «бес» ала алатындар да бар, Ән сала алатындар да бар. Мал баға алатындар да бар. Нан соға алатындар да бар.	• Арал, арал, арал бар, Бара алар ма балалар? Батыл бала бара алар, Аралдарды аралар.

Артикуляциялық жаттығулар

	Сыбызғы Тістер қабысулы. Ерінді дөңгелетіп, алдыға шығару.		Қамыр илеу Жалпақ тілді шығару. Еріндермен тілді "пә-пә" деп соғу. Кейін тілді алдығы тістерімен тістеу.
	Қоршау Жымию. Тістер көрініп тұрады. Еріндерді осы қалыпта ұстап тұру.		Бояушы Ауызды ашу. Тілдің ұшын алдыға, артқа апарып таңдайды «бояймыз».
	Сағат Ауызды ашу. Жіңішке тілдің ұшын кезекпен еріннің шеттеріне апару. (Тілдің ұшын оңға-солға қимылдату)		Құрт Ауыз жабық.Тілдің ұшын кезекпен екі ұртына апарып тіреу.
	Тіс тазалау Ауызды ашу. Алдыңғы тістерді іш жағынан тілдің ұшымен бірінші жоғарғы жағын, сосын төменгі		Құймақ Ауызды ашу. Жалпақ тілді төменгі еріннің үстіне қойып, бос ұстап тұру.
	Жылан Ауызды ашу. Жіңішке тілді алдыға шығарып, ұстап тұру.		Кесе Ауызды ашу. Жалпақ тілді шығарып, жоғары көтеріп кесенің бейнесін жасау.
	Әткеншек Ауызды ашу. Тілдің ұшын жоғарғы тістің артына және төменгі тістің артына көтеру. жағын «тазалау».		Ат шауып келеді Ауызды кең ашу. Таңдай қағу.
	Көпір Ауызды ашу. Тілдің ұшын төменгі тістің артына тіреп,"көпір" жасау.		Саңырауқұлақ Ауызды ашу. Жалпақ тілді таңдайға жабыстыра ұстап тұру.
	Тәтті тосап Ауызды ашу. Жоғарғы ерінді солдан оңға қарай жалау. Төменгі ерінді оңнан солға қарай жалау		Баян Ауызды ашу. Жалпақ тілді таңдайға жабыстыру. Тілді жабыстыра тұра ауызды ашып-жабу.
	Желкен Ауызды ашу. Тілдің ұшын жоғарғы тістің артына тіреу.		Тоқылдақ Ауызды кең ашу. Тілдің ұшымен жоғарғы қызыл иекті, яғни жоғарғы тістің артын соғу. "Т-Т-Т" деп қайталау.Тек тілдің ұшы қимылдау керек.

МАЗМҰНЫ

Алғы сөз ...........................................................................................................	2
Ысқырық дыбыстар.........................................................................................	4
[С] дыбысын машықтандыру..........................................................................	5
[З] дыбысын машықтандыру..........................................................................	17
[С] және [З] дыбыстарын ажырату.................................................................	24
Ызың дыбыстар................................................................................................	28
[Ш] дыбысын машықтандыру........................................................................	29
[Ж] дыбысын машықтандыру.........................................................................	39
[Ш] және [Ж] дыбыстарын ажырату..............................................................	46
[С] - [Ш] дыбыстарын ажырату.....................................................................	49
[З] - [Ж] дыбыстарын ажырату......................................................................	56
Үнді дауыссыз дыбыстар................................................................................	59
[Л] дыбысын машықтандыру..........................................................................	60
[Р] дыбысын машықтандыру..........................................................................	68
[Л] және [Р] дыбыстарын ажырату................................................................	77