Қоғамдық сана және ақпарат шынайылығы: жалған жаңалықтармен күрес

Қоғамдық сана және ақпарат шынайылығы: жалған жаңалықтармен күрес

Автор: Шұға Мұсақызы

Ақпарат тасқыны күшейген заманда шындықтың бағасы артты. Әркім жаңалық таратушыға айналған бүгінгі қоғамда жалған ақпараттың таралуы — адам санасын улап, қоғамдық тұрақтылыққа қауіп төндіретін құбылыс. Бұл мақалада журналистиканың үш негізгі принципі — шынайылық, гуманистік және халықтық қағидалар тұрғысынан ақпарат мәдениеті мен қоғам жауапкершілігі талданады.

Ақпарат дәуіріндегі сенім дағдарысы

XXI ғасыр — ақпарат ғасыры. Бір жаңалық бірнеше секундта бүкіл елге тарайды. Бірақ жылдамдық артқан сайын, шындықтың салмағы жеңілдеп бара жатқандай. Кейде көрінісі тартымды, бірақ мазмұны жалған жаңалықтар көптің назарын өзіне аударып, шын дерек көлеңкеде қалады. Бұл — қазіргі қоғамның ең үлкен мәселелерінің бірі.

Жалған ақпарат (фейк) — тек бір өтірік сөйлем емес. Ол қоғамдағы сенім жүйесіне балта шабады. Адамдардың бір-біріне, БАҚ-қа, тіпті мемлекетке деген сенімі бұзылады. Ал сенім жоғалған жерде қоғам іргесі де шайқалады. Міне, сондықтан ақпарат шынайылығы – қоғамдық тұрақтылықтың негізі.

Шынайылық – журналистиканың темірқазығы

Шынайылық – журналистік қызметтің басты өзегі. Кез келген ақпарат тексерілмей жарияланса, ол — қоғам алдындағы опасыздық. Нағыз журналист дереккөзге сүйенеді, қарсы пікірді де тыңдайды, оқырманға ақиқатты бұрмаламай жеткізуді мақсат етеді.

Мысалы, пандемия жылдарында жалған ақпараттар қарша борады. Бірі – дәрінің жаңа түрі табылды десе, екіншісі – вакцина зиян деп дүрліктірді. Сол тұста ресми дерекке сүйеніп, мамандар пікірін ұсынған журналистердің рөлі айқын көрінді. Олар қоғамды сабырға шақырып, шынайы дерек арқылы елдің сенімін сақтап қалды. Бұл – шынайылық принципінің нақты мысалы.

Журналистика — көрінісі әдемі, бірақ мазмұны бос жарнама емес. Ол — ақиқаттың мінбері. Кейде шындық ащы, кейде ауыр. Бірақ халыққа жағымды өтіріктен гөрі, ащы шындық әлдеқайда пайдалы. Өйткені шындық – ем, өтірік – у.

Гуманистік бағыт – сөздің жүрегі

Гуманизм – адамды бәрінен жоғары қоятын қағида. Журналистиканың мақсаты да — адам тағдырын қорғау, оның өміріне оң әсер ету. Ақпарат таратқанда әр сөйлемнің артында адам өмірі, сезімі, үміті барын ұмытпау керек.

Журналисттің гуманистік ұстанымы мақаланың тілі мен мазмұнынан байқалады. Мысалы, әлеуметтік әлсіз топтардың мәселесін көтергенде, оларды кемсіту емес, қолдау көрсету маңызды. Жүректі ауыртпай, жаныңа үміт ұялату — нағыз гуманист журналистің шеберлігі.

Кейде бір дұрыс жазылған материал адамдардың өмірін өзгертеді. Мәселен, өңірлік БАҚ-та жарияланған «Жолсыз ауыл» атты мақала жергілікті биліктің назарын аударып, сол ауылға жаңа жол салынуына себеп болған. Бұл — сөздің қуаты, журналистің қоғамға тигізген нақты пайдасы.

Демек, гуманизм – құр ұран емес. Ол — адам тағдырына жанашырлық танытудың, ақпарат арқылы жақсылық жасаудың белгісі. Журналистика жүрексіз болса, ол тек құрғақ деректер тізбегі ғана болар еді.

Халықтық ұстаным – ел үні болу

Журналистика халыққа қызмет ету үшін бар. Халықтың үні болу — журналистің басты миссиясы. Жай ғана ақпарат тарату аз, оның мәні мен мақсаты халық игілігімен өлшенеді.

Халықтық журналистика – қарапайым адамның мәселесін биік мінберге шығара білу. Бұл – бір отбасының, бір ауылдың проблемасын бүкіл елдік деңгейге көтеру. Себебі әр азаматтың мәселесі – елдің мәселесі. Журналист осылайша халық пен билік арасындағы көпір рөлін атқарады.

Халықтық бағыт дегеніміз – оқырманның көзқарасын түсіну, оның өміріне әсер ететін тақырыптарды таңдай білу. Жалаң саясаттан гөрі, адам өміріне жақын, елге пайдалы материал әрқашан өзекті. «Халық не ойлайды?» деген сұрақ – журналист үшін басты бағдар болуы тиіс.

«Журналист халықтан алыстаса, сөзі өшеді; халыққа жақындаса, сөзі өседі.»

Ақпарат мәдениеті және жауапкершілік

Қазір кез келген адам ақпарат таратушыға айналды. Бірақ бәрі журналист емес. Ақпарат жазу мен оны жауапкершілікпен тарату — екі бөлек ұғым. Әлеуметтік желіде жалған мәлімет таратып, кейін «әзіл еді» деп ақталған адамдар аз емес. Бірақ әзіл де, эмоция да кейде үлкен салдарға әкелуі мүмкін.

Ақпарат тарату мәдениеті — тек журналистерге емес, қоғамның әр мүшесіне ортақ міндет. Оқырман да, тыңдарман да, көрермен де ақпаратты тексеріп қабылдауы керек. «Оқыдым – сендім» деген түсінік өткеннің қалдығы. Бүгінгі сауатты адам «оқыдым – зерттедім – ой түйдім» деуі тиіс.

Фейк жаңалықтармен күресте халықтың ақпараттық сауаттылығы ерекше рөл атқарады. Журналист шынайы ақпаратты жеткізсе, халық оны дұрыс қабылдаса – қоғам мықты болады.

Қорытынды: шындық – бағыт, гуманизм – жүрек, халықтық – мақсат

Журналистика – жай ғана мамандық емес, бұл – қоғам алдындағы адал қызмет. Ол адалдыққа, ақиқатқа және адамгершілікке сүйенгенде ғана өз миссиясын орындай алады.

Шынайылық – журналистің көзқарасын емес, шындықты жеткізуі; гуманизм – адам тағдырын құрметтеу; халықтық – ел мүддесін қорғау.

Бүгінгі ақпарат тасқынында осы үш қағидаға адал қалу – журналисттің ар-намыс мәселесі. Қалам мен сөздің күші арқылы қоғамды өзгертуге болады, бірақ ол өзгеріс тек шындыққа негізделсе ғана пайдалы.

«Жалған ақпарат – сананы улайды, ал шындық – ұлтты сауықтырады.»

Осы қағиданы ұстанған журналистика ғана қоғам сенімін сақтап, елдің рухани тірегіне айналады.