Батыс Қазақстан инновациялық-технологиялық университеті

«Қоғамдық пәндер және дене мәдениеті» кафедрасы
Өзіндік жұмыс
Тақырыбы: Қазақ күресі спортының адам бұлшық етіне тигізер
пайдасы”

Орындаған: «Дене шынықтыру
және
спорт»
білім
беру
бағдарламасының 3 курс студенті
Кайдарова.А.К
Жетекші: PhD қауымдастырылған
профессоры Меңдіғалиева.А.С

Орал, 2023 жыл
Өзіндік жұмыс
Тақырыбы: “Қазақ күресі спортының адам бұлшық етіне тигізер
пайдасы”
Жоспар:
1.Кіріспе
2.Негізгі бөлім
2.2 Қазақ күресінің шығу тарихы. Сипаттамасы
2.3 Қазақ күресі спортының ойын ережелері
2.4 Қазақ күресі спортының Қазақстанда дамуы
2.5 Қазақстаннан шыққан палуандар
2.6 Қазақ күресі спортының бұлшықетке әсері
3.Қорытынды
4.Пайдаланылған әдебиеттер

1. Кіріспе

1-ші фотосурет Палуандар (safari әлеуметтік желісінен)
Қазақ күресі — қазақтың ұлттық күресі. Қазақ күресі қазақтардың ең көне спорт
түрлерінің бірі. Қазіргі Қазақстанда бұл жекпе-жек өнер үлкен сұранысқа ие, ал
қазақ күресі бойынша жарыстар мерекелер мен салтанаттарда жүргізіледі. 1938
жылдан бері республикалық жарыстар бағдарламасына кіреді. 2016
жылы ЮНЕСКО, толеранттылық,
ізгі
ниет
және
ынтымақтастыққа
принциптеріне негізделген қауымдарды арасындағы қатынастарды нығайтуға
әсерін атап өте отырып, қазақша күресті адамзаттың материалдық емес мәдени
мұрасының репрезентативтік тізіміне енгізді[1].
2.2 Қазақ күресінің шығу тарихы:

Қажымұқан 2-ші фотосурет (safari әлеуметтік желісінен)
Күрестің ұлттық түрі «қазақ күресінің»даму тарихы қазақ халқының тамыры
тереңнен тартылатын тарихымен тұтасып жатыр. Түрлі бас қосулар мен мереке
тойлар спорттың осы түрінің сайысынсыз өткен емес. Күші басым түсіп, жеңіске
жеткен балуандар халықтың төбесіне тұтар құрметті адамына
айналған. Қазақтың ұлы батыры Қажымұқан есімі қазақ халқының тарихына
ғана еніп қойған жоқ, сонымен бірге спортшылардың әлемдік элитасының
қатарына кірді.
«Қазақша күрес» бойынша бірінші ірі жарыс 1938 жылы ауыл шаруашылығы
аймақтары арасындағы спартакиада аясында өткен. Сол сәттен бастап жарыс

дәстүрлі түрде республика қалаларында тұрақты өткізіліп келеді. Ірі
Халықаралық турнирлер 1952 және 1975 жылдары Азия аймағы
спортшыларының қатысуымен өткізілді. Ұлттық күрестің
дамуы Қазақстан егемендік алғаннан кейін жаңа серпін алды. 1991жылдан
бастап республикалық чемпионаттар мен біріншіліктер жыл сайын өткізілетін
болды.
2004 жылы Қазақтардың Берлиндегі Бүкіләлемдік Құрылтайында конференция
болып, сонда «Қазақша күрес» күресі бойынша халықаралық федерация
ұйымдастырылды. Федерацияның президенті — Түкиев Серік Адамұлы.
2005 жылы Ресейде (Алтай өлкесі) «Қазақша күрес» күресі бойынша І Азия
Чемпионаты өтті. 2005 жылы қарашада Астанада ҚР Президентінің жүлдесіне
«Қазақша күрес» күресі бойынша ірі халықаралық турнир болды. Оған әлемнің
25 елінен 100-ден аса спортшы қатысты. Олардың
қатарында Германия, Түркия, Голландия, Франция және басқалары бар. Биылғы
жылдың шілдесінде Монғолияда «Қазақша күрес» күресі бойынша ІІ Азия
Чемпионаты өтті.[2] 2011 жылы тамызда қазақша күрестен Қазақстан біріншілігі
болып өтті.
Бұл ойын адамның денесін ширатып, бұлшық еттерді қатайтады, төзімділікке,
батылдылыққа, ептілікке, керек кезінде тез ойланып, әдіс таба білуге
машықтандырады. Қазақша күрес күш жетілдіретін спорт. Сонымен қатар ол
қорғанудың ұлттық өнері («Самбо»). Қазақша күресте адам өзін еркін ұстап, өз
бойындағы күшін, әдісін түгел пайдалана алады, мұнда шалу, жата тастау,
арқалай тастау, қол байлап күресу, салмақпен басу, тіресу, ашадан алу, аяқтың
басымен іліп тастау, жамбасқа алып иіре лақтыру, белінен қысып, тірсектен
шалу сияқты әдістердің бәрін де қолдануға болады. Палуандар кілем үстінде;
арнаулы жазық жерде, тегістегі қар үстінде белдесіп күресе береді. Ойынның
ережесі бойынша қимыл үстінде адамға зақым келтіре күш жұмсауға, дөрекілік
жасауға болмайды. Күрес бір жақтың талассыз жығылуымен және жауырыны
жерге тигізілуімен аяқталады.
Күресетін палуандар жаңадан енгізілген ереже бойынша жасына қарай 3 топқа,
салмағына қарай 8 категорияға бөлінеді. Күрес мерзімі ересектер үшін 10 минут,
жас өспірімдер үшін 5 минут. Кейде жығылған адамды басып жатып,
жауырынын жерге тигізу шарт емес. Бұл күрестің басты шарты — күшін, әдісін
асырып, талассыз жығу. Кейде жыққан адам жығылған адамның басынан аттап
«күш алу» деген байырғы жеңіс белгісі жасалады. Қазақша күрес аудандың,
облыстық, республикалық спартакиадалардың программаларына кіргізілген,
спорттық командалары бар ресми түрде жұрт таныган өнер. [3]
Сипаттамасы:
Бұрын қазақша күресте жас, салмақ шектеулері ескеріле бермейтін. Қазіргі
уақытта осы спорт түрінде бірыңғай спорт киімі және күрес жүргізу техникасына
қатысты белгіленген белгілі бір ережелер бар. Қазақ күресінен балуанның
киімі самбошы киімімен біршама ұқсас. Самбодан айырмашылығы, қазақша

күресте шапан қысқа жең, иықтарында шағын жапсырмалары бар (ұстасу үшін).
Кеудеше аса берік материалдан тігіледі.
Белден және белден жоғары кез келген ұстасуға рұқсат етіледі. Ұстасудың
мақсаты — қарсыласының жауырынына тастау.
2.3 Негізгі ережелері:
Қазақша күрестен шешілуі қармауыштар үшін жоғарғы дене бөлігі. Күрес тағанда
жүргізіледі. Аяққа өтуге тыйым салынады. Күртеше мен белдеуден қармауға
болады. Белбеу күресі тәсілдері рұқсат етілген. қолды Қағып жіберуге, жамбас
тәсілдері арқылы аяғын іліп алуға болады. Тіземен кілемге тиюге болмайды,
бұған қатысты алдын-алу ескерту береді.
Қазақша күрес техникасы бойынша грузин (чидаоба), татар (куреш) және өзбек
күресімен (кураш) ұқсас. Қазақша күрес тәсілдері самбо техникасына енгізілген.
Көбіне қазақша күрес палуандары (балуандар) самбо, дзюдодан әр түрлі
жарыстарға қатысады.
Шалып лақтыру — техникалық арсеналында жетекші орындардың бірін алады.
Оның алдыңғы, артқы және бүйір шалу сияқты түрлері бар. Әдіс бір аяқтың
астына да екі аяқтың астына да орындалады. Шабуылдаушы балуан қарсыласын
өз қойған аяғын арқылы арқасына лақтырады.
Қағып лақтыру — алдыңғы, артқы, бүйір және іштен қағып лақтыру деп бөлінеді.
Иліп лақтыру — самбо терминологиясында бұл — сирақтың ілмектері.
Лақтыра жығу — бұл лақтыру кезінде, аяқ (аяқ) қарсыластың алдынан немесе
аяқтың артқы бөлігі ішінен кіру арқылы лақтыру.
Арқадан асырып лақтыру — бұрыла лақтыру. Самбо терминологиясында —
арқа арқылы лақтыру. Қарсыласына арқасымен бұрылу есебінен - кейін иіліп не
лақтырған жағына алға қарай жығылып орындалады.
Еңкейіп лақтыру — еңкейіп лақтыру. Күшті балуанның физикалық күші үшін
тәсілдер. Көбінесе қарсы әдіс ретінде қолданылады, сол мезетте қарсыласының
иық арқылы балуанның белін басып алуға тырысқан кезде орындалады. Осы
сәтте лақтыруды жүргізетін балуан басты қимылдатып бұрын кенеттен дене
тұрқын, аяқтағы тізе буындарын түзетуі тиіс және қарсыласын өзіне қаратып,
содан кейін денені алға күрт көлбеулетіп және тізені төмен тастап есебінен
көтеру керек.
Көтермелеп лақтыру — үстіне отырғыза лақтыру. Қазақ күресінде тарихы терең
белгілі әдіс. Сыртынан және ішінен отырғызу арқылы әр түрлі тәсілдермен
орындалады.
Айналдырып лақтыру — шыр айналдыра лақтыру. Қатаң тәсілдер, қазақ
күресінде ежелден белгілі. Күші көптер қарсыластарын иық деңгейіне, тіпті одан
да жоғары бас деңгейіне көтереді, олардың айналдыра әр түрлі тәсілдер
орындаған: оларды қойылған жамбас, арқа арқылы тастаған, немесе сыртынан
іліп алу арқылы лақтырған. Бұл техниканы меңгерген балуаннан қарсыластары

қорқатын. Кейбір физикалық әлсіз балуандар осындай лақтырудан кейін
жарақаттар алған.
Тонқалана асып домалай лақтыру — домалай лақтыру. Белден екеуі де
ұстасқан кезінде жүргізіледі, шабуылдаушы лақтыруды орындай отырып, бір
жағына қарсыласты ала отырып, қолдың күш-жігері арқасында оны өзіне қарай
лақтырады және арқасымен ұстап қалады.
Кеудеден лақтыру — бүгіле лақтыру. Самбо терминологиясында — кеуде
арқылы лақтыру.
Орап лақтыру — cамбода бұл ілмек тәсілдердің бір түрі.
2.4 Қазақстандағы қазақ күресінің даму кезеңдері
Қазақстандағы қазақ күресінің даму кезеңдері бойынша халықаралық спорт
түріне дейін тұрақты түрде дамып келе жатқандығы анықталды. Қазақ күресінің
дамыундағы осы спорт түрі бойынша мамандар дайындау жағдайлары,
әдістемесі мен құралдарының қарқынды жақсарту қезендері бөлініп белгіленді.
Мамандар дайындау бағдарламаларында және спорттың осы түрі бойынша
сабақтар өткізуде оқу, дағды мен біліктіліктің кең ауқымын игеруді жоспарлаған
ғылыми, әдістемелік жұмыстар талданды. Қорытынды жасап айтқанда, қазақ
күресінің әдіс-тәсілдерін қалыптастыру, жалпы және арнайы дене дайындығын,
спорттық жаттығу мен жарыс өткізу ережелерін жетілдіру, қазақ күресінің
әдістемелік құралдары мен оқулықтарын шығару кезеңдерімен дамуы
белгіленді. Зерттеудің нәтижелері негізінде мынадайтұжырымдаржасауға
болады:
Қазақ күресінің Қазақстанда қазақ ұлттық күресінен мамандар дайындаудағы
оқу пәні және жастардың дене тәрбиесі құралы ретінде тұрақты дамып
кележатқан халықаралық спорт түріне дейін қалыптасу кезеңдері атап
көрсетілді:
Бірінші. 20-ғасырдың жиырмасыншы-отызыншы жылдары (1920-1939 жж.) –
спорттың ұлттық түрлерінің дамуына түрткі болған жағдайлар, қазақ күрестен
жарыс өткізудің бірыңғай ережелерінің құрылуы, салмақ санаттарына бөлу,
бүкілқазақстандық спартакиадалардың бағдарламаларына енгізу,
республикалық жарыстарды өткізу.
Екінші. Қыркыншы-елуінші жылдар – спорттың олимпиадалық және
халықаралық түрлерінің елеулі бәсекесі жағдайында дамуы, қазақ күресінің
балуандарын спорттық күрестің басқа түрлеріне тарту, Қазақстандағы дене
тәрбиесі мен спорттың, соның ішінде қазақтың ұлттық спорт түрлерінің даму
тарихын зерттеу, қазақстандық ғалымдардың ғылыми, тарихи және әдістемелік,
соның ішінде қазақ күресі жөніндегі еңбектерінің тұтастай топтамаларының
шығарылуы.
Үшінші. Алпысыншы-жетпісінші жылдары – ҚазКСР Спорт комитетінің қазақтың
ұлттық спорт түрлерінің жіктемесін енгізуі және осы спорт түрлері бойынша
спорттық дәрежелерін, қазақ күрестен «Қазақ КСР-нің спорт шебері» спорттық
атағын беру жүйесінің құрылуы, ҚазДТМИ-да қазақ күресі мамандығының

енгізілуі, қазақ күресінің техникасы мен әдісінің жіктемесі жөніндегі әдістемелік
жұмыстардың, қазақ күрес тәсілдерін үйрету әдістемесінің, қазақ күресінен
мамандар дайындау жөніндегі оқу құралдарының, оқулықтар мен
бағдарламалардың шығарылуы.
Төртінші. Сексенінші-тоқсаныншы жылдардан 20-ғасырдың соңына дейін – қайта
құрудың аласапыран жылдарындағы, тәуелсіздік алу мен Қазақстан
Республикасының құрылуы жылдарындағы дамуы, қазақ күресінен жарыстар
өткізу ережелерін жетілдіру, қазақ күрестен жарыстар өткізудің бастаулары мен
ұлттық дәстүрлеріне оралу, қазақтың ұлттық спорт түрлері мен қазақтың ұлттық
күресінің дәстүрлерін зерттеу бойынша ғылыми жұмыстардың тұтастай
топтамасының жүргізілуі. Қазақтың ұлттық спорт түрлері бойынша кандидаттық
және докторлық диссертациялардың қорғалуы.
Бесінші. 21-ғасырдың алғашқы онжылдығы. Қазақ күресінен жүйелі түрде
халықаралық сайыстарды – Орталық Азия аймағынан, Қытайдан, Моңғолиядан
және Ресейден шыққан командалардың дәстүрлі, Венгрия, Түркия, Германия
және басқа елдердің командаларының оқтын-оқтын қатысуымен Азия, Әлем
чемпионаттарын ұйымдастыру және өткізу[4]
Қазақ күресін спорттық күрестің басқа түрлерімен салыстыра отырып, әдісалайлылық тәсілдердің қайсыбір топтарының түрлерін қолдану жиілігі мен
нәтижелілігіндегі елеулі айырмашылықтар айқындалды. Талдау жасалған
сайыстарда қолданылатын тәсілдердің барлық топтарының ішінде балуандар
санмен аяқ сыртынан не ортадан қағып түсіруды бәрінен жиі(0,73 әрекет/мин)
және нәтижелі (0,35 ұпай/мин) қолданған. Әрі қарай, қолданымдылық
көрсеткіштері бойынша жамбасқа алып лақтыру, кеудедеден ұстап қағып жығу,
арқалап алып лақтыру, табанмен қағып түсіру әдіс топтары жатады. Қарсыласқа
жарияланатын ескертулер есебінен балуандар орта есеппен – 0,21 ұпай/мин
алған және мезгілінен бұрын 0,05 жеңіс/мин. Аталғандардан басқа, талдау
жасалған жарыстарда тәсілдердің ең жиі әрі нәтижелі қолданылатын топтарына
жағадан жұлқып жығу, сирақпен іліп жығу, қарсыластың аяғын орап лақтыру,
иықтан асыра тастау (қол ұстап кеудеге таянып), кеудеден асыра тастауды да
жатқызуға болады.
Қазақ күресінен жарыстарда тұрып лақтырудың әр түрлі әдістері қолданылады,
оны спорттық күрестің басқа түрлерінде де қолдануға болады. Сондықтан,
жамбасқа алып лақтыру, арқалап алып лақтыру және аяқ әрекеттерін (санмен
аяқ сыртынан не ортадан қағып, табанмен қағып, сирақпен іліп және
қарсыластың аяғын орап) қолданудың жоғары белсенділігі мен нәтижелілігі
қазақ күресі жарыстарының ережелері спорттық күрестің басқа түрлерінен
айырмашылығына байланысты. Бұл әдістерді қазақ күресіндегі орындау тәсілін
қоян-қолтық ұрыс, дзюдо, самбо, еркін және грек-рим күресетерінде
балуандарды дайындауда пайдалануға болады[5].
Қазақстанда қазақ күресіңің танымалдығы спорттың бұл түрін сауықтыру
орындарында дене жаттығуларымен жаппай шұғылдануды дамытудағы
маңызын арттырады. Қазақ күресінің қазіргі заманғы дамуы спорттың осы түрі

бойынша мамандар даярлау жағдайларын, әдіснамасы мен сапасын
жақсартуды талап етеді.
Қазақ күресі жарысының кеңінен танылуы мен мектеп жасындағы балалардың
дене тәрбиесі сабақтарында, сабақтан тыс уақытта және спорт секцияларында
дәл осы спорт түрімен шұғылдануды қалауы сабақтарды ұйымдастыруға белгілі
бір талаптар қояды[5].
Қазақ күреспен айналысу жеке тұлғаның денсаулығының нығаюына, оның
үйлесімді дамуына, шұғылданушылардың денесінің дамуы мен шымырлануына
сеп болатындығы, жастардың дене қабілеттерін (күш, жылдамдық, ептілік,
төзімділік, икемділік) дамытудың және дене тәрбиесінің тиімді құралы болып
табылатындығы дәлелденді.
Қазақ күресінің кең танымалдығы, түрлі қолданбалы дағдыларды
қалыптастырудағы оқыту тиімділігі, ішкі ағзалардың физиологиялық өмір сүру
қабілетін дамытуды, дене даярлығының сапасы мен дене қабілеттерін қамтып,
күш-жігер мен басқа да психологиялық сапаларды тәрбиелеу, денсаулықты
нығайту тәсілдерін тәрбиелеу үдерісіне енгізілуі, сауықтыру тиімділігі мен
жастардың дене тәрбиесіне көп жағдайда қажеттілігі және олардың күреске
қызығушылықтары, осы күрес түрінің орта мектептегі дене тәрбиесі пәні
бойынша оқу және сыныптан тыс сабақтар бағдарламасына енгізілуіне ықпал
етеді[6]
2.5 Қазақстаннан шыққан қазақ күресінен жүлделі спортшылар
«Қазақстан Барысы» жобасы ел халқының саламатты өмір салтын ұстанып,
бұқаралық спортты серік етуіне, ұлттық құндылықтарды жоғары қойып, қазақ
күресі спортының тынысын ашуға үлкен серпін беріп келеді. Егер де бұл спорт
додасының тарихына үңілсек, көптеген қызықты жайттарға тап боламыз.
«Қазақстан Барысы» жобасы танымал журналист, «КТК» телеарнасының бас
директоры Арман Шораевтың идеясымен халыққа жол тартты. Кезекті іссапарларының бірінде Алтайдың арғы жағында жатқан Моңғол еліне жол
тартқан танымал журналист жергілікті халықтың ұлттық мерекенің тойлану
сәтіне куә болады. Бұл жердегі ұлттық күрестің үлкен шоу екеніне тамсанған
Арман Шораев қазақ күресінен «Қазақстан Барысы» турнирін ұйымдастыруды
қолға алады. Алдымен, «Қазақстан Барысы» турнирі облыстық деңгейде
Қызылорда жерінде ұйымдастырылды. Ал, республикалық деңгейдегі алғашқы
дода 2011 жылдың тамыз айында Астанадағы «Дәулет» спорт кешенінде Елбасы
Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың жүлдесі үшін өтті.
Еліміздің әр облысынан 4 балуан, жалпы есебі 64 спортшы қатысқан додада
Ұлан Рысқұл чемпион атанды. Финалда ол Жамбыл облысының балуаны Бейбіт
Ыстыбаевты жеңді. Ал, қола жүлдені Шығыс Қазақстан облысының батыры
Шалқар Жоламанов иеленді. Осылайша, негізінде Алматы облысында дүниеге
келіп, кейін Қызылорда өңірінің намысын қорғаған Ұлан Рысқұлтұңғыш
«Қазақстан Барысы» ретінде тарихта қалды.

2012 жылы турнир қайтадан жалғасын тапты. Еліміздің әр аймағында іріктеу
сындары жүргізіліп, еліміздің әр өңірінен жиналған 33 балуан финалда өнер
көрсетті.
2012 жылы «Қазақстан Барысы» турнирін жамбылдық Бейбіт Ыстыбаев ұтып
алды. 2011 жылы ақтық сында сүрінген Бейбіт бір жылдан соң барлық
қарсыластарын айқын басымдықпен жеңіп отырды. «Қазақстан Барысы»
турнирінің тұңғыш жеңімпазы Ұлан Рысқұл ширек финалда оралдық Арман
Әбеуовке жол берді. «Тараз арланы» деген лақап атқа ие Бейбіт
Ыстыбаевфиналда шығыстың шымыры Шалқар Жоламановпен белдесіп, таза
жеңіспен кездесуді өз пайдасына шешті. Қола тұғырдан Шығыс Қазақстан
облысының тағы бір өкілі Айбек Нұғымаров көрінді. Айбек қола жүлде үшін
күресте Арман Әбеуовпен белдесіп, жеңіске жетті.
2013 жылы турнир ауқымы одан әрі кеңейіп, «Қазақстан Барысының»іріктеу
айналымдарына қойылатын талаптар күшейе түсті. Еліміздегі ең айтулы
спорттық доданың финалына шығу үшін балуандарға 3 іріктеу кезеңін артта
қалдыру керек болды. Алдымен, еліміздің әрбір ауыл-аймағында іріктеу
сындары өтті. Өз ауылында дес бермегендер аудан орталығында бақ сынап,
«Қазақстан Барысы» жобасына іріктеу айналымының екінші кезеңін артта
қалдырады. Ал, үшінші іріктеу айналымы әрбір облыс орталықтарында өтті.
Облыстық сында оза шауып, қарсыласынан басым түскен 2 спортшыға
«Сарыарқа» велотрегінде өтетін республикалық финалға қатысу мүмкіндігі
берілді.
2013 жылы «Қазақстан Барысы» жобасын ұйымдастыру ісінде біршама алға
жылжушылық бары байқалды. Себебі, турнирді ТМД аймағына тарайтын
«Боец» және Грузияның кабельді «GMG» арналары тікелей эфирде көрсетті.
Турнир идеясының авторы Арман Шораевтың мәлімдеуінше, «Боец» телеарнасы
арқылы «Қазақстан Барысы» турнирінің биылғы финалдық сынын Ресейде 1,5
миллион, ТМД мемлекеттерінде 1,5 миллион көрермен тамашалапты. Сондайақ, «Қазақстан» Ұлттық арнасы мен «КТК» телеарнасы арқылы 6 миллион
көрермен финалдық бәсекені жіті қадағалаған. Одан бөлек, республикалық
«Сарыарқа» велотрегіне финалды арнайы көру үшін 12 мыңға жуық жанкүйер
жиналды.
2014 жылы финалда тартыс қарағандылық Асылхан Барменов пен
шығысқазақстандық Мұхит Тұрсынов арасында өрбіді. Екі балуан да кездесудің
негізгі уақытында ұпай ала алмады. Қоян-қолтық белдесуде бойының сәл
биіктігі Тұрсыновты тұғырға шығарды. Ал, қола белбеуді Руслан Әбдіразақов
иеленді.
«Қазақстан барысы-2014» турнирін тікелей эфирде күллі Қазақстан тамашалады.
Ресейлік «Боец» арнасы арқылы әлемнің 35 мемлекеті көрді. Бұл қазақ күресін
насихаттауға арналған қадам.
2015 жылы Астанада өтіп жатқан Ұлт көшбасшысы - Қазақстан
Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың жүлдесі үшін қазақ күресінен
«Қазақстан Барысы» V республикалық турнирінде Бейбіт Ыстыбаев жеңімпаз
атанды. Ақтық белдесуде «Тараз арланы» лақап атына ие Бейбіт Ыстыбаев «Сыр
арланы» Руслан Әбдіразақовпен белдескен болатын. Екі палуан біразға дейін
бір-бірін еңсере алмады. Алайда, ұпай санымен Бейбіт Ыстыбаев жеңіске

жетті. Бұл – оның аталмыш турнирдегі екінші жеңісі. Күміс жүлде Руслан
Әбдіразақовқа бұйырса, қоланы Ғани Сейділдаев алды.
Айта кетерлігі, «Жеңіске жігері» үшін арнайы жүлдені тамаша тартысты белдесу
көрсеткен Нұрым Сәлімгерев иеленіп, оған «Самұрық-Қазына» қорынан
автокөлік сыйланды. Айтулы доданы ҚР Президенті Нұрсұлтан Назарбаев
тамашалаған болатын. Бұл турнирді Қазақстанның Ұлттық арнасы мен
«Kazsport», сондай-ақ, Түркияның «ТРТ» және Ресейдің «Боец» арналары да
тікелей эфирде көрсетті.
Бір жыл бұрын, 2016 жылы шілде айында ақтық сайыста төрт балуан өзара
сайысып, соңында кезекті «Қазақстан барысы» турнирінің жеңімпазы мен
жүлдегерлері анықталды. Үшінші орынға таласқан Дәулетхан Жақыпты Айбол
Айтбек таза жеңіспен ұтты. Ал, бас жүлде үшін болған белдесуде Бейбіт
Ыстыбаев Жұманазар Ерсұлтановтан айласын асырып кетті. Сөйтіп, Бейбіт
Ыстыбаев үшінші мәрте «Қазақстан Барысы» атанып, алтын тайтұяқты
иеленд[7].

Бейбіт Ыстыбаев 2012жылғы жас барыс жеңімпазы
3-ші фотосурет (safari желісінен)

Жалпы мен қазақ күресіне 8-сыныпта келдім. Менің қызығушылығымды оятып
осы спорт саласында жетістікке жетуіме жол ашқан өмірдегі ұстазым,менің
тренерім-Айбек Миразатұлы. Менің Айбек ағайыма айтар алғысым шексіз әр
шәкіртін өз баласындай көрген ұлағатты ұстаз.
Мен осы тренерімнің арқасында жарыстардан жүлделі орындар алып,облыстық
іріктеулерден 1-ші орын алып басқа қалаларды көруге мүмкіншілік алдым. Және
де тренерімнің үмітін ақтап спорт шеберіңе үміткер атағында иемдендім. Мен
қазақша күрес спортын 11-сыныпта толықтай тастап кеттім бірақ осы кішкене
уақытта менің жадымда ең керемет естеліктер қалды. Тағы мақтана айтатын
нәрсе Айбек ағайымның мақтауын асырып жүрген өзінің ұлы Айбатыр Миразат.
Менің жерлесім қазіргі таңда Орал қаласының

абыройын асқақтатып жүрген палуан. Жеткен жетістіктері көп соның бірі
Қазақстан Республикасы бойынша Жас барыс иегері атанды. Бәрі әкесінің
қолдауымен өзінің ерен еңбегінің арқасында. Осындай тренеріммен және досым
Айбатырмен мақтанамын.

Айбек Миразатұлы ұлы,шәкірті Айбатырмен
(4-ші фотосурет instagram желісінен)

2.6 Қазақ күресі спортының бұлшықетке әсері
Дене шынықтыру пәнінің басты мақсаты – ағзаның бүкіл жүйелерін дамыту,
барлық дене сапаларын жетілдіру болып табылады. Дене шынықтыру пәнінің
жеке тұлғаны тәрбиелеуде алатын орны ерекше. Ол білім алушының дене
дамуына, әлеуметтік, дербес және рухани қасиеттерін қалыптастыруға ықпал
етеді. Блім беру жүйесінде дене шынықтыру білім алушыларда салауатты өмір

салтын қалыптастыруға бағытталған. Осы ретте, ата-бабаларымыз айтқан «Тәні
саудың – жаны сау», «Шынықсан, шымыр боларсың» деген сөздері тегін
емес.Күні бойы өзіңді сергек сезініп жүрудің де бір тәсілі – спорт. Адам неге
спортпен шұғылдану керек? Адам баласы спортпен денсаулығын жақсарту,
моральді қанағаттану үшін, өзін-өзі дамыту үшін шұғылданады. Спорттың адам
өмірінде алатын орны зор.Спортпен айналысқан адамдың денсаулығы мықты,
әрі шыдамды болады. Денсаулық адамдың ең қымбат дүниесі. Спорт адам
өмірін ұзартады деген сөзді де жиі естуге болады. Спорттың адам өміріне көп
пайдасы тиетіні сөзсіз. Сондықтан да адам баласы спортты жанына серік қылу
керек.Қазақ күреспен айналысу жеке тұлғаның денсаулығының нығаюына, оның
үйлесімді дамуына, шұғылданушылардың денесінің дамуы мен шымырлануына
сеп болатындығы, жастардың дене қабілеттерін (күш, жылдамдық, ептілік,
төзімділік, икемділік) дамытудың және дене тәрбиесінің тиімді құралы болып
табылатындығы дәлелденді.Қазақ күресінің кең танымалдығы, түрлі
қолданбалы дағдыларды қалыптастырудағы оқыту тиімділігі, ішкі ағзалардың
физиологиялық өмір сүру қабілетін дамытуды, дене даярлығының сапасы мен
дене қабілеттерін қамтып, күш-жігер мен басқа да психологиялық сапаларды
тәрбиелеу, денсаулықты нығайту тәсілдерін тәрбиелеу үдерісіне енгізілуі,
сауықтыру тиімділігі мен жастардың дене тәрбиесіне көп жағдайда қажеттілігі
және олардың күреске қызығушылықтары, осы күрес түрінің орта мектептегі
дене тәрбиесі пәні бойынша оқу және сыныптан тыс сабақтар бағдарламасына
енгізілуіне ықпал етеді[8].
Бұлшықеттер – бұлшықет ұлпасынан, тығыз және борпылдақ дәнекер
ұлпалардан, қантамырлары мен жүйке талшықтарынан тұрады. (Бұлшықет
ұлпасын естеріңе түсіріңдер). Бұлшықеттердің негізін – көлденең жолақты
бұлшықет талшықтарының жіңішке шоғыры (пучки) құрайды. Бұл
шоғырлардың сыртын дәнекер ұлпасы қаптайды. Көлденең жолақты бұлшықет
ұлпасынан қаңқа бұлшықеттері, тығыз дәнекер ұлпасынан сіңірлер түзіледі.
Бұлшықет ұлпасын құрылысына қарай бірыңғай салалы, көлденең
жолақты(қаңқа бұлшықеттері) және жүректің бұлшықеттері деп бөледі.
Бірыңғай салалы бұлшықеттер ішкі мүшелердің ішкі жағын (ішек, асқазан,
қантамырлар, қуық, бездердің өзектері) астарлап жатады. Жиырылғанда ішкі
мүшелердің көлемін өзгертеді. Олардың жиырылуы баяу әрі ырғақты және
адамның еркінен тыс жүзеге асады.

5-ші фотосурет
Денені қозғалысқа келтіретін бұлшықеттер:

1 – жазып, қозғалысқа келтіру; 2 – мойын
мен кеудені қозғалту; 3 – қолды көтеру; 4
– иықты жоғары қозғау бұлшықеттері; 5 –
құрсақ бұлшықеті; 6 – денені тік ұстап
жүруге көмектесу; 7 – мықынды
қимылдату; 8 – санды қимылға келтіру; 9
– балтыр мен аяқбасын қимылға келтіру
бұлшықеттері

6-шы фотосурет.Бұлшықеттің
құрылысы:
1 – бұлшықет талшығының қабықшасы; 2
– бұлшықет талшығының шоғыры; 3 –
бұлшықеттің жуан талшықтары; 4 –
бұлшықеттің жіңішке жіп тәрізді
талшығы; 5 – оттекпен қамтамасыз
етілетін жақсы дамыған бұлшықеттер; 6 –
май басып нашар дамыған бұлшықеттер

Қаңқа бұлшықетіне тұлға, бас, мойын және иық, жамбас белдеулер мен қолаяқ бұлшықеттері жатады. Бұлшықет талшықтарының сыртын жұқа дәнекер
ұлпасынан тұратын қабықша қаптайды. Бұлшықеттегі шоғырланып (топтанып)
орналасқан талшықтардың арасында қантамырлар мен жүйкелер болады.
Қантамырлардағы қан тасымалдау қызметін атқарса, жүйкелер оның
жиырылуын реттейді. Қаңқа бұлшықеттерінің екі шеті тығыз дәнекер ұлпасынан
түзілген сіңірмен бітеді
Бұлшықеттердің топтары, қасиеті, қажуы, гигиенасы

Бұлшықеттер пішініне, денеде орналасуына, талшықтарының бағытына,
атқаратын қызметіне, буынға бекінуіне қарай топтастырылады (жіктеледі):
Орналасуына қарай бұлшықеттердің шеті біреу немесе бірнешеге ажырайды.
Осыған байланысты бірбасты, екібасты, үшбасты, төртбасты бұлшықеттер деп
атайды. Кейбір бұлшықеттердің талшықтары шеңберлене орналасады, мысалы,
ауыз қуысының, артқы тесіктің бұлшықеттері. Пішіндеріне қарай бұлшықеттер
ромбы, трапеция, төртбұрышты деп бөлінеді. Мөлшеріне қарай – ұзын, қысқа,
үлкен, кіші делінеді. Ет талшықтары шоғырларының бағытына
қарай қиғаш, көлденең бұлшықеттер деп аталады. Бұлшықеттердің атқаратын
қызметі: бүгу, жазу, айналдыру, көтеру. Буындарға бекінуіне қарай
бұлшықеттер бір буынды, екі буынды, көп буынды болады.
Бас пен мойынның бұлшықеттері.Бастың
бұлшықеттері шайнау және ымдау деп 2-ге бөлінеді. Шайнау
бұлшықеттері төменгі жақ сүйегіне бекінеді. Бұлшықеттері жиырылғанда
төменгі жақ қозғалысқа келіп тамақты шайнауға
қатысады. Ымдау бұлшықеттерінің бір шеті сүйектерге, екінші шеті терінің
астыңғы жағына бекінеді.
Тұлғаның бұлшықеттері – орналасқан орнына қарай: арқаның, көкіректің және
құрсақтың бұлшықеттері деп бөлінеді.

7-ші фотосурет. Адам тұлғасы

Арқа бұлшықеттері:
1) трапеция пішінді бұлшықеттер – жалпақ, пішіні үшбұрышты, арқаның
жоғарғы бөлігі мен мойынның артқы жағына орналасады. Бұғана мен
жауырынға бекінеді.
2) ромбы тәрізді бұлшықеттердің бір ұшы жауырынның шетіне, екінші ұшы
арқа омыртқаларының өсіндісіне бекінеді. Жауырынның омыртқаға қарай
жақындауына әсер етеді.

8-ші фотосурет. Арқа бұлшық еті
Көкіректің бұлшықеттері:
1) көкіректің үлкен бұлшықеттері – пішіні желпуіш тәрізді, кеуде қуысының
алдыңғы жағын жауып жатады.
2) сыртқы қабырғааралық бұлшықеттер – қабырғалардың аралығында
орналасқан. Жиырылғанда қабырғалар көтеріліп, кеуде қуысын кеңейтеді
(көлемін үлкейтеді) де тыныс алуға қатысады.
3) ішкіқабырғааралық бұлшықеттер – сыртқы қабырғааралық бұлшықеттердің
астында орналасқан. Бұл еттерде кеуде қуысының көлемінің кішіреюіне әсер
етеді.
4) көкет (диафрагма) адам денесінің кеуде және құрсақ қуысының арасын бөліп
тұратын күмбез тәрізді бұлшықет. Күмбез тәрізді дөңес жағы кеуде (көкірек)
қуысына қарай бағытталған. Көкетте өңеш, қолқа қантамыры төменгі қуысты
вена қантамыры өтетін тесіктері болады.
Құрсақтың бұлшықеттері:құрсақты қаптап тұратын бұлшықеттерге алдыңғы
тіс тәрізді, сыртқы және ішкі қиғаш, тік және т. б. бұлшықеттер жатады.
Қолдың бұлшықеттері:

Қол бұлшықеттері – иық белдеуі және қол бұлшықеттері деп бөлінеді. Иық
белдеуінде өте жақсы дамыған көптеген бұлшықеттер орналасқан. Бұл
бұлшықеттер жиырылғанда жауырынды және иықты (тоқпан жілікті)
қозғалысқа келтіреді.

9-шы фотосурет. Қол бұлшықеттері
Аяқтың бұлшықеттері – жамбас белдеуі және аяқтың (санның, балтырдың,
табанның) бұлшықеттері деп бөлінеді. Жамбас белдеуіндегі өте жақсы дамыған
бұлшықеттерге – бөксенің үлкен, ортаңғы және кіші бұлшықеттері жатады. Аяқ
бұлшықеттерінде санның төртбасты бұлшықеттері мен балтырдың үшбасты
бұлшықеттері жақсы дамыған.
Санның төртбасты бұлшықеттері жамбас буынында аяқты бүгеді, ал тізе
буынын жазады. Балтырдың үшбасты бұлшықеттері тізе буынын бүгу, жүру,
жүгіру, аяқтың басын қимылдату қызметін атқарады[9].

10-шы фотосурет. Аяқтың бұлшықеттері
Қазақ күресінде кездесетін әдістерді қолданғанда адам организміндегі қан
айналым жүйесі өз жұмысын өте жақсы атқарады. Қазақ күресімен айналысатын
адамдардың арасында қан қысымымен ауыратын адамдар сирек кездеседі.
Жүрек ,өкпе секілді ағзалары өте жақсы жұмыс жасайды. Қазақ күресі адам
ағзасында ең бірінші бұлшық етке әсер етеді. Кеуде,Арқа бұлшық еттеріне
арналған өз әдістері бар. Жамбас,аяқ бұлшық еттеріне арналған бөлек әдістәсілден тұрады. Қазақ күресі спортының киімі кимоно деп аталады, осы кимоно
арқылы адам білегі,саусақтарының да бұлшық еттері жақсы қызмет атқарады

Қорытынды
Жалпы спорт денсаулық кепілі деп бекер айтылмаған, қайбір спортта адам
денсаулығыңа өз ықпалын тигізері анық. Қазақша күрес спортына келетін
болсақ бұл спорттың адам ағзасына тигізер пайдасы өте көп. Қан айналым
жүйесінің жұмысын реттеуге сонымен қатар бұлшық ет қозғалысына
пайдасын тигізеді.
Өмірде ең қымбат ақшаға сатып ала алмайтын байлық-денсаулық. Сау
кезімізде қадірімізді білейік.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Пять новых элементов внесены в Репрезентативный список культурного
нематериального наследия
человечества. UNESCO.Org. ЮНЕСКО(1 желтоқсан 2016). Басты
дереккөзінен мұрағатталған 1 желтоқсан 2016.Тексерілді, 1 желтоқсан 2016.

2. Қазақ энциклопедиясы, 5 том
3. Сағындықов Е. С. / Қазақтың ұлттық ойындары. — Алматы: «Рауан»
баспасы, 1991 жыл .—176 бет. ISBN 5-625-01063-3

4. Матущак П. Ф., Мухиддинов Е. М. Казахша курес. Алматы: Рауан,
1995.
5. Қазақша курес. Жарыс ережесі. Алматы: Туран. 2002.
6. Таникеев М.Т. Казахские национальные виды спорта.
Современные проблемы. Алматы. 1991.
7. Байдосов К.Р. Казахская национальная борьба. Алматы: Мектеп,
1987.
8. https://itest.kz/kz/ent/biologiya-2814/8-synyp/lecture/vi-taraubulshyqetterding-mangyzy-men-qurylysy
9. Биология:Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық.
Алматы: Атамұра, 2008. ISВN 9965-34-812-Х