Сабақты өздігінен талдау қалай педагогикалық практикасын жетілдіреді

Алимова Инобат Таджиевна

Түркістан облысы, Мақтаарал ауданы

М.Тұрсын-Заде атындағы №56 ЖББМ КММ

Бастауыш сынып мұғалімі

Сабақты өздігінен талдау қалай педагогикалық практикасын жетілдіреді

Қазіргі білім беру жүйесінде мұғалімнің кәсіби шеберлігін арттыру тек жаңа әдістер мен технологияларды меңгерумен шектелмейді. Педагог өз жұмысына үнемі талдау жасап, сабақ барысында қолданған әдістерінің тиімділігін бағалап, оқушылардың оқу нәтижелерін саралай білуі қажет. Осы тұрғыдан алғанда сабақты өздігінен талдау мұғалімнің кәсіби дамуының маңызды құралдарының бірі болып табылады. Өзіндік талдау арқылы педагог өзінің күшті жақтарын анықтап қана қоймай, сабақ барысында кездескен қиындықтардың себептерін түсініп, келесі сабақтарды жетілдірудің нақты жолдарын белгілейді.

Сабақты өздігінен талдау дегеніміз – өткізілген сабаққа мұғалімнің саналы түрде қайта қарап, оның мақсатына, мазмұнына, қолданылған әдістеріне, оқушылардың белсенділігіне, бағалау үдерісіне және күтілетін нәтижелерге қаншалықты қол жеткізілгеніне баға беруі. Бұл үдеріс қарапайым түрде «сабақ жақсы өтті» немесе «сабақта қиындықтар болды» деген жалпы пікірмен шектелмеуі керек. Өзіндік талдау нақты фактілерге, оқушылардың әрекеттеріне және оқу нәтижелеріне сүйенуі қажет.

Ең алдымен, сабақты талдау мұғалімге сабақ мақсатының қаншалықты дұрыс қойылғанын анықтауға мүмкіндік береді. Сабақ мақсаты оқушылардың жас ерекшелігіне, білім деңгейіне және оқу бағдарламасының талаптарына сәйкес болуы маңызды. Сабақ соңында педагог өзіне: «Оқушылар сабақ мақсатына жетті ме?», «Қандай тапсырмалар мақсатқа жетуге көмектесті?», «Қай тапсырмалар күтілетін нәтижеге жеткізбеді?» деген сұрақтарды қоя алады. Осындай сұрақтарға жауап беру келесі сабақтарды жоспарлау сапасын арттырады.

Сабақты өздігінен талдаудың тағы бір маңызды бағыты – қолданылған оқыту әдістерінің тиімділігін бағалау. Мұғалім сабақ барысында жұптық, топтық, жеке жұмыс, пікірталас, зерттеу, жобалау, проблемалық оқыту немесе цифрлық ресурстар сияқты әртүрлі тәсілдерді қолдануы мүмкін. Алайда әдістің көп болуы сабақтың тиімді болғанын білдірмейді. Ең маңыздысы – таңдалған әдістің нақты оқу мақсатына қызмет етуі. Өзіндік талдау барысында мұғалім қандай әдістің оқушыларды белсенді қатысуға ынталандырғанын, қай әдіс оқушыларға қиындық туғызғанын және қандай жағдайда басқа тәсілді қолдану тиімді болатынын анықтайды.

Өзіндік талдау оқушылардың сабақтағы белсенділігін бағалауға да мүмкіндік береді. Мұғалім сабақ кезінде барлық оқушының оқу үдерісіне қатысуына жағдай жасауы керек. Бірақ тәжірибеде кейбір оқушылардың белсенді, ал кейбірінің пассивті болуы мүмкін. Сабақты талдау барысында педагог «Қандай оқушылар белсенді болды?», «Кімдер тапсырманы орындауда қиналды?», «Олардың қиындықтарының себебі неде?», «Барлық оқушы өз ойын білдіруге мүмкіндік алды ма?» деген мәселелерге назар аударады. Бұл ақпарат келесі сабақта саралап оқыту тәсілдерін тиімді ұйымдастыруға көмектеседі.

Сабақты өздігінен талдаудың маңызды бөлігі – бағалау үдерісін қарастыру. Бағалау оқушының білімін анықтаумен қатар, оның әрі қарай дамуына бағыт беруі керек. Мұғалім сабақтан кейін қолданылған бағалау критерийлерінің түсінікті болғанын, тапсырмалар оқу мақсатына сәйкес келгенін және кері байланыстың оқушыға нақты көмек бергенін саралайды. Егер оқушылар өз қателерін түсініп, оларды түзету жолдарын анықтай алса, бағалау үдерісі өзінің негізгі мақсатына жетті деп айтуға болады.

Сонымен қатар өзіндік талдау мұғалімнің уақытты тиімді пайдалануына әсер етеді. Кейде сабақтың белгілі бір кезеңіне жоспарланған уақыт жеткіліксіз болып, басқа тапсырмаларды орындауға мүмкіндік азаяды. Кей жағдайда керісінше, тапсырмаға бөлінген уақыт артық болуы мүмкін. Сабақтан кейін уақыттың қалай жұмсалғанын талдау педагогке келесі сабақтың құрылымын нақтылауға көмектеседі. Бұл әсіресе сабақтың кіріспе, негізгі және қорытынды кезеңдері арасындағы үйлесімділікті сақтауда маңызды.

Сабақтағы оқушылардың эмоциялық жағдайы мен сыныптағы психологиялық ахуал да өзіндік талдауды қажет етеді. Қолайлы психологиялық орта оқушылардың өз ойын еркін айтуына, сұрақ қоюына және қателесуден қорықпауына мүмкіндік береді. Мұғалім сабақтан кейін оқушылардың бір-бірімен қарым-қатынасын, мұғаліммен өзара әрекетін және тапсырмаларды орындау кезіндегі көңіл күйін саралай алады. Егер кейбір оқушылар сабаққа қатысуға тартынса, педагог оның себептерін анықтап, келесі сабақта қолдау көрсету жолдарын қарастыруы қажет.

Өзіндік талдау мұғалімнің кәсіби рефлексиясын қалыптастырады. Рефлексия арқылы педагог өз тәжірибесіне сырт көзбен қарауды үйренеді. Мұғалім өз әрекетін дұрыс немесе бұрыс деп біржақты бағалаудың орнына, белгілі бір шешімнің не себепті тиімді болғанын немесе неліктен күтілетін нәтижеге жеткізбегенін анықтайды. Мұндай көзқарас кәсіби дамуға жағдай жасайды. Педагог өз тәжірибесін зерттей отырып, сабақ беру стилін жетілдіреді және жаңа педагогикалық шешімдерді саналы түрде таңдай бастайды.

Сабақты талдау тек кемшіліктерді анықтау үшін жүргізілмейді. Оның маңызды міндеттерінің бірі – мұғалімнің тиімді тәжірибесін анықтап, оны тұрақты қолдану. Мысалы, белгілі бір тапсырма оқушылардың қызығушылығын арттырып, жоғары нәтижеге жеткізсе, педагог оның қандай ерекшелігі тиімді болғанын анықтай алады. Кейін осы тәжірибені басқа тақырыптарда да бейімдеп қолдануға болады. Осылайша өзіндік талдау мұғалімнің жеке әдістемелік қорын қалыптастырады.

Өзіндік талдауды жүйелі жүргізу үшін мұғалім сабақтан кейін қысқаша рефлексиялық жазба жасап отыра алады. Онда сабақтың мақсаты, оқушылардың нәтижесі, тиімді әдістер, туындаған қиындықтар және келесі сабақта енгізілетін өзгерістер көрсетіледі. Мұндай жазбалар уақыт өте келе педагогке өзінің кәсіби даму динамикасын көруге мүмкіндік береді. Бірнеше сабақтың талдауын салыстыру арқылы қай мәселелердің жиі қайталанатынын және қандай бағытта жұмыс істеу керектігін анықтауға болады.

Сабақты өздігінен талдау әріптестермен кәсіби пікір алмасумен де байланысты болуы мүмкін. Мұғалім өз бақылауларын әріптесімен талқылау арқылы сабаққа басқа қырынан қарауға мүмкіндік алады. Әріптестің пікірі мұғалім байқамаған тұстарды анықтауға көмектеседі. Дегенмен мұндай талқылаудың мақсаты мұғалімді сынау емес, оқыту үдерісін жақсартудың тиімді жолдарын бірге іздеу болуы тиіс.

Қорытындылай келе, сабақты өздігінен талдау – педагогикалық практиканы жетілдірудің тиімді және қолжетімді тәсілі. Ол мұғалімге сабақ мақсатының орындалуын, оқыту әдістерінің тиімділігін, оқушылардың белсенділігін, бағалау мен кері байланысты, уақытты пайдалану сапасын және сыныптағы психологиялық ахуалды жүйелі түрде бағалауға мүмкіндік береді. Ең бастысы, өзіндік талдау мұғалімді өз тәжірибесіне жауапкершілікпен қарауға үйретеді. Әр сабақтан кейін «Не сәтті болды?», «Қандай қиындық кездесті?», «Неліктен бұлай болды?», «Келесі жолы нені өзгертемін?» деген сұрақтарға жауап іздеу педагогтің кәсіби өсуіне ықпал етеді. Сондықтан сабақты өздігінен талдау бір реттік жұмыс емес, мұғалімнің күнделікті кәсіби тәжірибесінің ажырамас бөлігі болуы қажет. Жүйелі рефлексия арқылы педагог өз жұмысын жетілдіріп, оқушылардың оқу нәтижелерін жақсартуға бағытталған нақты шешімдер қабылдай алады.