С ауат ашу ұйымдастырылған іс-әрекетінде

тіл бұзылыстары бар балалардың

сөйлеу қабілетін кешенді дамыту

Наметкулова Акмарал Жанузаковна логопед, педагог-сарапшы №18 «Еркежан» бөбекжай-бақшасы

Қазіргі мектепке дейінгі білім беру жүйесінде сөйлеу тілінің жалпы дамымауы (СТЖД), соның ішінде ІІ және ІІІ деңгейлері, жиі кездесетін және педагогикалық әрі әлеуметтік тұрғыдан өзекті мәселелердің бірі болып табылады. СТЖД бар балаларда сөйлеу жүйесінің барлық компоненттері – фонетика-фонематикалық қабылдау, лексика-грамматикалық құрылым және байланыстырып сөйлеу – жеткіліксіз деңгейде қалыптасады. Бұл кемшіліктер баланың тұлғалық дамуына, қарым-қатынас жасауына және кейінгі білім беру кеңістігіне бейімделуіне елеулі қиындықтар туындатады.

Мектепке дейінгі кезең баланың сөйлеу тілінің қарқынды дамитын, оқу әрекетіне алғышарттар қалыптасатын маңызды кезең болып табылады. Осы кезеңде сөйлеу тіліндегі бұзылыстарды дер кезінде анықтап, жүйелі логопедиялық қолдау көрсету баланың мектепке тілдік және психологиялық дайындығын қамтамасыз етудің негізгі шарттарының бірі саналады. Алайда тәжірибе көрсеткендей, сөйлеу тілін дамыту жұмыстары көбіне оқшау түрде жүргізіліп, сауат ашуға даярлық оқу іс-әрекеттерімен жеткілікті деңгейде ықпалдастырылмай жатады.

Осы анықталған проблемалар негізінде мектепке дейінгі ұйым жағдайында сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балалармен жүргізілетін логопедиялық жұмысты жетілдіру мақсатында «Сауат ашу оқу іс-әрекетінде тіл бұзылыстары бар балалардың сөйлеу қабілетін кешенді дамыту» атты авторлық бағдарлама әзірленді. Бағдарлама сауат ашуға даярлық оқу іс-әрекеттерін сөйлеу тілін түзету және дамыту жұмыстарымен біртұтас жүйеде ұйымдастыруды көздейді. Аталған бағдарлама негізінде тәжірибелік-эксперименттік зерттеу жұмысы жүргізілді.

Зерттеудің мақсаты – сауат ашу оқу іс-әрекеті аясында СТЖД ІІ–ІІІ деңгейіндегі 5 жастағы балалардың сөйлеу қабілетін кешенді дамытуға бағытталған авторлық бағдарламаның тиімділігін анықтау. Зерттеу барысында диагностикалық, түзету және қорытынды кезеңдерден тұратын кешенді әдіс қолданылды.

Бастапқы диагностика нәтижелері балалардың дыбыстарды айтуда тұрақсыздықтың, фонематикалық қабылдаудың жеткіліксіз дамуының, сөздік қорының шектеулі болуының және байланыстырып сөйлеудің төмен деңгейінің бар екенін көрсетті. Аталған деректер сауат ашуға даярлық кезеңінде арнайы бағдарлама негізінде жүйелі логопедиялық жұмысты ұйымдастырудың қажеттілігін растады.

Түзету кезеңінде авторлық бағдарлама мазмұнына сәйкес артикуляциялық гимнастика, тыныс алу жаттығулары, дыбысты естіп ажырату, дыбыстық талдау мен жинақтау, сөздік қорды байыту, грамматикалық құрылымды қалыптастыру және байланыстырып сөйлеуді дамытуға бағытталған тапсырмалар жүйелі түрде жүргізілді. Барлық жұмыс түрлері ойын элементтері мен көрнекі құралдарды қолдану арқылы ұйымдастырылды.

Бағдарламаның ерекшелігі – сөйлеу тілін дамыту мен сауат ашуға даярлықты біртұтас педагогикалық үдеріс ретінде қарастыруында. Әрбір дыбысты меңгеру барысында бала оны дұрыс айтуымен қатар, сөз ішінде тану, мағынасын түсіну, сөйлем құрау және қысқа әңгімелеу әрекеттерін орындады. Бұл тәсілдер балалардың сөйлеу белсенділігін арттырып, тілдік материалды саналы қолдануына ықпал етті.

Қорытынды диагностика нәтижелері түзету жұмыстарының тиімділігін көрсетті. Балалардың дыбыстық мәдениетінің жақсарғаны, сөздік қорының кеңейгені, сөйлем құрау және байланыстырып сөйлеу дағдыларының қалыптаса бастағаны байқалды. Сонымен қатар балалардың қарым-қатынасқа түсу белсенділігі мен оқу іс-әрекетіне қызығушылығы артты.

Қорытындылай келе, сауат ашу оқу іс-әрекеті негізінде сөйлеу тілін кешенді дамытуға бағытталған авторлық бағдарлама мектепке дейінгі ұйым жағдайында СТЖД ІІ–ІІІ деңгейіндегі балалармен логопедиялық жұмысты тиімді ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Бағдарлама балалардың сөйлеу тілін жүйелі дамыту арқылы олардың мектепке тілдік және психологиялық дайындығын арттыруға жағдай жасайды.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана, 2023.

2. Қазақстан Республикасының «Кемтар балаларды әлеуметтік және медициналық-педагогикалық түзеу арқылы қолдау туралы» Заңы. – Астана, 2002 (соңғы өзгерістермен).

3. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты. – Астана: ҚР Оқу-ағарту министрлігі, 2022.

4. Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2023–2029 жылдарға арналған тұжырымдамасы. – Астана, 2023.

5. Лалаева Р.И. Логопедия: теория и практика коррекционной работы. – Санкт-Петербург: Питер, 2019.

6. Психологиялық-педагогикалық сүйемелдеу қағидалары. – Астана: ҚР Оқу-ағарту министрлігі, 2022.