ф. ғ. к., қауым профессор Тулекова Г.Х.

Ермекбаева Жанэль

«Тұран» университеті

СЕМЕЙ ЯДРОЛЫҚ ПОЛИГОНЫ: ЭКОЛОГИЯЛЫҚ, ГЕНЕТИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТІК САЛДАРЫ

Аңдатпа

Бұл жұмыста Семей ядролық сынақ полигонының ашылу тарихы мен оның аймақ тұрғындарының денсаулығына тигізген әсері қарастырылады. 1946 жылы құрылған бұл полигон КСРО-ның алғашқы және ең ірі ядролық сынақ алаңдарының бірі болды. 40 жыл ішінде жүргізілген 456 ядролық сынақтар нәтижесінде халықтың денсаулығына және қоршаған ортаға орасан зор зиян келді. Зерттеулер көрсеткендей, тұрғындардың көпшілігі денсаулықтарының нашарлауын ядролық сынақтармен байланыстырады. 2002 жылы Хиросима университетінің зерттеушілері жүргізген сауалнама нәтижесінде, тұрғындардың 33%-ы өз денсаулығын өте нашар деп бағаласа, 70%-ы бұл жағдайдың ядролық сынақтардың салдары екенін мойындаған. Ең жиі кездесетін ауруларға буын аурулары, жоғары қан қысымы, ас қорыту жүйесінің бұзылыстары және бас ауруы, жалпы әлсіздік сияқты сәулелік зақымданулар жатады.

Кілт сөздер: Семей ядролық полигоны, қоршаған орта, радиация, ядролық сынақтар.

Кіріспе. Семей жерінде 1946 жылы 14 қарашада Ксро Министрлер Кеңесінің үкімімен Семей ядролық сынақ полигоны ашылған болатын. Бұл полигон КСРО-ның алғашқы және ең ірі ядролық полигондардын бірі болды.

Полигонның орналасқан жері Шығыс Қазақстан, Павлодар және Қарағанды облыстарының түйіскен жерінде орналасқан. Алып жатқан аумағы 18,5 мың шаршы км аумақты алып жатыр.

29 тамыз 1949 жылы бірінші ядролық қару сынақтан өтілді. 40 жылдын ішінде Семей ядролық полигонында шамамен 456 ядролық сынақтар, сонын ішінде әуе, жер және жердін астында өтілген болатын. 40 жылдын ішінде жарылған ядролық қарулардын әсерінен жақын маңдағы тұрып жатқан жергілікті халық зардап шекті, адамдардын денсаулығы мен қоршаған табиғи ортаға орны толмас зиян келтірді.

Негізгі бөлім. Хиросима университетінің радиациялық биология және медицина ғылыми зерттеу институтының зерттеу тобы 2002 жылы сауалнама қолданып далалық зерттеу жүргізе бастады. Сауалнамада тұрғындардын денсаулығы жайында сұралған болатын. Олардын жариялаған мақалаларында тұрғындардын денсаулығы мен психикалық проблемарларына әсерін анықтауға тырысты. Сауалнаманың нәтижесі: 33% адам өздерін нашар сезінетінін немесе денсаулығы өте нашар екенің айтты. Тұрғындардын 70% деңсаулығының нашарлығы мен ядролық сынақтар арасындағы себеп салдарлық байланысы бар екенің түсінді. Респонденттердің 30%-дан астамы ауырып жүрген аурулары артралгия/ бел ауруы/ артрит/ , жоғары қан қысымы және ас қорыту жүйелері жатады. 20% 1949 жылы және 1962 жылға дейінгі жедел сәулелік зақымдануларға бас ауруы мен жалпы әлсіздік жатқызды. Семей ядролық сынақ полигонында жүргізілген 456 ядролық жарылыстың қоршаған ортаға тигізген зияны өте ауыр болды. Сынақтар нәтижесінде жер бедері, топырақ, су және ауа құрамында радиоактивті заттардың шоғырлануы бірнеше есе артты. Полигон аумағында және оған іргелес жатқан аудандарда радиациялық ластану ұзақ жылдар бойы сақталып, табиғи экожүйенің бұзылуына әкелді.

Ең алдымен, радиоактивті изотоптар — цезий-137, стронций-90 және плутоний-239 — топырақ қабатына сіңіп, ауыл шаруашылығы өнімдері арқылы адам ағзасына ену қаупін тудырды. Бұл заттар жартылай ыдырау кезеңі өте ұзақ болуына байланысты (ондаған жылдан мыңдаған жылға дейін) қоршаған ортада тұрақты түрде сақталады. Зерттеулер көрсеткендей, полигон маңындағы жерлерде алынған астық пен көкөністердің құрамында радионуклидтердің қалыпты мөлшерден бірнеше есе көп екені анықталған.

Аймақтағы флора мен фауна да қатты зардап шекті. Өсімдіктердің өсу қабілеті төмендеп, кейбір түрлері мүлдем жойылды. Жануарлар арасында өлім-жітім көрсеткіші артты, кейбір түрлердің популяциясы азайып, мутациялық ауытқулар байқалды. Табиғи ортада болып жатқан бұл өзгерістер биологиялық әртүрліліктің азаюына, экожүйенің теңгерімінің бұзылуына алып келді.Экологиялық залалдың ауқымы мен оның ұзақ мерзімді салдары қазіргі күнге дейін зерттеліп келеді. Қалпына келтіру жұмыстары жүргізілсе де, полигон маңындағы аймақтарда экологиялық жағдай толық қалыпқа түскен жоқ. Бұл жағдай экологияны қорғау мен ядролық қауіпсіздік мәселелерінің өзектілігін көрсетеді.

2. Генетикалық зардаптар

Семей ядролық сынақ полигонында жүргізілген жарылыстар адамзат тарихындағы ең ірі экологиялық және медициналық апаттардың біріне себеп болды. Радиациялық сәулеленудің ұзақмерзімді әсері тек қана тікелей зардап шеккен тұрғындармен шектелмей, келесі ұрпақтарға да генетикалық өзгерістер арқылы берілу мүмкін екенін көрсетіп отыр.

Ядролық сынақтардан кейінгі алғашқы онжылдықтарда өңір тұрғындары арасында туа біткен ақаулар, бала өлім-жітімі мен бедеулік жиілей түсті. Хиросима университеті мен қазақстандық ғылыми мекемелердің бірлескен зерттеулерінің нәтижелері бұл өзгерістердің ядролық жарылыстармен тікелей байланысты екенін дәлелдеді. Төменде 2000–2005 жылдар аралығында жүргізілген зерттеулер негізінде алынған мәліметтер келтірілген.

1-кесте. Семей полигоны аймағындағы генетикалық ауытқулардың жиілігі (2000–2005 жж.)

1-кестеде Семей ядролық полигоны маңындағы тұрғындар арасында тіркелген негізгі генетикалық ауытқулардың көрсеткіштері мен олардың республикалық орташа деңгеймен салыстырмалы көрсеткіштері берілген. Көрсеткіштердің айтарлықтай жоғары болуы – ядролық сынақтардың ұрпақ денсаулығына ұзақ мерзімді әсерін дәлелдейді.

Генетикалық мутациялар ДНҚ құрылымының бұзылуына алып келіп, ауыр сырқаттарға, даму кемістіктеріне және тұқым қуалайтын ауруларға себеп бола алады. Бұл жағдай аймақтағы медициналық көмектің сапасын арттыруды, генетикалық кеңес беруді және арнайы скрининг бағдарламаларын енгізуді қажет етеді.Семей полигонының генетикалық салдары бүгінгі күні де толық зерттеліп бітпеген, алайда алғашқы нәтижелер оның ауқымының өте кең екенін көрсетуде. Бұл жағдай еліміз үшін ядролық қауіпсіздік пен азаматтық денсаулық мәселелерінің маңыздылығын арттыра түседі.

Семей ядролық сынақ полигонының қызметі тек экологиялық және генетикалық салаларда ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік және психологиялық тұрғыдан да терең зардаптар алып келді. Ядролық жарылыстар жүргізілген кезеңде аймақ халқы жеткілікті ақпаратсыз қалды және олардың қауіпсіздігі мүлде ескерілмеді. Бұл жағдай адамдардың тұрмыс сапасына, өмір сүру деңгейіне және қоғамдық санасына ауыр әсер етті.

Полигон маңындағы тұрғындар ұзақ жылдар бойы радиациялық аймақта өмір сүріп, денсаулықтарына байланысты тұрақты медициналық көмек ала алмады. Көптеген отбасылар мүгедек бала тәрбиелеуге мәжбүр болып, әлеуметтік қолдауға зәру болды. Мұндай отбасыларда кедейлік деңгейі артты, жұмыссыздық пен әлеуметтік оқшаулану жағдайлары жиілеп кетті. Бұл жағдайлар әлеуметтік әділетсіздіктің күшеюіне себеп болды.

Психологиялық тұрғыдан алғанда, тұрғындар арасында қорқыныш, үрей, тұрақты мазасыздық және күйзеліс сезімдері басым болды. Зерттеулер көрсеткендей, көптеген адамдарда посттравматикалық стресс белгілері анықталған. Адамдар өздерінің денсаулығы мен болашағына сенімсіздікпен қарап, ядролық сынақтардың қайталануынан қорқып өмір сүрді. Жарылыстардың дыбыстары мен дірілдері, олардың көзбен көрген салдары — бұл аймақтың тұрғындарына ауыр психологиялық жара салды.Мемлекеттік деңгейде әлеуметтік қолдау көрсетіле бастағанымен, толықтай қалпына келтіру үшін ұзақ уақыт қажет болды. Қазіргі таңда да бұрынғы полигон аймағының халқы ерекше әлеуметтік топ ретінде қарастырылып, психологиялық көмек пен медициналық бақылауды қажет етеді.

Семей ядролық сынақ полигоны 1991 жылы ресми түрде жабылғанымен, оның салдары әлі күнге дейін халық пен табиғатқа әсер етіп отыр. Қазіргі уақытта бұрынғы полигон аумағы — еліміздің ерекше бақылауға алынған аймақтарының бірі. Онда экологиялық, медициналық және әлеуметтік қалпына келтіру шаралары жүйелі түрде жүргізіліп келеді.

1992 жылы «Невада – Семей» қозғалысының бастамасымен полигонды зерттеу және зардап шеккен тұрғындарға көмектесу мақсатында мемлекеттік бағдарламалар қабылданды. Бұл бағдарламалар аясында медициналық скринингтер, тегін емдеу, экологиялық мониторинг және білім беру жобалары іске асырылды.

Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі мен халықаралық ұйымдардың қатысуымен бірнеше медициналық орталықтар ашылып, арнайы диагностикалық тексерулер жүргізілуде. Қалпына келтіру жұмыстарының аясында жүргізілген кейбір нәтижелер төмендегі кестеде берілген.

2-кесте. Қалпына келтіру шараларының нәтижелері (1995–2020 жж.)

2-кестеде Семей полигонына байланысты қалпына келтіру шараларының соңғы 25 жылдағы негізгі көрсеткіштері көрсетілген. Медициналық көмек пен әлеуметтік қолдаудың айтарлықтай артуы мемлекет тарапынан бұл мәселенің өзектілігіне мән беріліп отырғанын көрсетеді.

Дегенмен, қалпына келтіру шараларына қарамастан, полигон маңындағы аймақтарда әлі де экологиялық ластану мен халықтың денсаулығына қатысты мәселелер өзекті болып отыр. Радиоактивті қалдықтардың кейбір аймақтарда әлі де сақталуы – ұзақ мерзімді қауіп болып қала бермек. Сондықтан тұрақты ғылыми зерттеулер мен халықаралық ынтымақтастық қажет.

Қорытынды.Семей ядролық сынақ полигоны — ХХ ғасырдағы ең ірі ядролық апаттардың бірі. Ол тек Қазақстан ғана емес, бүкіл әлемге ядролық қарудың адамзат пен табиғатқа тигізетін зиянын көрсетті. 40 жылға жуық уақыт ішінде жүргізілген сынақтардың салдары экологиялық, генетикалық, әлеуметтік және психологиялық тұрғыдан терең және ұзақ мерзімді болды.

Полигон маңындағы халықтың денсаулығы айтарлықтай нашарлап, туа біткен ақаулар мен созылмалы аурулардың жиілігі артты. Радиоактивті ластану табиғи ортаның бұзылуына, биологиялық әртүрліліктің азаюына және аймақтың экономикалық дамуының тежелуіне себеп болды.

Қазіргі таңда мемлекет тарапынан жүргізіліп жатқан қалпына келтіру шаралары үміт отын жағуда. Медициналық көмек, әлеуметтік қолдау және экологиялық мониторинг жүйелі түрде іске асырылуда. Алайда бұл шаралар ұзақ мерзімді және кешенді түрде жалғасуы тиіс.

Семей полигонының тарихы — болашақ ұрпаққа сабақ. Бұл жағдай ядролық қарудан бас тарту, бейбітшілік пен қауіпсіздік идеясын қолдаудың маңыздылығын айқын көрсетеді.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Сәрсеке, Медеу. Семей қасіреті. – Алматы: «Қазақстан» баспасы, 2016.

2. Досжанова, Сәуле. Қасірет пен тағдыр. – Алматы: «Қазақпарат» баспасы, 2020.

3. Бозтаев, Кешірім. Семей полигоны: шындық пен сабақ. – Алматы: «Атамұра» баспасы, 1997.

4. Кобрин, В. Семей трагедиясы: пацифистің жинағы. – Алматы: «Жазушы» баспасы, 1992.

5. Сейсенбаев, Роллан. Дүние күйреген күн. – Алматы: «Өнер» баспасы, 2001.