Абай облысы білім басқармасының

Аягөз ауданы білім бөлімінің

«Горный жалпы орта білім беретін мектебі» КММ-нің

математика-информатика пәні мұғалімі

Жагипарова Арай Бакытовна

STEM-білім беру аясында математикалық модельдеудің логикалық ойлауға ықпалы

STEM-білім беру қазіргі заманғы білім беру жүйесінің басты бағыттарының бірі болып табылады. Ғылым, технология, инженерия және математика пәндерін интеграциялау арқылы оқушылардың кешенді ойлауын дамытуға мүмкіндік береді. Бұл тәсіл оқушыларды тек пәндік біліммен шектемей, нақты өмірлік жағдайларды талдауға, заңдылықтарды анықтауға және оларды ғылыми тұрғыдан түсіндіруге үйретеді. STEM контексінде математикалық модельдеу ерекше маңызды рөл атқарады, себебі ол оқушылардың ойлау әрекетін жүйелеуге, логикалық байланыстарды анықтауға және шешім қабылдау дағдыларын дамытуға ықпал етеді (Қараев, 2010; Bybee, 2013).

Математикалық модельдеу оқушыларға күрделі құбылыстарды қарапайым математикалық құрылымдар арқылы түсіндіруге мүмкіндік береді. Модельдеу процесі барысында оқушылар заңдылықтарды іздеп, дәлелдер келтіріп, қорытынды жасауға машықтанады. Бұл әрекеттер олардың ойлауын жүйелі, құрылымды және дәлелді етеді. Сонымен қатар, модельдеу теориялық білімді практикалық тұрғыдан бекітуге жағдай жасайды, яғни оқушы алған білімін нақты өмірлік мәселелерді шешуде қолдануды үйренеді (Polat, 2015).

Логикалық ойлаудың дамуы оқушыларды дербес, жауапкершілігі жоғары тұлға ретінде қалыптастырады. Математикалық модельдеу тапсырмаларын орындау барысында оқушылар өз шешімдерін тексеріп, нәтижелерін бағалауға мәжбүр болады. Бұл процесс қателерді анықтау және түзетуге мүмкіндік беріп, логикалық ойлаудың құрылымдық дамуына ықпал етеді (Schoenfeld, 1992). STEM сабақтарында мұндай тапсырмалар оқушылардың белсенділігін арттырып, олардың сыни ойлауын, шығармашылық қабілетін және дербестігін дамытады.

Практикада STEM-білім беру аясында модельдеу оқушыларды топтық жұмысқа, пікір алмасуға және ортақ шешім қабылдауға үйретеді. Дәстүрлі оқытуда оқушы көбіне тек тыңдаушы рөлінде болса, STEM негізіндегі модельдеу оларды белсенді ізденушіге, зерттеушіге және жаңашыл тұлғаға айналдырады. Мұнда білім тек есте сақталатын ақпарат болып қалмай, нақты өмірлік жағдайларда қолданылатын құралға айналады.

Дәстүрлі оқыту мен STEM-білім беру аясындағы модельдеудің салыстырмасы

STEM-білім беру контексінде математикалық модельдеу оқушыларға нақты математикалық дағдыларды дамытуға көмектеседі. Мұнда логикалық ойлау, талдау, синтездеу және қорытынды жасау дағдылары біртіндеп қалыптасады.

1. Функциялар арқылы құбылысты модельдеу

Мысал: Су деңгейінің айлық өзгерісін талдау
Тапсырма:

• Оқушыларға апта сайынғы су деңгейі деректері беріледі: (D(t) = 5 + 0.2t - 0.01t^2), мұндағы (t) – апта саны, (D(t)) – су деңгейі (м).

• График салу арқылы су деңгейінің максимумын анықтау.

• Функцияның өсу және кему интервалдарын табу.

Мақсаты: Функциялармен жұмыс істеу, графиктік талдау, логикалық қорытынды жасау.

2. Жиындар мен ықтималдықтар арқылы модельдеу

Мысал: Мектептегі спорт шарасына қатысушылардың ықтималдығы
Тапсырма:

• Мектепте 60 оқушы бар, олардың 30-ы футбол, 25-і волейбол ойнайды, 10-ы екі спортты да ойнайды.

• Футбол ойнайтын, бірақ волейбол ойнамайтын оқушылар санын табу.

• Кездейсоқ таңдалған оқушының футбол ойнайтынын анықтау ықтималдығын есептеу.

Мақсаты: Жиындар, қиылыстар, ықтималдық түсінігін практикада қолдану, логикалық қорытынды жасау.

3. Алгебра мен теңдеулерді қолдану

Мысал: Бюджет пен шығынды жоспарлау
Тапсырма:

• Мектеп іс-шарасына арналған бюджет: (B = 50000) теңге.

• Шара үшін шығындар: (\text{орын жалға алу} = x), (\text{жабдықтар} = 2x), (\text{безендіру} = 5000).

• Теңдеуді шешіп, әр шығын категориясына қанша ақша бөлінетінін анықтау: (x + 2x + 5000 = B).

Мақсаты: Алгебралық теңдеулерді шешу, есептеу және шешімді тексеру дағдыларын дамыту.

4. Деректерді талдау және статистикалық модельдеу

Мысал: Оқушылардың математикадан алған бағалары
Тапсырма:

• Берілген бағалар: 3, 4, 5, 5, 4, 3, 5, 4, 5, 4

• Орташа бағаны есептеу, медиананы анықтау, ең көп кездесетін бағаны табу.

• Бағаларды графикке түсіріп, үлгіні талдау.

Мақсаты: Деректерді жинау, талдау, логикалық қорытынды жасау.

Қорытынды

STEM-білім беру аясында математикалық модельдеу оқушылардың логикалық ойлауын дамытуда шешуші рөл атқарады. Бұл әдіс олардың ойлау әрекетін жүйелеуге, заңдылықтарды анықтауға және дәлелді қорытынды жасауға үйретеді.

Математикаға негізделген модельдеу тапсырмалары арқылы оқушылар:

• Талдау және синтездеу қабілеттерін дамытады;

• Шешім қабылдауды, дәлелді қорытынды шығаруды үйренеді;

• Теориялық білімді нақты өмірлік немесе математикалық жағдайларда қолдануды меңгереді.

STEM негізіндегі оқыту оқушыларды тек білім алушы емес, белсенді ізденуші, зерттеуші және жаңашыл тұлға ретінде қалыптастырады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қараев, Ж. А. (2010). Математикалық модельдеу және білім беру жүйесіндегі қолданылуы. Алматы: Қазақ университеті баспасы.

2. Polat, Е. С. (2015). Современные педагогические технологии. Москва: Академия.

3. Dewey, J. (1933). How We Think: A Restatement of the Relation of Reflective Thinking to the Educative Process. Boston: D.C. Heath.

4. Schoenfeld, A. H. (1992). Learning to Think Mathematically: Problem Solving, Metacognition, and Sense-Making in Mathematics. Journal of Education, 196(2), 1–38.

5. Bybee, R. W. (2013). The Case for STEM Education: Challenges and Opportunities. Arlington: NSTA Press.