Қарағанды қаласы «№14 мектеп-гимназиясы» КММ

Бастауыш сынып мұғалімі: Омирбаева Майгуль Рымбековна

«Шығыстың шам шырағы – Шоқан»

Қазақ халқының тарихында өшпес із қалдырған ұлы тұлғалардың бірі – Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов. Ол – ғалым, ағартушы, саяхатшы, этнограф, тарихшы, географ, шығыстанушы және суретші. Оның қысқа ғұмыры қазақ руханияты мен ғылымының дамуына үлкен серпіліс алып келді. Тек қазақ даласында ғана емес, бүкіл Шығыс өркениетінде шам шырақ болған тұлғаның мұрасы – бүгінгі ұрпақ үшін тағылым мен мақтаныштың нышаны.

Шоқанның өмірі мен білімі

Шоқан 1835 жылы қазіргі Қостанай облысы Сырымбет өңірінде дүниеге келген. Әкесі Шыңғыс Уәли ханның ұрпағы, ал анасы – аса сауатты, парасатты жан болған. Сол жерде орыс тілі мен еуропалық ғылымдарды меңгеріп, әлемдік деңгейдегі ойшылдарға тән қабілетін танытады. Жас ғалым өз халқының салт-дәстүрі мен тұрмысын зерттеуге ерекше ден қойды.

Шоқан Уәлиханов – чингизидтер әулетінен шыққан, Абылай ханның шөбересі, үш жүздің соңғы ханы Кенесары Қасымұлының жиені. Оның атасы Уәли хан – Абылай ханның 30 ұлының бірі болған. Әкесі Шыңғыс Уәлиханов – Омбы облысы Аманқарағай округінің аға сұлтаны.

Шоқан Уәлиханов қай жерде дүниеге келген? Ғалым Аманқарағай округіндегі Құсмұрын бекінісінде дүниеге келген. Бүгінде бұл Қостанай облысы, Әулиекөл ауылынан 50 шақырым жерде орналасқан Құсмұрын елді мекені. Shoqan.kz жобасы сайтында ғалымның нақты туған жері мен күні белгісіз екені айтылған, тек 1835 жылдың қараша айында дүниеге келгені мәлім.

Шоқан дүниеге келген кезде оған Мұхаммед-Қанафия есімі қойылған. Шоқан (Чоқан) деген лақап есімді оған анасы немесе әжесі қойған және ол ресми есім болып бекітілген. Ғалымның әжесі Айғаным, сауатты әрі жігерлі, әулеттің басшысы болып, Шоқанның дамуына үлкен ықпал еткен. Ол немересіне халық аңыздары мен жырларын айтып беріп отырған.

7 жасынан бастап Шоқан қазақ мектебінде оқып, ана тілін, сондай-ақ араб, парсы, қыпшақ-шағатай тілдерін меңгерген. Сурет салу дағдыларын бекіністе қызмет атқарған орыс топографтарынан үйренген.

12 жасынан бастап Шоқан Уәлиханов Омбыдағы Сібір кадет корпусында білім алды. Ол орыс тілін тез меңгеріп, ерекше есте сақтау және зерттеушілік қабілеттерін көрсеткен. Бұл оқу орны әскери біліммен қатар жаратылыстану және гуманитарлық пәндер, еуропалық және шығыс тілдері бойынша тереңдетіп білім берген.

Ғылыми қызметі

Шоқан Уәлиханов – Орталық Азия халықтарының тарихы мен мәдениетін зерттеген саяхатшы әрі ғалым ретінде танымал. Ол бірнеше экспедиция барысында ғылыми материалдар жинақтаған:

1855 жылы Омбыдан Семейге дейін, Іле Алатауының етегіне дейінгі жолды жүріп өтті, мұнда Верный бекінісінің негізі қаланған болатын. Ол тарихи ескерткіштермен танысып, аңыздарды жазып алды.

1856 жылы Ыстықкөлдегі үлкен экспедицияға қатысты. Ол ауқымды фольклорлық материалдар мен табиғат коллекцияларын жинады. Ежелгі қала мәдениетін, сәулет өнерін және ескерткіштерді зерттеді. Дала "Илиадасы" деп бағаланған "Манас" жырының алғашқы ғылыми жазбасын жасады.

1856 жылдың тамызында Құлжада дипломатиялық миссия орындады. Сол кезде Қытаймен әлсіреген сауда қатынастарын реттеу, даулы шекара мәселелерін шешу қажет болды.

1858-1859 жылдары жарты жыл бойы көпес ретінде Шығыс Түркістандағы Қашқарияда өмір сүрді. Жергілікті ақсүйектер қытай үстемдігіне қарсы күрескенімен, бұл аймақ бірнеше ғасыр бойы еуропалықтардан оқшау өмір сүрген еді. Уәлиханов Шығыс Түркістанның өткен тарихы мен қазіргі жағдайы, саяси және экономикалық құрылымы туралы құнды мәліметтер жинады, бірегей қолжазбалар, монеталар мен тау жыныстары коллекцияларын алып, тұрғындардың суреттерін және олардың кәсіптерін қарындашпен салды.

Экспедициялар кезінде жазған жазбаларында Уәлиханов ерекше зейінін, ғылыми білімі мен жазушылық талантын көрсетті. Қашқария туралы есебі осы аймақтың тарихы мен географиясы бойынша алғашқы ғылыми еңбек және шығыстану саласына үлкен үлес болып саналады.

Шоқан Уәлиханов Петербургте өмір сүрген кезінде Шығыс туралы дәрістер оқып, журналдармен ынтымақтастық орнатты, энциклопедия шығару жұмыстарына қатысты, шығыс қолжазбаларын зерттеп, астананың кітапханалары мен архивтерінде жұмыс істеді. Ғалымның жазған ғылыми еңбектері мыналар:

"Шығыс Түркістанның сипаттамасы";

"Жоңғария очерктері";

"Абылай";

"Шона батыр";

"Тарихи Рашиди";

"Қоқан хандығы туралы жазбалар".Шоқан – ағартушы, реформатор

Шоқан Уәлиханов тек ғалым ғана емес, өз халқының тағдырына алаңдаған ағартушы да болды. Ол Ресей империясының отарлық саясатына сынмен қарап, қазақ қоғамын білім мен мәдениет арқылы алға сүйреуді көздеді. Оның реформалық ойлары – бүгінгі тәуелсіз ел идеологиясымен үндес.

Қорытынды

Шоқан Уәлиханов – шығыстың жарық жұлдызы, қазақ халқының рухани көсемі. Оның терең білімі мен ерте есейген ақылы, халқына деген адал махаббаты оны мәңгілік биіктікке шығарды. Шоқан – білім мен ғылым жолындағы ізденістің, әділет пен адамгершілік идеясын ұстанған тұлғаның символы. Сондықтан да ол – Шығыстың шам шырағы.