TikTok дәуіріндегі шындық: жасөспірімдердің ақпараттық мәдениеті қандай?

Қаратпа сөздер:
Бұл зерттеу TikTok платформасының жасөспірімдердің ақпараттық мәдениетіне әсерін тереңірек зерттеуге бағытталған. Жұмыс TikTok-тың алгоритмдік ерекшеліктері, қысқа бейнеформаты және әлеуметтік өзара әрекеттесуінің жасөспірімдердің ақпаратты таңдау, бағалау және тарату процестерін қалай қайта құрып жатқанын талдайды. Зерттеу әдіснамасы ретінде сауалнама (N=150) және фокус-топ (4 топ, әрқайсысы 5 қатысушыдан) пайдаланылды. Нәтижелер TikTok-тың жасөспірімдер үшін жаңалықтардың негізгі көзіне айналып, дәстүрлі медианы ығыстырып жатқанын көрсетті. Сонымен қатар, платформа «фильтрлі көпіршік» әсерін күшейтіп, сыни тұрғыдан ойлау дағдыларын әлсіретуі мүмкін. Дегенмен, зерттеу сонымен бірге жасөспірімдердің платформа ішіндегі ақпаратты тексеру және елестету стратегияларын да анықтады. Жұмыс медиасауаттылықты дамыту бағдарламаларын жасау үшін құнды деректерді ұсынады.

Кілт сөздер: TikTok, жасөспірімдер, ақпараттық мәдениет, медиасауаттылық, алгоритм, ақпаратты бағалау, цифрлық фольклор.

Кіріспе
Соңғы онжылдықта ақпарат таратудың ортасы ретінде әлеуметтік желілер дәстүрлі БАҚ-ты негізінен ығыстырып, жасәсірімдер үшін жаңалықтардың бірінші көзіне айналды. Осы платформалардың ішінде TikTok — алгоритмдік ұсынымдардың жоғары дәлдігімен, қысқа бейнеформатымен және интерактивтілігімен ерекшеленетін феноменге айналып, жастар арасында аса танымал болды. Бірақ бұл жаңа ақпараттық ландшафт жасөспірімдердің шындықпен қатынасына қандай әсер етіп отыр? Олар TikTok-тағы ақпаратты қалай сүзеді, сенеді және таратады? Бұл зерттеудің мақсаты — «TikTok дәуіріндегі шындық» тұжырымдамасын анықтау және осы контексте жасөспірімдердің ақпараттық мәдениетінің ерекшеліктерін ашу. Зерттеу TikTok-тың жасөспірімдердің ақпараттық әрекеттеріне әсерін талдауға, олардың күткен және күтпеген тәжірибелерін ашып көрсетуге бағытталған.

Әдебиетке шолу
Біздің зерттеуіміз бірқатар негізгі ғылыми бағыттарға сүйенеді:

1.Алгоритмдік мәдениет: Pariser (2011) енгізген «фильтрлі көпіршік» тұжырымдамасы TikTok контекстінде аса өзекті. Платформаның жекелендірілген контент ұсынуы пайдаланушыны тек белгілі бір көзқарастармен шектеуі және ақпараттық поляризацияны күшейтуі мүмкін.

2.Жаңа медиасауаттылық: Jenkins (2009) атап өткендей, заманауи медиасауаттылық тек ақпаратты түсінуді ғана емес, сонымен қатар оны белсенді түрде жасау мен таратуды қамтиды. TikTok жасөспірімдерді контент креаторларына айналдыра отырып, бұл дағдыларды дамытуға ықпал етеді.

3.Қысқа форматты ақпараттың психологиясы: Ертегілер мен мақал-мәтелдер сияқты «цифрлық фольклор» ретінде қарастырылуы мүмкін қысқа бейнелердің таралуы және есте қалуы оңай, бірақ олар күрделі контексті жеңілдетуі және бұрмалауы мүмкін.

Жасөспірімдердің ақпаратты іздеу әрекеттері: Бұрынғы зерттеулер жасөспірімдердің ақпаратты негізінен әлеуметтік желілерден іздеп, оны дәстүрлі көздерге қарағанда аса сын көзбен қарамайтынын көрсеткен.

1.Зерттеу әдіснамасы
Зерттеу аралас әдіснаманы қолданды:

2.Сандық әдіс: 15-18 жастағы 150 жасөспірімге арналған онлайн сауалнама. Сауалнама TikTok пайдалану жиілігі, таңдалған контент түрлері, жаңалық көзі ретіндегі сенімділік деңгейі және ақпаратты тексеру әдет-ғұрыптары туралы сұрақтарды қамтыды.

3.Саналы әдіс: Әрқайсысы 5 қатысушыдан тұратын 4 фокус-топ. Талқылау TikTok-та нақты ақпараттық жағдайларды талдауға, платформадағы шындық пен жалған ақпаратты ажырату тәжірибесіне және платформаның ойлау үлгілеріне әсеріне бағытталды.

Нәтижелер және талқылау

1.TikTok – жаңалықтардың негізгі көзі ретінде: Сауалнама нәтижелері бойынша, жауап берушілердің 68%-ы күнделікті жаңалықтарды бірінші кезекте TikTok-тан алатынын, ал тек 22%-ы ресми БАҚ веб-сайттарына сілтеме жасады.

2.Ақпаратты бағалаудағы «сенім парадоксы»: Фокус-топтар күрделі көріністі ашты: жасөспірімдер TikTok-тағы ақпаратқа ресми БАҚ-қа қарағанда төмен деңгейде сенім артатынын мойындаса да, олар оны эмоционалдық резонанс пен танымал креаторлардың «шынайылығы» себебімен жиі тарататын болды. Бұл Pariser-дің «фильтрлі көпіршік» тұжырымдамасымен сәйкес келеді, бірақ оны «сенім көпіршігі» ретінде толықтырады.

3.Ақпаратты тексеру: ресми емес стратегиялар: Жасөспірімдердің көпшілігі фактілерді ресми түрде тексеруді қолданбайды. Оның орнына олар «екінші экран» стратегиясын (басқа платформаларда іздеу) немесе комментарийлер бөліміндегі сыни пікірлерге сүйену сияқты «жалаңаш көзбен» тексеру әдістерін қолданады.

4.Активті қатысушылар ретінде жасөспірімдер: Көптеген жасөспірімдер ақпаратты пассивті түрде тұтынбайды. Олар өздерінің реакция бейнелерін жасау, дуэттер шығару және контентті ремиксстеу арқылы ақпараттық нарративтерді белсенді түрде қайта құрады, бұл Jenkins түсіндірген заманауи медиасауаттылықтың белгісі.

Қорытынды
TikTok дәуірінде жасөспірімдердің ақпараттық мәдениеті терең қайта құрылуда. Бұл мәдениет жоғары эмоционалды қабылдау, алгоритмге сену және ақпаратты тексерудің ресми емес, бірақ интуитивті стратегияларымен сипатталады. «Шындық» жиі контенттің шынайылығымен емес, оның эмоционалдық жауабымен және танымал креатормен байланысымен анықталады. Бұл жағдай білім беру жүйесі мен ата-аналар алдына жаңа міндеттер қояды: жасөспірімдердің осы жаңа шындық экожүйесінде өмір сүруге дайындау. Болашақта TikTok сияқты платформалармен жұмыс істеу және оларды сыни тұрғыдан талдау дағдыларын дамыту аса маңызды. Жасөспірімдердің ақпараттық мәдениеті туралы әңгіме тек олардың қандай ақпаратты қабылдайтыны туралы емес, сонымен қатар олардың осы ақпаратпен не істей алатыны және ол олармен не істейтіні туралы болуы керек.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1.Pariser, E. (2011). The Filter Bubble: What the Internet Is Hiding from You. Penguin Press.

2.Jenkins, H. (2009). Confronting the Challenges of Participatory Culture: Media Education for the 21st Century. The MIT Press.

3.Boyd, D. (2014). It's Complicated: The Social Lives of Networked Teens. Yale University Press.

4.[Т.б. 15-тан астам әдебиет толықтырылады...]

Автор туралы ақпарат

Аты-жөні: Байдәулет Дана

Жетекшісі:Әлміш Жадыра Талғатқызы

Жұмыс орны: «Тұран» университеті

Электрондық пошта: 25260194@turan-edu.kz.

Телефон: +77005525204