Сахипова Мадина Жаркыновна

М.Өтемісов атындағы БҚУ студенті

Орал, Қазақстан

ТІЛ МЕН МӘДЕНИЕТТІҢ БАЙЛАНЫСЫ: АҒЫЛШЫН ТІЛІН БІЛУ САЯХАТҚА ҚАЛАЙ КӨМЕКТЕСЕДІ

Аннотация: Бұл мақалада тіл мен мәдениеттің өзара байланысы қарастырылады. Әсіресе ағылшын тілін білу саяхатшыларға мәдени тосқауылдарды жеңуге, жаңа ортаға бейімделуге және жергілікті халықпен тиімді қарым-қатынас жасауға қалай көмектесетіні талданады. Мақалада тіл тек коммуникация құралы емес, сонымен бірге мәдениет айнасы екені дәлелденеді.

Кілт сөздер: тіл және мәдениет, ағылшын тілі, мәдени қарым-қатынас, саяхат, мәдениетаралық коммуникация, тілдік тосқауыл.

Тіл мен мәдениет өзара тығыз байланыста болады. Әрбір тіл белгілі бір мәдениеттің айнасы іспетті: онда халықтың дүниетанымы, салт-дәстүрлері мен құндылықтары көрініс табады. Туризм саласында бұл байланыс ерекше рөл атқарады – шетелге шыққан саяхатшылар үшін ортақ тілдің болуы елмен танысуды жеңілдетеді. Әлемде ағылшын тілі халықаралық қатынас тілі ретінде кең таралғандықтан, оны білу саяхат кезінде коммуникациялық кедергілерді азайтады. Бұл мақалада тіл мен мәдениеттің теориялық өзара байланысы қарастырылып, ағылшын тілін білудің туристік жағдайлардағы артықшылықтары талданады. Сонымен қатар, саяхатшылардың тіл білмеуінен туындайтын мәдениетаралық түсінбеушіліктер мен прагматикалық қателіктер және Қазақстандағы ағылшын тілі мен туризм саласының байланысына қатысты деректер мен соңғы жылдардағы трендтер талқыланады.

Тіл мен мәдениеттің өзара байланысының теориялық негіздері

Тіл мен мәдениеттің өзара ықпалы туралы көптеген лингвистер зерттеген. Сэпир – Уорф гипотезасы (лингвистикалық салыстырмалылық тұжырымдамасы) бойынша тілдің құрылымы адамның ойлау жүйесіне әсер етеді, яғни түрлі тілде сөйлейтін адамдар әлемді әртүрлі қабылдауы мүмкін. Мысалы, Эдвард Сэпир мен Бенджамин Уорф зерттеулерінде тіл тек ойды жеткізу құралы емес, ол шындықты түсінуіміздің шекарасын айқындайтыны атап өтілген. Олар белгілі бір қоғамдағы тілдік категориялар сол қоғам мүшелерінің дүниетанымына ықпал етеді деп пайымдады.

Лингвист-әдіскер Клэр Крамш тіл мен мәдениет ажырамас бірлікте екенін атап көрсетеді. Оның пікірінше, «тіл мәдени шындықты бейнелейді, мәдени шындықты бойына сіңіреді әрі оны білдіреді» . Яғни, тілде халықтың күнделікті тұрмыс-тіршілігі, құндылықтары көрініс табады және сол арқылы мәдениеттің өзі ұрпақтан-ұрпаққа беріледі. Крамш мәдениетаралық коммуникацияда тілдік код пен оны қолдану аясы (контекст) тең дәрежеде маңызды екенін айтады. Бұл пікір тіл мен мәдениетті үйретуде мәдени компонентті ескеру қажеттігін негіздейді.

Мәдениеттанушы Эдвард Т. Холл коммуникацияның мәдени негіздерін зерттей отырып, «мәдениет – коммуникация, ал коммуникация – мәдениет» деген әйгілі тұжырым жасаған . Холл әр мәдениеттің ақпаратты жеткізу тәсілі әртүрлі болатынын көрсетіп, жоғары контекстілі және төмен контекстілі мәдениеттерді бөліп қарастырды . Мысалы, жоғары контекстілі мәдениетте (Азия елдері сияқты) көптеген мағына астарлап, жанама түрде беріледі, ал төмен контекстілі мәдениетте (Батыс елдері) ақпарат тікелей, ашық айтылғанды ұнатады. Бұл айырмашылықтар тілдік қарым-қатынаста айқын көрініс табады. Демек, тілдік коммуникацияның табысты болуы үшін сол тілде сөйлеуші мәдениеттің нормаларын, астарлы мағыналарын түсіну маңызды. Қорыта айтқанда, Сэпир, Уорф, Крамш, Холл секілді ғалымдардың еңбектері тіл мен мәдениеттің тығыз байланысын теориялық тұрғыда дәлелдеп, басқа мәдениетті меңгеруде тіл үйренудің рөлін көрсетеді.

Туристік жағдайларда ағылшын тілін білудің нақты артықшылықтары

Саяхат кезінде түрлі тұрмыстық және ресми жағдайларда ағылшын тілін білу туристке көп жеңілдік береді. Әлемдегі халықаралық туризм тілі ретінде ағылшын тілі кеңінен қолданылады: ағылшын тілі бүгінде халықаралық коммуникацияның негізгі құралына айналды және жаһандық туризм саласында басым lingua franca қызметін атқарады. Төменде туристік жағдаяттардағы ағылшын тілінің басты артықшылықтары келтірілген:

• Әуежай мен шекара бақылауы: Ағылшын тілі – халықаралық авиация тілі. Ұшақта хабарландырулар, қауіпсіздік нұсқаулықтары көбіне ағылшынша беріледі, ал әуежайларда ақпараттық белгілер мен бағыттаушы жазбалар ағылшын тілінде жүреді. ICAO талаптарына сай, ұшқыштар мен диспетчерлер халықаралық қатынастарда ағылшын тілін қолданады. Сондықтан шетел әуежайында ағылшынша сөйлеп немесе түсініп тұрсаңыз, кедендік және шекаралық тексерулерден өту, иммиграциялық карталарды толтыру, багажды ресімдеу сияқты рәсімдер жеңілдейді. Мысалы, төлқұжат бақылауында қызметкерлермен ағылшын тілінде түсінісу уақыт үнемдеп, қиын сұрақтарды реттеуге септігін тигізеді.

• Қонақүй және тұрғынжай: Халықаралық қонақүйлер мен хостелдердің көпшілігінде персонал ағылшын тілін біледі . Бронирлеу кезінде немесе рецепцияда ағылшынша сөйлесу – бөлме алу, қызмет түрлерін пайдалану, мәселені түсіндіру процестерін жеңілдетеді. Мәселен, ағылшын тілін білмейтін адам шағымын немесе өтінішін түсіндіре алмаса, қажетті қызметті ала алмауы мүмкін; ал тіл білсе, бөлме ауыстыру, қосымша көрпе сұрау сияқты өтініштерді еркін жеткізе алады. Сонымен бірге, шетелдік қалада пәтер жалдауда да ағылшын тілді онлайн-платформалар (Airbnb, booking.com т.б.) арқылы ақпарат алу жеңіл.

• Көлік және жол табу: Көптеген мемлекеттерде қоғамдық көлік бағыттары, жол белгілері мен карталар ағылшын тілінде де беріледі. Турист ретінде қала ішінде бағыт іздегенде, метро немесе автобустарда ағылшынша жазуларды түсіну жол табуды оңайлатады. Сондай-ақ, жергілікті тұрғындармен жол сұрасқанда ағылшын тілі ортақ тіл бола алады – мысалы, «Could you tell me how to get to…?» деген секілді қарапайым сұрақпен қажетті мекенге бағыт алуға болады. Ағылшын тілінде сөйлейтін такси жүргізушісін табу да жеңіл; тіпті тіл білмесе де, көп жүргізуші негізгі бағыттарды ағылшынша түсінеді. Навигация құралдары (GPS, карталар) да ағылшын интерфейсті болғандықтан, оны білу саяхаттау барысын айтарлықтай жеңілдетеді.

• Мәдени орындар мен турлар: Әлемнің танымал мұражайларында, галереяларында, тарихи орындарында ақпарат ағылшын тілінде қолжетімді. Көрнекі жерлердегі деректемелер, аудиогидтер, брошюралар ағылшын тілінде жиі беріледі. Мысалы, Лувр музейінде немесе Рим Колизейінде ағылшын тіліндегі гид-жазбаларды оқып, жәдігерлер туралы мағлұмат алуға болады. Топтық экскурсиялар да көп жағдайда ағылшын тілінде жүргізіледі, түрлі ұлт өкілдерінен жиналған туристер тобына жолбасшы ағылшын тілінде түсіндіреді. Егер саяхатшы ағылшынша білмесе, ол экскурсия мәнін толық ұғына алмауы мүмкін. Ал ағылшын тілін меңгерген турист тарихи-мәдени мәліметтерді түсініп, сапардан бай тағылым ала алады. Сонымен бірге, шет елдегі театр, кино, концерт сияқты шараларға барғанда ағылшын тіліндегі аудармасы не түсіндірмесі болса, ләззат алу арта түседі.

• Тамақтану және сауда: Шетелдегі мейрамхана мен дүкендерде де ағылшынша сөйлеу тиімді. Көптеген мейрамханаларда мәзірдің ағылшын тіліндегі нұсқасы болады; официантпен ағылшынша сөйлесіп, тағам құрамын анықтап, тапсырыс беруге болады. Мысалы, азиялық кей елдерде көшедегі тағамның атауын жергілікті тілде оқу қиын болса, ағылшынша аудармасы туристке не жеп тұрғанын түсінуге көмектеседі. Дүкендер мен базарларда ағылшын тілін білетін сатушылар жаһандану әсерінен көбейіп келеді, сондықтан бағасын сұрау, саудаласу да жеңіл. Ағылшын тілінде ең қажетті сөздерді білсеңіз (price, how much, cheaper т.б.), тіл білмейтінге қарағанда саудаңыз оңай өтеді.

• Төтенше жағдайлар: Кенеттен сырқаттанып қалу, жол апатына түсу, құжат жоғалту сияқты төтенше жағдайларда ағылшын тілін білудің құндылығы аса жоғары. Көптеген елдердің шұғыл қызмет операторлары ағылшын тілінде де хабар қабылдай алады. Мысалы, Еуропа елдерінде 112 нөміріне қоңырау шалғанда ағылшын тілінде көмек сұрауға болады. Дәрігерлердің арасында да ағылшынша білетіндері жиі кездеседі; ағылшынша қарапайым медициналық сөздерді қолдана алсаңыз (headache, allergy, pain т.б.), ауруханадағы коммуникация жеңілдейді. Тілдік кедергіден туатын қауіптер де бар: медициналық нұсқауды дұрыс түсінбеу қате ем қабылдауға соқтыруы мүмкін. Сондықтан ағылшын тілінде медицина мен қауіпсіздікке қатысты ең басты тіркестерді білу – саяхатшының қауіпсіздігін арттырады. Сонымен бірге, полициямен байланысқанда немесе елшіліктен көмек сұрағанда да ағылшын тілі – ортақ тіл. Мысалы, шетелде паспорт жоғалтқан жағдайда жергілікті полицияға ағылшын тілінде түсіндіре алсаңыз, мәселе тезірек шешімін табады.

Жалпы алғанда, ағылшын тілін білу саяхатшыға «тілдік тосқауылсыз» әлемді шарлауға мүмкіндік береді. Зерттеулер көрсеткендей, ағылшын тілі жаһандық лингва франка болғандықтан, шет елде қиындыққа тап болғанда жергілікті тұрғындар да алдымен ағылшынша көмектесуге тырысады. Демек, ағылшын тілі – туристің сенімді құралы, ол арқылы коммуникация жеңілдеп, сапар әсерлері байи түседі.

Мәдениетаралық түсінбеушіліктер және прагматикалық қателіктер

Шет тілін жеткілікті деңгейде білмеу немесе мәдени айырмашылықтарды ескермей сөйлеу түрлі түсінбеушіліктерге ұшыратуы мүмкін. Туристің ағылшын тілі жағынан жол беретін кейбір прагматикалық қателіктері төмендегідей:

• Сыпайылық нормаларын сақтамау: Әр мәдениетте сыпайы сөйлеудің өз үлгілері бар. Ағылшын тілінде өтініш пен ұсынысты жұмсартып айту қабылданған (мәселен, «Please, could you…», «Would you mind if I…»). Ағылшын тілін жетік білмейтін кей туристер бұл формаларды қолданбай, тура аудармамен «Маған су бер» сияқты бұйрық райында айтып қоюы мүмкін. Нәтижесінде олар әдепсіз болып көрінеді. Мысалы, қазақ немесе орыс тілінде даяшыға «Кофе әкеліңіз» деу қалыпты шықса, ағылшын тілінде «Bring me coffee» деп тіке айтсаңыз, қызметкерге тұрпайы естіледі. Дұрысы: «Can I have a cup of coffee, please?». Сол сияқты, ағылшын мәдениетінде жиі қолданылатын «thank you», «sorry» сөздерін айтпай кету де ағаттық. Жауап беру этикеті де әртүрлі: кейбір Шығыс мәдениеттерінде кішіпейілділік үшін мақтауды жоққа шығару («Жақсы емес, қарапайым ғана…») дәстүрі бар, ал ағылшын мәдениетінде комплиментті тек ризашылықпен қабылдаған жөн. Мысалы, қонаққа ас ұсынғанда қазақша «Қолымнан келгені осы, аса дәмді емес» деп төменшік сөйлесу әдептілік саналады; ағылшын тілінде үй иесі өз асына сөйтсе, қонақ түсінбей қалуы мүмкін. Керісінше, қонақ мақтау айтқанда оны жоққа шығару ағылшын үшін оғаш. Осындай сыпайылық қағидаларын білмеу – мәдениетаралық коммуникацияда жиі кездесетін қателік.

• Тұрпайы немесе орынсыз сұрақтар: Әңгіме-дүкен барысында кейбір мәдениеттерде жақындық білдіру үшін жеке өмірге қатысты сұрақ қою әдетті нәрсе. Мысалы, қазақ және түркі мәдениетінде «Жасың нешеде?», «Үйлендің бе?», «Айлығың қанша?» деп сұрау сөкеттік емес. Алайда ағылшын тілді ортада мұндай жеке сұрақтар қою әдепсіз, адамның жеке кеңістігіне қол сұққандай қабылданады. Туристер осы айырмашылықты білмей, жергілікті ағылшындармен сөйлескенде дәл осындай сұрақтарды тікелей қойса, қарсы тарапты ыңғайсыз жағдайға түсіруі мүмкін. Сол сияқты, кей мәдениеттерде бейтаныс адамға «аға», «апай» деп туыстық ұғыммен қарату сыпайылық болса, ағылшындар тек “Mr./Ms.” не атымен атағанды дұрыс көреді. Мысалы, Қытай немесе Қазақстаннан барған турист ағылшын тілінде мұғалімді өз тіліне салып “Teacher” деп немесе егде кісіні “Uncle/Auntie” деп шақырса, бұл ағылшын мәдениетінде ерсі көрінеді. Мұндай адрессация қателері турист пен жергілікті тұрғын арасында түсінбеушілік тудырады.

• Юмор және сарказмды түсіну: Әр халықтың әзіл-қалжың түсіну ерекшелігі бар. Ағылшын-американ мәдениетінде сарказм және астарлы қалжың көп қолданылады, яғни сөздің тура мағынасы емес, ым мен интонация арқылы қарсы мәнінде айтылуы мүмкін. Мысалы, ағылшын адам «Oh, great!» деп қуанғандай айтса, шынында жағдайдың нашарлығын меңзеп тұруы ғажап емес. Мұны тілді жаңа үйренген немесе басқа мәдениеттен келген адам аңғармай, сөздің беткі мәнін шын деп қабылдауы мүмкін. Керісінше, турист өз тіліндегі қалжыңды ағылшынша сөзбе-сөз аударса, жергілікті халық түсінбеуі, тіпті ренжіп қалуы мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, юмор көбіне мәдени және тарихи контекстке сүйенеді, сондықтан бір елде адамдар күлген әзіліңіз екінші елде орынсыз не өтпес болып шығуы ықтимал. Мысалы, батыс елдерінде өзіне-өзі ирониямен қарау немесе қара әзіл қалыпты болса, кейбір шығыс мәдениеттерінде ол түсініксіз болады. Сол себепті туристерге жергілікті юморды байқау, өз қалжыңдарын абайлап қолдану ұсынылады – әйтпесе ниеті дұрыс болса да, мәдени айырманы білмеу салдарынан келеңсіз жайттар тууы мүмкін («Humour does not travel» деген қанатты сөз тегін емес).

• Интонация және дыбыстық ерекшеліктер: Ағылшын тілінде мағына көп жағдайда интонация арқылы жеткізіледі. Сұраулы сөйлемді көтеріңкі интонациямен аяқтау, маңызды сөздерді дауыс ырғағымен бөлу тәрізді қағидалар бар. Ағылшын тілін жаңа меңгерген турист бұл үн белгілерін сақтамағанда, оның сөзін жергілікті тұрғын түсінбеуі мүмкін. Мәселен, бір қазақ туристі «Would you please tell me where the airport is» деген сұрағын дауыс ырғағын көтермей, жазық интонациямен айтса, ағылшын оны өтініш сұрақ емес, жай хабарлама деп ұғуы ықтимал. Сол сияқты, кей дыбысты қате айту да бөгет болады: мысалы, «thanks» сөзін «танкс» деп дұрыс айтпаса, жергілікті құлаққа түсініксіз естіледі. Акцент пен фонетикаға қатысты түсінбеушіліктер күлкілі жағдайларға да душар етеді: Үндістандағы ағылшын тілінде «zoo» (зоопарк) дегенді ағылшындар «джу» деп қабылдамай, ұзақ түсінбей қалуы мүмкін, себебі үнді ағылшындар «z» дыбысын өзгеше шығарады. Орыс акценті бар турист «ship» (кемені) мен «sheep» (қойды) шатастырып айтуы ғажап емес. Бұл сияқты ұсақ тілдік нюанстар дұрыс түсінілмеуге әкеледі. Интонацияны, дыбыстауды жергілікті қалыбына жақындату – тиімді коммуникацияның бір бөлшегі.

• Вербал емес ишаралар: Тіл білмеуін жест, ым-ишара арқылы толтыру да кейде мәдениетаралық конфликт тудырады. Әр елде қолмен немесе денемен көрсету әртүрлі мағына беретіні белгілі. Турист аңдамай, өз елінде дұрыс саналатын қимылды жасағанымен, ол жерде ол балағат не қолайсыз белгі болуы мүмкін. Мысалы, көп елде «OK» белгісі ретінде бас бармақ пен сұқ саусақты түйістіру ишарасы қолданылады. Бірақ Жапонияда ол – «ақша» дегенді, ал Францияда «ноль, мағынасыз» дегенді білдіреді. Сол сияқты, Азияның кей елдерінен келген турист суретке түсіргенде жиі көрсететін «V» белгісін (жеңіс ишарасы) алақанын ішке қаратып жасаса, Ұлыбритания сияқты елдерде бұл өте ауыр харакет болып есептеледі – яғни ортаңғы саусақ көрсеткенмен тең әдепсіз қылық. Осындай жесттерді түсінбеу талай саяхатшыларды ыңғайсыз жағдайға қалдырғаны белгілі. Сондықтан шет елге шығарда сол елдің негізгі мәдени этикет элементтерін – қалай амандасу, қалай қоштасу, нені көрсетуге болмайтынын – білу маңызды. Әйтпесе, тілдік коммуникация дұрыс жүрсе де, вербал емес сигналдардың қате берілуі түсінбеушілікке әкеп соғады.

Жалпы, мәдениетаралық коммуникацияда тек тілді емес, сол тілдің прагматикалық нормаларын меңгеру қажет. Тек грамматикалық дұрыс сөйлеу аздық етеді – кіммен қалай сөйлесу, қандай сөз саптау орынды, дауыс ырғағы мен ым-ишара үйлесімі – бәрі маңызды. Туристердің жиі қателесуі де осы тұста: тілді сөздік жаттау арқылы үйренгендер тіркес мәдени реңкін байқамай, орынсыз қолдануы мүмкін. Мысалы, кейбір тілдерде бір нәрсені талап ету формасы жұмсақ, ал тура аударғанда ағылшын тілінде өктем естіледі. Мұндай жағдайларды болдырмас үшін саяхатшыларға негізгі мәдени коммуникация ережелерін алдын ала зерттеп алған жөн. Бұл өзге елде жағымды қарым-қатынас орнатып, түсінбеушіліктер мен қолайсыздықтарды болдырмауға көмектеседі.

Қорытындылай келе, тіл мен мәдениет ажырағысыз ұғымдар екенін ескере отырып, ағылшын тілін меңгеру жаһанданып келе жатқан әлемде, әсіресе туризмде, маңызды рөл атқарады. Ағылшын тілін білу саяхатшыларға бөтен мәдениетпен еркін танысып, жергілікті тұрғындармен түсінісуіне жол ашады, сапар барысындағы көптеген кедергілерді жояды. Сонымен қатар, мәдениетаралық коммуникацияда тілдік нормалар мен мәдени ерекшеліктерді ұғу – өзара түсінушілік пен сыйластықтың кепілі.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Simply Psychology – Sapir–Whorf Hypothesis (Linguistic Relativity

2. Studfile Summary – лингвистикалық салыстырмалылық теориясының негізгі түйіндері.

3. Kramsch C. Language and Culture. – Oxford: Oxford University Press, 1998.

4. Crystal D. English as a Global Language (2nd ed.). – Cambridge: Cambridge University Press, 2003.

5. ResearchGate (Claire Kramsch) – тіл мен мәдениеттің үш түрлі байланысы: тіл мәдени шындықты бейнелейді, бойына сіңіреді, білдіреді.

6. SocialSci LibreTexts – Эдвард Холл коммуникацияның мәдени табиғаты туралы («мәдениет – коммуникация…») тұжырымы.

7. SocialSci LibreTexts – Холлдың жоғары және төмен контекстілі мәдениеттер туралы концепциясы.

8. Holliday A. Understanding Intercultural Communication. – London: Routledge, 2018.

9. Oxford Language Club – жергілікті тағамдар мен мәзірді түсіну үшін ағылшын тілі қажеттігі туралы талдау.

10. Web of Proceedings (2019) – шетелді бірге жүргенде жеке сұрақтардың, туыстық атаулардың орынсыздығы, батыста оны басқаша қабылдайтыны туралы мысалдар.

11. Wierzbicka A. Understanding Cultures through their Key Words. – Oxford: Oxford University Press, 1997

12. Eurasian Research Institute (2021) – туризм мен ағылшын тілі деңгейінің өзара байланысы жөніндегі талдаулар.