Имидж-мақала

Тұлға және ұлттық сана үйлесімі: психологиялық көзқарас

Кіріспе

Тұлға психологиясы – адам болмысының ішкі әлемін, мінез-құлқын, сана-сезімін, ерік-жігері мен эмоциялық ерекшеліктерін зерттейтін психология ғылымының маңызды саласы. Қазіргі таңда қоғам дамуының сапасы тұлғаның рухани және интеллектуалдық деңгейімен өлшенеді. Тұлғаның жан-жақты дамуы тек биологиялық және әлеуметтік факторларға ғана емес, оның ұлттық санасының қалыптасуына да тәуелді. Ұлттық сана – адамның өз халқының мәдениеті мен рухани құндылықтарына деген құрметі мен жауапкершілігі. Қазіргі кезеңде Қазақстан қоғамында ұлттық бірегейлікті сақтау мен жеке тұлғаның рухани даму мәселелері ерекше назарда.

Жаһандану процестері мәдени шекараларды кеңейткен сайын, ұлттық сана мен жеке тұлға арасындағы үйлесімділікті сақтау қажеттігі арта түсуде.Бұл тұрғыдан алғанда, тұлғаның ұлттық санаға негізделген рухани бағыты оның психологиялық тұрақтылығы мен өмірлік ұстанымдарының беріктігін қамтамасыз етеді.

1. Тұлға ұғымының психологиялық мәні

Психология ғылымында тұлға – адамның әлеуметтік өмірдегі орны мен рөлін анықтайтын күрделі ұғым. Тұлға өз бойындағы қасиеттері арқылы қоғаммен қарым-қатынас жасайды, өзін-өзі тануға және дамытуға ұмтылады. З.Фрейд тұлғаның құрылымын бейсаналық және саналы процестер арқылы түсіндірсе, К.Юнг тұлғаның дамуын ұжымдық бейсаналық архетиптермен байланыстырды. А.Маслоу мен К.Роджерс гуманистік бағытта тұлғаның өзін-өзі жетілдіруге, өз әлеуетін толық іске асыруға ұмтылатынын атап өтті.

Тұлғаның дамуында үш негізгі фактор әсер етеді: тұқымқуалаушылық (биологиялық), әлеуметтік орта және рухани құндылықтар. Осы үш компоненттің үйлесімі тұлғаның өмірлік ұстанымын, мінезін және дүниетанымын қалыптастырады.

2. Ұлттық сана және оның тұлға дамуына ықпалы

Ұлттық сана – бұл адамның өз ұлтына деген сүйіспеншілігі, мәдениет пен дәстүрді құрметтеу сезімі. Ұлттық сана тұлғаның рухани дамуының негізі болып табылады, өйткені адам өз тамырын, тарихын түсінгенде ғана нағыз тұлғаға айналады. Ұлттық сана адамды ұлттың бір бөлігі ретінде сезінуге, оның мәдениетіне үлес қосуға итермелейді. Жаһандану дәуірінде ұлттық сана – тұлғаның рухани тұрақтылығы мен мәдени бірегейлігін сақтаудың маңызды тетігі.

Ұлттық сана қалыптасқан тұлға – өз елінің патриоты, мәдени мұрасын бағалай білетін және ұлт игілігі үшін еңбек ететін азамат. Мұндай тұлғада жауапкершілік, намыс, отансүйгіштік және рухани биіктік қатар дамиды.

3. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің рөлі

Қазақстанның жетекші жоғары оқу орындарының бірі – Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті тұлға мен ұлттық сана мәселесіне айрықша мән береді. Университеттің медицина және денсаулық сақтау факультетінде оқу үрдісі жоғары деңгейде ұйымдастырылған. Сабақтар теория мен тәжірибені ұштастыра отырып өтеді, студенттердің ғылыми-зерттеу қабілеттерін дамытуға, кәсіби және рухани тұрғыда қалыптасуына ерекше көңіл бөлінеді. КазНУ-дың заманауи инфрақұрылымы, кәсіби профессорлар құрамы және жаңашыл әдістемелері студенттердің ой-өрісін кеңейтіп, олардың тұлғалық әлеуетін ашады.

Медицина және денсаулық сақтау факультетінде сабақтар сапалы өтеді, заманауи құрал-жабдықтармен жабдықталған зертханаларда тәжірибелер жасалады. Университет студенттерге тек кәсіби білім беріп қана қоймай, ұлттық құндылықтарды бойына сіңіріп, рухани бай тұлға болып қалыптасуға мүмкіндік жасайды. Бұл бағыттағы жүйелі тәрбие мен білім беру саясаты – ұлттық сананы нығайтудың тиімді тетігі. Психология сабағында біз тұлғаның даму кезеңдерін, мотивация, эмоция, ерік-жігер және өзін-өзі тану процестерін ұлттық сана тұрғысынан қарастырдық.Мысалы, ұлттық тәрбие элементтерін талқылау кезінде студенттер өз халқының мәдени мұрасын заманауи психологиямен байланыстырып үйренді.Бұл тәсіл әрбір студенттің ұлттық мақтаныш сезімін күшейтіп, тұлғалық сәйкестігін тереңдетті.

Сонымен қатар, ұлттық санаға негізделген тәрбие студенттердің адамгершілік қасиеттерін дамытады.ҚазҰУ қабырғасында өткен әрбір сабақ студентке өз болмысын тануға, ұлтына деген құрмет пен жауапкершілік сезімін арттыруға ықпал етеді.Білім ордасының осындай жүйелі тәсілі нәтижесінде тұлғалық дамуы мен ұлттық сана үйлескен жаңа буын қалыптасып келеді.

4. Тұлға мен ұлттық сана байланысының психологиялық ерекшеліктері

Тұлға мен ұлттық сана арасындағы байланыс психологиялық тұрғыда өзара ықпалдастыққа негізделген. Тұлғаның ішкі дүниесінде ұлттық сана жүйелі түрде қалыптасқанда, ол адамда тұрақты моральдық және рухани құндылықтардың орнығуына ықпал етеді. Ұлттық сана адамның өзін-өзі бағалауы мен өмірлік ұмтылыстарына әсер етеді, яғни тұлғаның ішкі мотивациясының негізін қалайды.

Психологиялық тұрғыда ұлттық сана адам мінезінің тұрақтылығына, эмоционалды тепе-теңдікке және өмірлік мақсаттардың айқындығына ықпал етеді. Ұлттық сана арқылы тұлға өз орнын қоғамда табады, мәдени ортаны құрметтеуді үйренеді және өзінің болашағын ұлттық мүддемен байланыстырады.

Қорытынды

Қорытындылай келе, тұлға мен ұлттық сана – өзара тығыз байланысты екі ұғым. Тұлға ұлттық сана арқылы рухани тұтастыққа жетеді, ал ұлттық сана тұлға арқылы өміршеңдігін сақтайды. Ұлттық сана қалыптасқан тұлға елдің дамуына үлес қосып, рухани және мәдени құндылықтарды ұрпақтан ұрпаққа жеткізеді. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті осы бағытта жастардың тұлғалық және рухани дамуына зор үлес қосуда.Психология пәндері аясында студенттер өз болмысын, ұлттық ерекшеліктерін танып, рухани және кәсіби тұрғыда жетіледі.Мұндай үйлесім болашақ мамандардың адамгершілік қасиеттерін арттырып, ел дамуына үлес қосатын тұлғалардың қалыптасуына жол ашады.

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің

PhD, доцент м.а., Г.Н. Борбасова 

“Стоматология” мамандығының

 2 курс студенттері:24-04 қазақ тобы.