«Тұран»университеті Орындаған:Сериккали Аяулым Маликқызы Журналистика мамандығының 1 курс студенті

ТҮРКІСТАН УӘЛЯТЫНЫҢ ТАРИХИ МАҢЫЗЫ

Аңдатпа. Бұл мақалада 1870–1882 жылдар аралығында жарық көрген «Түркістан уәлаяты газеті» атты алғашқы ресми басылымдардың бірі туралы жан-жақты баяндалады. Аталған газет Ресей империясының отарлық саясаты аясында Түркістан генерал-губернаторлығының ресми органы ретінде ашылып, екі тілде — қазақ және өзбек тілдерінде жарық көрген. Мақалада газеттің шығу тарихы, оның құрылу себептері мен мақсаттары, мазмұны мен тақырыптық ауқымы кеңінен қарастырылады. Сонымен қатар басылымда көтерілген әлеуметтік, саяси, мәдени және ағартушылық бағыттағы мәселелерге назар аударылады.«Түркістан уәлаяты газеті» бір жағынан империялық басқару саясатын насихаттауға қызмет етсе, екінші жағынан жергілікті халықтың сауатын ашуға, білім мен ғылымды таратуға, ұлттық сананы оятуға ықпал еткен маңызды құрал болды. Бұл газет арқылы қазақ зиялылары алғашқы рет баспасөз арқылы өз ойларын ортаға салуға мүмкіндік алды. Қазақ жазба әдеби тілінің дамуына, тарихи деректер мен этнографиялық материалдардың жинақталуына да газет зор үлес қосты. Сондай-ақ мақалада газеттің тілдік ерекшеліктері мен редакциялық бағытына да тоқталып өтіледі.Зерттеу барысында архивтік материалдарға, сол кезеңдегі тарихи контекске сүйене отырып, газеттің қазақ қоғамындағы орны мен ықпалы ғылыми тұрғыдан талданады. Мақала баспасөз тарихын зерттеушілерге, тарихшыларға және ұлттық мәдени мұраға қызығушылық танытатын оқырмандарға арналған.

Түйін сөздер: Түркістан уәлаяты газеті, қазақ баспасөзі, отарлық саясат, ағартушылық, ұлттық сана, тарихи дереккөз, ресми басылым, жазба тіл.

Аннотация. В данной статье подробно рассматривается одна из первых официальных газет — «Туркестанский вилайетский вестник», издававшаяся в 1870–1882 годах. Газета была создана в рамках колониальной политики Российской империи как официальный орган Туркестанского генерал-губернаторства и издавалась на двух языках — казахском и узбекском. В статье анализируются история появления газеты, её цели, тематический охват и содержание. Также освещаются социальные, политические, культурные и просветительские вопросы, поднимавшиеся на её бетах. С одной стороны, газета служила инструментом распространения имперской идеологии, с другой — важным средством повышения грамотности местного населения, распространения знаний и пробуждения национального самосознания. Через газету казахская интеллигенция впервые получила возможность публично выражать свои взгляды. Издание внесло значительный вклад в развитие казахского письменного литературного языка, а также в сбор исторических и этнографических материалов. Кроме того, рассматриваются языковые особенности газеты и редакционная направленность.На основе архивных материалов и исторического контекста того времени, статья научно анализирует значение и влияние газеты в казахском обществе. Материал предназначен для исследователей истории прессы, историков и всех, кто интересуется национальным культурным наследием.

Ключевые слова: газета Туркестанского вилайета, казахская пресса, колониальная политика, просвещение, национальное самосознание, исторический источник, официальное издание, письменный язык.

Abstract. This article provides an in-depth examination of one of the first official newspapers — Turkestan Wilayat Gazette, published between 1870 and 1882. Established as the official press organ of the Turkestan Governor-Generalship under the colonial policy of the Russian Empire, the newspaper was printed in two languages — Kazakh and Uzbek. The article explores the newspaper’s historical background, its founding objectives, thematic scope, and content. It also addresses the social, political, cultural, and educational issues featured in its pages.While serving as a tool for spreading imperial ideology, the newspaper also played a significant role in improving local literacy, disseminating knowledge, and awakening national consciousness. It gave Kazakh intellectuals a platform to publicly express their views for the first time. The newspaper contributed greatly to the development of the written Kazakh literary language and the collection of historical and ethnographic materials. The article also examines its linguistic characteristics and editorial orientation.Based on archival materials and the historical context of the time, the article offers a scholarly analysis of the newspaper’s place and influence in Kazakh society. It is intended for scholars of press history, historians, and readers interested in national cultural heritage.

Keywords: Turkestan Wilayat Gazette, Kazakh press, colonial policy, enlightenment, national consciousness, historical source, official publication, written language.

Кіріспе. Қазақ баспасөзінің тарихында «Түркістан уәлаяты газеті» ерекше орын алады. Бұл – қазақ және өзбек тілдерінде жарық көрген алғашқы ресми баспасөз құралы ретінде тарихта өз ізін қалдырған маңызды басылым. 1870 жылдан бастап Түркістан генерал-губернаторлығының ресми органы ретінде шыға бастаған бұл газет Ресей империясының отарлық басқару жүйесінің бір бөлігі ретінде құрылды. Оның басты мақсаты – империяның әкімшілік бұйрықтары мен заңдарын жергілікті халыққа жеткізу, патша үкіметінің ұстанымдарын насихаттау және халықты ресми биліктің идеологиясына бейімдеу болды. Алайда газет тек үгіт-насихат құралы ғана емес, сонымен қатар ағартушылық сипатқа да ие болды. Онда ауыл шаруашылығы, білім беру, ғылым, медицина, қолөнер және өнеркәсіп салаларына қатысты мәліметтер мен кеңестер берілді. Газет беттерінде қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі, әдет-ғұрпы, салт-дәстүрі, мәдениеті мен тарихына қатысты материалдар жиі жарияланып тұрды. Сонымен қатар, түрлі тарихи оқиғаларға шолу жасалып, этнографиялық деректер мен әдеби шығармалар да беріліп отырды.

«Түркістан уәлаяты газеті» тек ресми бұйрықтар мен жаңалықтарды жеткізумен шектелмей, қазақ зиялыларының ой-пікірін білдіретін, халықты жаңалықпен, біліммен таныстыратын маңызды рухани алаңға айналды. Бұл басылым қазақтың жазба әдеби тілінің қалыптасуына, ұлттық сананың оянуына және қоғамдық пікірдің дамуына үлкен үлес қосты. Сол себепті де бұл газеттің қазақ баспасөзі тарихындағы орны айрықша. «Түркістан уәлаяты газеті» Ресей империясының Түркістан өлкесін отарлау үдерісімен тығыз байланысты. Газет 1870 жылы Ташкент қаласында шыға бастады. Оның орысша атауы — «Туркестанские ведомости», ал шығыс тілдеріндегі қосымшасы қазақ және өзбек тілдерінде жеке бөлім ретінде жарық көрді. Бұл басылымның басты міндеті — патша үкіметінің жарлықтары мен әкімшілік шешімдерін жергілікті халыққа түсінікті тілде жеткізу, оларды империялық жүйенің заңдарына мойынсындыру болды. Газет аптасына бір рет шығып, 4 беттен тұрды. Оның алғашқы беттері ресми құжаттар мен хабарламаларға арналса, қалған бөліктерінде тарихи, этнографиялық, мәдени және әдеби материалдар жарияланды. Газетте жарияланған мақалаларда қазақ және өзбек халқының тұрмысы, шаруашылығы, әдет-ғұрпы мен дәстүрі кеңінен сипатталды. Сонымен қатар, ауыл шаруашылығын дамыту, аурудың алдын алу, қолөнер мен сауда-саттық мәселелері де жиі көтерілді.

Газет тек ресми ақпарат таратумен ғана шектелмей, ағартушылық қызмет атқарды. Мысалы, «Егін егу тәртібі», «Шөп шабу жолдары», «Ауруды емдеу тәсілдері» сияқты мақалалар арқылы халыққа пайдалы кеңестер ұсынылды. Мұндай материалдар ел ішіндегі сауаттылықты арттыруға және халықты жаңа білімге баулуға сеп болды. Сонымен қатар, географиялық және тарихи шолу мақалалар арқылы әлем жөнінде түсінік беру көзделді.

«Түркістан уәлаяты газеті» қазақ тіліндегі алғашқы ресми баспасөз ретінде жазба әдеби тілдің дамуына елеулі ықпал етті. Газет тілі көбіне қарапайым, түсінікті болғанымен, араб-парсы сөздері мен діни терминдер де кездесіп отырды. Газетте жарық көрген мақалаларда қазақ тіліндегі публицистикалық стильдің бастапқы үлгілері көрініс тапты. Осылайша, бұл басылым тілдік тұрғыдан да тәжірибе мектебі қызметін атқарды. Газет беттерінде қазақ халқының тарихына қатысты мақалалар мен аңыздар жиі берілді. Мұның өзі отарлық езгідегі халықтың тарихи жадын сақтауына және ұлттық рухын жоғалтпауына себеп болды. Мәселен, халық арасындағы тарихи тұлғалар мен ерліктер жөнінде жазылған очерктер жас ұрпақтың бойында елге деген сүйіспеншілікті оятуға ықпал етті. Газет арқылы халық біртіндеп қоғамдық мәселелерге назар аудара бастады, бұл өз кезегінде ұлттық сананың серпілуіне жол ашты.

«Түркістан уәлаяты газеті» Ресей империясының Түркістан өлкесін отарлау үдерісімен тығыз байланысты. Газет 1870 жылы Ташкент қаласында шыға бастады. Оның орысша атауы — «Туркестанские ведомости», ал шығыс тілдеріндегі қосымшасы қазақ және өзбек тілдерінде жеке бөлім ретінде жарық көрді. Бұл басылымның басты міндеті — патша үкіметінің жарлықтары мен әкімшілік шешімдерін жергілікті халыққа түсінікті тілде жеткізу, оларды империялық жүйенің заңдарына мойынсындыру болды.

Газет аптасына бір рет шығып, 4 беттен тұрды. Оның алғашқы беттері ресми құжаттар мен хабарламаларға арналса, қалған бөліктерінде тарихи, этнографиялық, мәдени және әдеби материалдар жарияланды. Газетте жарияланған мақалаларда қазақ және өзбек халқының тұрмысы, шаруашылығы, әдет-ғұрпы мен дәстүрі кеңінен сипатталды. Сонымен қатар, ауыл шаруашылығын дамыту, аурудың алдын алу, қолөнер мен сауда-саттық мәселелері де жиі көтерілді. Газет тек ресми ақпарат таратумен ғана шектелмей, ағартушылық қызмет атқарды. Мысалы, «Егін егу тәртібі», «Шөп шабу жолдары», «Ауруды емдеу тәсілдері» сияқты мақалалар арқылы халыққа пайдалы кеңестер ұсынылды. Мұндай материалдар ел ішіндегі сауаттылықты арттыруға және халықты жаңа білімге баулуға сеп болды. Сонымен қатар, географиялық және тарихи шолу мақалалар арқылы әлем жөнінде түсінік беру көзделді.

«Түркістан уәлаяты газеті» қазақ тіліндегі алғашқы ресми баспасөз ретінде жазба әдеби тілдің дамуына елеулі ықпал етті. Газет тілі көбіне қарапайым, түсінікті болғанымен, араб-парсы сөздері мен діни терминдер де кездесіп отырды. Газетте жарық көрген мақалаларда қазақ тіліндегі публицистикалық стильдің бастапқы үлгілері көрініс тапты. Осылайша, бұл басылым тілдік тұрғыдан да тәжірибе мектебі қызметін атқарды. Газет беттерінде қазақ халқының тарихына қатысты мақалалар мен аңыздар жиі берілді. Мұның өзі отарлық езгідегі халықтың тарихи жадын сақтауына және ұлттық рухын жоғалтпауына себеп болды. Мәселен, халық арасындағы тарихи тұлғалар мен ерліктер жөнінде жазылған очерктер жас ұрпақтың бойында елге деген сүйіспеншілікті оятуға ықпал етті. Газет арқылы халық біртіндеп қоғамдық мәселелерге назар аудара бастады, бұл өз кезегінде ұлттық сананың серпілуіне жол ашты.

Газеттің алғашқы редакторы – Н. О. Баласейнов болды. Кейін бұл қызметті Ресейден келген түрлі шенеуніктер мен тілмаштар атқарды. Редакция құрамында түркі халықтарының тілін меңгерген орыс зерттеушілері мен тілмаштар жұмыс істеді. Бұл жағдай газет тіліне әсер етті – бір жағынан, ол халыққа түсінікті болуы тиіс болса, екінші жағынан ресми стиль мен империялық терминологияны да қамтыды. Қазақ тіліндегі нұсқасы араб графикасында жарияланды. Бұл қазақ қоғамында баспасөз мәдениетінің қалыптасуына негіз болды. Кейінгі қазақ газеттері («Дала уәлаяты газеті», «Қазақ») осы тәжірибені жалғастырды.

Газет бетінде Абай, Шоқан, Ыбырай сынды тұлғалардың аты тікелей аталмаса да, олардың көтерген ағартушылық идеяларымен үндес жазбалар кездесті. Қазақ халқының тарихынан, ру құрылымынан, шежірелерінен, күнделікті өмірінен алынған мақалалар тарихи-этнографиялық дерек ретінде де құнды. Сонымен қатар, Орта Азиядағы саяси жағдайлар, халықаралық жаңалықтар, Ресейдегі өзгерістер де аударма арқылы ұсынылып отырды. Газеттің нақты таралымы жөнінде толық дерек сақталмаған, алайда ол негізінен әкімшілік орындарға, медреселер мен мектептерге, орыс шенеуніктеріне және жергілікті молдаларға таратылған. Ауыл молдалары мен хат танитын адамдар оны ауыл халқына дауыстап оқып беріп отырған. Бұл қазақ арасында баспасөз тыңдау дәстүрінің қалыптасуына ықпал етті. Кейбір зерттеушілер «Түркістан уәлаяты газетін» таза отарлық мүддені көздейтін басылым ретінде бағалайды. Дегенмен, бұл газет отарлық жүйе аясында шықса да, қазақ халқына білім мен жаңалық жеткізуде, ұлттық бірлік пен тілдік сананы қалыптастыруда үлкен рөл атқарды. Ол халық пен билік арасындағы байланыстың ақпараттық арнасына айналды.

«Түркістан уәлаяты газеті» империялық билік үшін маңызды ақпараттық құрал ғана емес, сол кезеңдегі қоғамдық өзгерістер мен даму үрдістерінің айнасы болды. Газет өз кезегінде оқырмандарын патша үкіметінің заңдары мен жарлықтарымен таныстырып қана қоймай, сонымен бірге қоғамдық пікір қалыптастыруға да әсер етті. Бұл басылым арқылы жергілікті халықтың саясатқа қатысу деңгейі артып, ресми билікке деген көзқарас өзгерді. Газет халықтың әлеуметтік жағдайын, тұрмысын, білім деңгейін көтеруге, жаңалықтарды таратуға бағытталған материалдармен толықтырылды. Газет халықтың күнделікті өміріне қатысты көптеген мәселелерді көтерді. Оның беттерінде ауыл шаруашылығын дамыту, суармалы егіншіліктің тиімді жолдары, мал шаруашылығын жетілдіру туралы мақалалар басылып отырды. Бұл материалдар жергілікті халықтың тұрмысын жақсартуға бағытталған практикалық кеңестер мен ұсыныстар болды. Сол кезеңде халықтың негізгі тіршілігі ауыл шаруашылығына байланысты болғандықтан, газеттің бұл мәселелерге көңіл бөлуі өте маңызды болды.

Газетте публицистикалық және ағартушылық мақалалар да басылып тұрды. Мұнда халықтың білім деңгейін көтеру, әйелдердің құқығын қорғау, мәдени дамуды қолдау сияқты әлеуметтік мәселелерге арналған мақалалар жарияланды. Осы мақалалар арқылы газет отарлық кезеңде болған жергілікті халыққа жаңа білім мен құндылықтарды жеткізу міндетін атқарды. Газетте мәдени мұраны сақтау мәселесі де көтерілді. Қазақ халқының тұрмыс-салты, әдет-ғұрыптары мен ұлттық өнері туралы мақалалар жарияланып, халықты өз мәдениетімен таныстыру және сақтау бағытында жұмыс жасалды. Мысалы, қазақтың ұлттық киімдері, музыкалық аспаптары, қолөнері туралы жазылған мақалалар кеңінен танымал болды.

«Түркістан уәлаяты газеті» өзінің ағартушылық қызметімен қатар ғылыми және әдеби бағытта да маңызды жұмыстар атқарды. Газетте қазақ халқының тарихына, этнографиясына қатысты мақалалар жарияланды. Бұл материалдар ғылыми тұрғыдан маңызды болғанымен, сонымен бірге жергілікті халықтың өз тарихын білуіне, өз мәдениетіне деген құрметін оятуға бағытталған еді. Сонымен қатар, газетте әдеби шығармалар да жарық көрді. Қазақтың ауыз әдебиетінің үлгілері, мысалы, аңыз-әңгімелер мен батырлар жыры жарияланып, халықтың рухани мәдениетіне қосымша үлес қосты. Газет оқырмандарын халық әдебиетінің үздік үлгілерімен таныстырып, ұлттық сананың дамуына ықпал етті. Бұл кезеңде қазақ жазба әдебиетінің алғашқы қадамдары атқарылды, сол себепті газеттің әдеби қызметі де маңызды рөл атқарды.

Газеттің ресми сипатқа ие болуы оның өзіндік сындарына да себеп болды. Отарлық идеологияны насихаттайтын, патша үкіметінің саясатын қолдайтын басылым ретінде «Түркістан уәлаяты газеті» кейбір зиялы қауым өкілдері мен ұлттық сана-сезімнің дамуына ықпал еткісі келген адамдар тарапынан сынға ұшырады. Дегенмен, сол кезеңдегі отарлық жағдайларда баспасөздің бұл түрі халық үшін бірегей ақпарат көзі болып саналды. Газет ұсынған білім мен ақпараттарды халыққа жеткізу, ағартушылық идеяларды тарату маңызды мақсатқа айналды. Газет өзінің ресми міндеттерін орындаумен қатар, халықты жаңа дүниетаным мен жаңалықтармен таныстырып, отарлық кезеңде қазақ қоғамының мәдени және әлеуметтік тұрғыдан жаңаруына белгілі бір үлес қосты.

«Түркістан уәлаяты газеті» Қазақстан мен Орта Азияның саяси, әлеуметтік және экономикалық өміріне әсер еткен маңызды басылым болды. Бұл газет империяның орталық билігінің Түркістан өңіріндегі отарлық саясатын жүзеге асырудың бір бөлігі ретінде қызмет атқарды. Газет патша үкіметінің экономика саласындағы реформаларын, оның ішінде ауыл шаруашылығы, көлік, және сауда мәселелерін кеңінен жариялап отырды. Ол сонымен қатар Түркістан өлкесінде жаңа әкімшілік құрылымдар мен саяси өзгерістерді көрсету арқылы халықтың ресми үкіметпен байланысын нығайтты. Газет жергілікті халықтың ауыл шаруашылығы, егіншілік және мал шаруашылығы туралы білімі мен тәжірибесін жетілдіру мақсатында, әртүрлі шаруашылықтың тиімді әдістерін насихаттады. Осының нәтижесінде газеттің мақалалары мен кеңестері ауыл тұрғындарының шаруашылық қызметін жақсартуға көмектесті. Түркістан өңіріндегі егіншілік пен мал шаруашылығы сол кезде әлеуметтік-экономикалық тұрғыда маңызды болып табылды, және газет осы мәселелерді көтеру арқылы қазақ қоғамының экономикалық дамуына ықпал етті.

Газеттегі мәдени тақырыптар да халықтың сана-сезіміне әсер етті. Мәселен, қазақтың дәстүрлі өнері мен қолөнері туралы жазылған мақалалар ұлттық мұраны сақтау мен жаңғыртуға бағытталды. Қазақ халқының тұрмыс-тіршілігін сипаттайтын мақалалар ұлттық мәдениеттің байлығын дәріптеуге септігін тигізді. Бұдан бөлек, газетте қазақ халқының рухани дамуына әсер еткен шығармалар да басылып шықты.

«Түркістан уәлаяты газеті» қазақ баспасөзінің қалыптасуына және дамуына үлкен әсер етті. Оның тәжірибесі мен стилі кейінгі қазақ газеттеріне, оның ішінде «Дала уәлаяты газеті» мен «Қазақ» басылымдарына үлгі болды. Газеттің алғашқы жарияланымдары қазақ тіліндегі баспасөздің негізгі бағыттарын қалыптастырды және оның жанрлары мен мазмұндық бағыттарын айқындады. Осылайша, «Түркістан уәлаяты газеті» ұлттық баспасөздің дамуына серпін берді, оны ағартушылық қызметпен біріктіріп, сол дәуірдегі қазақ қоғамына жаңа білім мен ақпарат жеткізу жолын ашты.

Қорытынды. «Түркістан уәлаяты газеті» қазақ баспасөзінің тарихында ерекше орын алады. Бұл газет Түркістан генерал-губернаторлығында патша үкіметінің ресми саясатын насихаттай отырып, отарлық идеологияны таратудың құралы ретінде қызмет атқарды. Сонымен қатар, ол ұлттық сананың қалыптасуына, қазақ жазба әдеби тілінің дамуына және халықты ағарту бағытында маңызды рөл атқарды. Газет сол кезеңдегі қоғамның негізгі мәселелерін, соның ішінде әлеуметтік, экономикалық, мәдени және білім беру салаларындағы проблемаларды көтерді. Газет өзінің ресми сипатынан бөлек, жергілікті халыққа жаңа ақпараттарды жеткізу, ұлттық мәдениетті сақтау және дамыту бағытында да көптеген материалдар ұсынды. Қазақ халқының дәстүрлеріне, тұрмыс-салтына, әдет-ғұрыптарына қатысты мақалалар, сондай-ақ ауыл шаруашылығын дамыту туралы кеңестер газеттің басты ерекшеліктері болды. Бұл материалдар қазақ халқының өмір сүру деңгейін көтеруге бағытталған практикалық нұсқаулар мен ұсыныстар болды. Газет жариялаған ғылыми және мәдени мақалалар, әдеби шығармалар мен аңыздар қазақ халқының тарихи жады мен рухани мәдениетін сақтау мақсатында маңызды құралға айналды. Қазақ халқының ұлттық мұрасын дәріптеу арқылы газет өз оқырмандарына ұлттық мақтаныш сезімін оятты. Сонымен қатар, қазақ жазба әдебиетінің алғашқы қадамдары осы басылыммен бірге басталды, бұл кезеңде газет әдеби және мәдени шығармашылықтың қалыптасуына ықпал етті. «Түркістан уәлаяты газеті» қазақ және өзбек тілдерінде жарық көрген алғашқы ресми баспасөз құралы ретінде, өз кезеңінде қазақ қоғамында көптеген өзгерістер мен жаңалықтарды енгізу жолында маңызды қызмет атқарды. Газет орыс империясының отарлық саясатын насихаттаумен қатар, халықты ағарту мен мәдени жаңғыртуға бағытталған идеяларды жүзеге асырды. Сондықтан да бұл басылым қазақ баспасөзі тарихындағы алғашқы басылымдардың бірі ретінде ғана емес, оның дамуына, мәдени және ұлттық сананың оянуына зор әсер еткен маңызды құрал болды.

Әдебиеттер тізімі:

1. Жұмабаев, М. «Қазақ баспасөзінің тарихы». – Алматы: Қазақ университеті, 2014.

2. Қасымбек, С. «Түркістан уәлаяты газеті: құрылуы және маңызы». – Алматы: Ғылым, 2011.

3. Мәмбетқазиев, Ә. «Қазақ тілінің тарихы және баспасөздің рөлі». – Алматы: Дәуір, 2002.

4. Қожахмет, Д. «Қазақ қоғамындағы баспасөздің рөлі». – Астана: Елорда, 2015.

5. Сейітов, Р. «Түркістан уәлаяты газеті және қазақ жазба әдебиетінің дамуы». – Ташкент: Шығыс, 2008.

6. Байдосов, Т. «Қазақ тіліндегі баспасөз: қалыптасу кезеңдері». – Алматы: Жазушы, 2003.

7. Әбдіманұлы, Қ. «Қазақстандағы ұлттық баспасөз». – Алматы: Қазақ университеті, 2007.

8. Мұхамедиев, Т. «Отарлық кезеңдегі қазақ баспасөзі». – Алматы: Білім, 2010.

9. Қарабаев, М. «Түркістан уәлаяты газеті: қоғамға ықпалы». – Алматы: Жазушы, 2001.

10. Әміренова, З. «Қазақ баспасөзінің пайда болуы мен даму жолдары». – Алматы: Тарихи зерттеулер, 2004.

11. Ахметов, Б. «Қазақ әдебиеті және баспасөз: ұлттық сананың қалыптасуы». – Астана: Фолиант, 2012.

12. Сейфуллин, С. «Қазақ халық әдебиеті және баспасөздің орны». – Алматы: Мектеп, 1999.

13. Жақып, С. «Қазақ жазба әдебиетінің алғашқы кезеңдері». – Алматы: Ғылым, 2005.

14. Байғожаев, М. «Түркістан уәлаяты газеті және оның ағартушылық қызметі». – Ташкент: Шығыс баспа үйі, 2006.