«Ұлттық құндылықтарды дене шынықтыру сабағында насихаттау: Спорт және тәрбие»

Бекмуханов Елжан Бекмуханович

Педагог-сарапшы

Дене шынықтыру пәнінің мұғалімі

Алматы облысы Ұйғыр ауданы Шошанай ауылы.

«Шошанай орта мектебі» КММ

Аннотация

Бұл мақалада дене шынықтыру сабағында ұлттық құндылықтарды насихаттау мәселесі мен әдістері қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – ұлттық спорт түрлері мен ойындары арқылы оқушылардың физикалық дамуымен қатар, олардың рухани және ұлттық тәрбиесін қалыптастыру. Қазақ халқының ұлттық ойындары, мысалы, көкпар, асық ату, арқан тарту, қазақ күресі сияқты спорт түрлері баланың физикалық қабілеттерін дамытумен қатар, олардың рухани және мәдени тұрғыдан дамуына ықпал етеді. Зерттеудің критерийлері: ұлттық құндылықтарды оқушыларға жеткізу, ұлттық ойындарды сабақта қолдану, олардың тәрбиелік маңызын түсіндіру, сондай-ақ оқушылардың рухани, мәдени және әлеуметтік дамуын қамтамасыз ету.Қолданылған әдістер: әдебиетке шолу, салыстырмалы талдау және педагогикалық әрі тәжірибелік зерттеу. Зерттеу нәтижелері ұлттық құндылықтарды дене шынықтыру сабақтарында тиімді насихаттаудың әдістері мен тәсілдерін ұсынады.

Түйін сөздер: Ұлттық құндылықтар, дене шынықтыру, спорт, тәрбие, ұлттық ойындар, ұлттық мәдениет, жастар тәрбиесі, қазақ күресі, көкпар, асық ату.

Кіріспе

Ұлттық құндылықтар әр халықтың мәдениеті мен қоғамының негізі болып табылады, ал қазіргі заманда жастардың ұлттық санасын қалыптастыру ерекше маңызды. Қазіргі білім беру жүйесінде дене шынықтыру пәні тек денсаулықты сақтау мен физикалық дамуды қамтамасыз ету ғана емес, сондай-ақ ұлттық құндылықтарды тәрбиелеу құралы ретінде де маңызды рөл атқарады. Бұл пәнде қазақ халқының ұлттық ойындарын, спорт түрлерін және дәстүрлерін енгізу арқылы жас ұрпаққа өз халқының тарихы мен мәдениетін таныстыруға болады. Дене шынықтыру сабағының басты мақсаты – оқушыларды физикалық тұрғыдан дамытып, оларды ұлттық құндылықтарға құрметпен қарауға үйрету. Бірақ осы бағытта ұлттық құндылықтарды қалай насихаттау және оның тиімді әдістері қандай екенін анықтау қазіргі уақытта жеткілікті деңгейде зерттелмеген. Сондықтан да ұлттық құндылықтарды дене шынықтыру сабақтарында қолданудың тиімді әдістерін іздестіру мен ұсыну бүгінгі таңда өзекті болып табылады.

Зерттеу мақсаты: дене шынықтыру сабағында ұлттық құндылықтарды насихаттау, ұлттық спорт түрлері мен ойындарын оқушыларға таныстыра отырып, олардың физикалық және мәдени дамуын қамтамасыз ету. Сонымен қатар, ұлттық тәрбиенің маңыздылығын, оның оқушыларға әсерін және дене шынықтыру сабағындағы тиімді қолданылу жолдарын зерттеу.

Ғылыми маңыздылығы: бұл зерттеу ұлттық құндылықтарды тәрбиелеу үшін дене шынықтыру сабағында қолданылатын әдіс-тәсілдерді анықтап, оларды тиімді қолданудың жолдарын көрсетуге бағытталған. Бұл зерттеу дене шынықтыру пәнінің тәрбиелік әлеуетін арттыруға көмектеседі және ұлттық мәдениетті жастарға жеткізу үшін педагогикалық тәсілдерді жетілдіруге ықпал етеді.

Ұлттық құндылықтар мен дене шынықтыру пәні

Ұлттық құндылықтар – әрбір ұлттың мәдениетінде, тарихында және тұрмысында қалыптасқан маңызды қағидалар мен ұстанымдар. Олар халықтың өзіндік ерекшеліктерін айқындап, қоғамды біріктіруде, рухани дамуда маңызды рөл атқарады. Қазақ халқының ұлттық құндылықтары, салт-дәстүрлері мен ұлттық ойындары біздің мәдениетіміздің ажырамас бөлігі болып табылады. Қазіргі білім беру жүйесінде дене шынықтыру пәні тек денсаулықты нығайтып, физикалық дамуды қамтамасыз ететін пән ғана емес, сондай-ақ ұлттық құндылықтарды тәрбиелеу құралы ретінде де қарастырылуы тиіс. Дене шынықтыру сабағының басты мақсаты – оқушыларды физикалық тұрғыдан дамыту ғана емес, оларды рухани және ұлттық тұрғыдан тәрбиелеу. Бұл пәнде ұлттық спорт түрлері мен ойындары арқылы жастарға халықтың мәдениетін, дәстүрлерін, тарихын таныстыруға болады. Қазақтың ұлттық ойындары, мысалы, көкпар, асық ату, арқан тарту, қазақ күресі сияқты спорт түрлері баланың физикалық қабілеттерін дамытумен қатар, ұлттық тәрбие мен құндылықтарды қалыптастыруға көмектеседі.Ұлттық құндылықтар мен дене шынықтыру пәнін байланыстырғанда, ұлттық спорт түрлері оқушыларды шыдамдылыққа, адалдыққа, жауапкершілікке, достыққа және ынтымақтастыққа тәрбиелейді. Мысалы, көкпар ойынында командалық жұмыс пен топтық ынтымақтастықтың маңызы зор. Бұл ойында әркім өз міндетін адал орындауы тиіс, ал бұл қасиет жастарға болашақта өз жұмыстарын жауапкершілікпен атқаруға үйретеді.

Ұлттық ойындардың тәрбиелік рөлі.

Ұлттық ойындар мен олардың тәрбиелік рөлі зор. Қазақтың ұлттық ойындары, сонымен қатар дене шынықтыру сабағында оқушылардың бойында өз елінің тарихына, мәдениетіне деген құрмет пен сүйіспеншілікті қалыптастырады. Мысалы, асық ату ойынында дәлдік пен зейінділік дамиды, ал арқан тарту мен тоғызқұмалақ сияқты ойындар ұжымдық жұмысқа, бірлесіп әрекет етуге тәрбиелейді. Қазақша күрес – тек спорт түрі ғана емес, ол адамның өзін-өзі сыйлауы, әділдік, төзімділік пен батылдық сияқты ұлттық құндылықтарды бойына сіңірудің бір жолы. Қазақша күрестің қағидалары жеңіске жету үшін әділдікпен күресу, қарсыласқа құрметпен қарау, өзіңнің күшіңе сеніп, сабырлы болу. Бұл қасиеттерді дене шынықтыру сабақтарында оқушыларға ұғындырып, оларды тәрбиелеуге болады. Қазақ күресін дене шынықтыру сабағында бір немесе екі апталық аралықпен өткізуді ұсынуға болады. Бұл сабақты жаттығулармен араластырып, оқушылардың дене қуатын жетілдірумен қатар, олардың мінез-құлқын қалыптастыруға да мүмкіндік береді.

Тоғызқұмалақ – бұл логикалық ойлау мен стратегияны талап ететін ұлттық ойын. Дене шынықтыру сабағында тоғызқұмалақ ойыны сыныптағы интелектуалды сергітуші элемент ретінде қолданылуы мүмкін. Бұл ойын балаларды зейін қоюға, стратегия ойлауға, әр шешімді мұқият қабылдауға үйретеді. Тоғызқұмалақ ойынын аптасына бір рет, сабақтың жеңіл кезеңдерінде немесе үзіліс кезінде ұйымдастыруға болады. Бұл оқушылардың зейінін арттырып, ойлау қабілеттерін дамытуға мүмкіндік береді.

Әдебиетке шолу.

Қазақтың ұлттық құндылықтарын дене шынықтыру сабағында насихаттау мәселесі кең көлемде зерттелген тақырып. Бұл бағытта көптеген ғалымдар ұлттық спорт пен ойындардың тәрбиелік мәнін атап өткен[1]. М.Әуезов қазақтың ұлттық ойындарын тек көңіл көтеру, көңілді шаттандыру ғана емес, сонымен қатар жастардың ойлау қабілеті мен дене тәрбиесіне, ұлттық сананы қалыптастыруға ықпал ететін маңызды құрал ретінде қарастырған. Қазақтың ұлттық ойындарын зерттеген ғалымдардың ішінде Ә.Диваев, Б.Төтенаев, М.Тәнекеев және басқа да этнографтар ұлттық ойындардың тәрбиелік, дене тәрбиесіне әсер ететін және әлеуметтік құндылықтарды қалыптастыратын маңызды элементтерін анықтаған. Мәселен, Б.Төтенаев өзінің еңбегінде ұлттық ойындарды балалардың дене шынықтыру, еңбекке баулу, ұлт мәдениеті мен дәстүрлерін үйрету тұрғысынан зерттеген [2]. Осы тұста қазақтың ұлттық ойындарын дене шынықтыру сабақтарында тиімді пайдалану қажеттігі туралы пікірлер де бар. Е.Сағындықов өз еңбегінде қазақтың ұлттық ойындары тақырыбының кең әрі әр алуан екенін атап, олардың балалардың тәрбиесіне әсері туралы жазған. Ұлттық ойындар арқылы дене шынықтырудың негіздері мен дағдыларын қалыптастыруға, сондай-ақ, ұлттық құндылықтарды сақтап, дамытуға болатынын көрсеткен[3].

Қазіргі таңда дене шынықтыру сабақтарында ұлттық ойындарды қолданудың қажеттілігі туралы пікірлер жиі айтылып жүр. Осыған байланысты, көптеген ғалымдар ұлттық спорт түрлерін мектеп бағдарламасына енгізу арқылы жастарға тәрбиелік мәні бар білім мен дағдыларды беру қажеттілігін атап өтеді. Ұлттық ойындар жастарға тек дене жаттығуларын ғана емес, сондай-ақ, рухани байлық пен ұлттық мәдениетті ұғынуға мүмкіндік береді.

Әдістері

Дене шынықтыру сабағында ұлттық құндылықтарды насихаттаудың бірнеше тиімді әдістері бар:

1.Ұлттық спорт түрлерін үйрету. Қазақ күресі, көкпар, асық ату, арқан тарту сияқты ұлттық спорт түрлерін оқушыларға таныстырып, оларды сабағыңызда қолдану. Бұл ойындар арқылы оқушылардың физикалық дағдыларын дамыту ғана емес, олардың ұлттық сана-сезімін де тәрбиелей аласыз.

2.Тәрбие жұмыстары мен сабақтарда ұлттық құндылықтарды түсіндіру. Дене шынықтыру сабағында ұлттық ойындардың тарихы мен маңызы туралы айтып, олардың тәрбиелік мәнін түсіндіру. Мысалы, қазақтың ұлттық ойындары арқылы достық, адалдық, ұйымшылдық сияқты қасиеттердің маңыздылығын оқушыларға жеткізу.

3.Мәдени шаралар мен жарыстар ұйымдастыру. Ұлттық спорт түрлерінен жарыстар өткізіп, оқушылардың қатысуын қамтамасыз ету. Сонымен қатар, ұлттық ойындарды мектептің басқа да шараларында қолдану арқылы оқушылардың рухани және мәдени тұрғыдан өсуіне ықпал ету.

4.Ұлттық дәстүрлер мен мерекелерді атап өту. Дене шынықтыру сабағында ұлттық мерекелерді немесе дәстүрлерді атап өту арқылы оқушыларды еліміздің мәдениетін, тарихын сыйлауға тәрбиелеу. Мұндай шаралар оқушыларға қазақ халқының бай тарихы мен мәдениетіне деген құрметті арттырады. Мысалы, Наурыз мерекесінде қазақтың ұлттық ойындарын өткізсе, балаларға мереке мен ұлттық спортты біріктіру арқылы еліне деген сүйіспеншілігін оятуға болады.

Нәтиже.

Ұлттық ойындарды дене шынықтыру сабақтарында қолдану оқушылардың патриоттық сезімін нығайтып, өз елінің мәдениетіне деген қызығушылығын арттырады. Сонымен қатар, бұл әдіс балалардың физикалық дамуын жақсартумен қатар, олардың әлеуметтік құндылықтарды, адалдық пен ынтымақтастықты ұғынуына ықпал етеді. Ұлттық спорт түрлері мен ойындарын сабаққа енгізу оқушылардың сабаққа деген мотивациясын көтеріп, ұлттық сананың қалыптасуына оң әсерін тигізеді.

Қорытынды.

Қорытындылай келе, дене шынықтыру сабағында ұлттық құндылықтарды насихаттау оқушылардың тек дене дамуында ғана емес, сонымен қатар олардың рухани және мәдени тұрғыдан өсуіне ықпал етеді. Ұлттық спорт түрлерін, ойындарды және дәстүрлерді оқу үдерісіне енгізу оқушыларға патриотизмді, ұжымдық рухты, адалдықты және жауапкершілікті ұғындыруға мүмкіндік береді. Бұл тәсілдер болашақ ұрпақтың ұлттық құндылықтарды бағалап, сақтап, оларды өз өмірлерінде қолдана білетін азамат болып қалыптасуына жол ашады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1.Әуезов, М. (1970). Қазақ әдебиеті тарихы. Алматы: Ғылым баспасы.

2.Төтенаев, Б. (1994). Қазақтың ұлттық ойындары. Алматы: Қазақ университеті.

3.Сағындықов, Е. (2015). Қазақтың ұлттық ойындары және олардың тәрбиелік маңызы. Алматы: Мектеп баспасы.

4.Құлжанова, Г. (2020). Ұлттық спорт түрлері мен дене шынықтырудың тәрбиелік мәні. Қазақ білім журналы, 5(1), 67-73.