Аударыспақ

Аударыспақ – спорттың ұлттық түрлерінің ішіндегі ең бір қызықтысы. Ол жарысқа қатынасушыдан күшті, самдағайлықты, төзімділікті, батылдықты, тапқырлықты, ат үстінде өзін жақсы ұстай білуді талап етеді. Аударыспақ, атқа мінген екі жігіттің бірін-бірі аударып тастап не ерден жұлып алу үшін шайқасатын ойын.

Осы уақытқа дейін аударыспақты ресми жарыстарда «сайыс» деп атайды. Бұл дұрыс емес. Аударыспақ пен сайыстың арасында едәуір айырмашылық бар. Қазіргі кездегі бар ережеге сай аударыспаққа қатынасатын адамдар салмақтарына қарай үш топқа бөлінеді. Жеңіл салмақ 64 килограмға дейін, орта салмақ 80 килограмға дейін, ауыр салмақ 80 килограмнан жоғарылар. Аударыспақ әдеттегі спорттық күреске едәуір ұқсайтын болғандықтан салмақты үш топқа бөлу жеткіліксіз. Себебі кей кездерде спортшылардың салмағындағы айырмашылық 20 килограмнан асып кетеді. Бұл жарысқа қатынасушылардың арасындағы теңсіздікті тудырады. Сондықтан аударыспақтағы салмақты кем дегенде бес топқа бөлу керек. Аударыспақ үшін атты таңдап алудың маңызы зор. Оған әрі күшті, әрі шапшаң аттар керек. Ірі және биік аттар аударыспаққа жарамайды. Себебі оның үстіндегі адамды оңай аударып алуға болады.

Бәйге

Бәйге – қазақтың ат спорты ішіндегі ел арасына ең көп тараған түрі. Бәйге ұзаққа шабатын – аламан бәйге және жақын жерге шабатын бәйге болып бөлінеді. Бәйгенің бір ерекшелігі қырлы дөңесі бар табиғи кедергілер арқылы өткізілетіндігінде. Бұл спортшыларға талапты күшейте түседі. Атқа шабушы тек күшті болып қана қоймай, атқа жақсы шаба және өз атының күшін дәл бағалай білуі керек. Бірақ соңғы кездерде жарысты тегіс жерлерде немесе ипподромдарда өткізетін болды. Мұндай жағдайда қашықтықты ұзартады. Бәйгеде спортшының тактикалық шеберлігінің орасан зор маңызы бар. Қөп жағдайларда аты жүйрік және мыкты спортшылар емес, жарыс жағдайын дұрыс түсініп, өзінің сәйгүлігінің күшін дұрыс біле білген адам ұтып шығады.

Жарысқа атты дұрыс әзірлеудің маңызы зор. Егер ат жақсы жаратылмаса бәйгеден озып шыға алмайды. Атты дұрыс жарата білу және оның ерекшеліктерін ажырату табыс кілті болып табылады.

Қазақтар ежелден өздерінің атты бәйгеге жақсы жарата алатындығымен көзге түсіп келеді. Бұлар тәжірибеде талай сыннан өткен түрлі әдістерді қолданады. Бұл әдістерді шамамен үш кезеңге бөлуге болады.

1) Атты аяңдатып, анда-санда шоқыта шаптыру. Жалпы алғанда бұл жаттықтырудың міндеті атты ширату болып табылады.

2) Атты біраз қатты шапқаннан кейін аздап демалдырып алу.

3) Алда болатын бәйгінің жағдайына қарай атты ұзаққа қатты шаптырып, жаттықтыру.

Атты дұрыс жаттықтырып қана қоймай сонымен бірге бәйгеге қосатын сәйгүлікті таңдап ала білу керек. Жақсы сәйгүліктердің мынадай ерекшеліктері болады: ат кеуделі болса оның жүрегі мен өкпесінің мықты екендігін көрсетеді. Шоқтығы биік, тірсек сіңірлері жетілген, аяғы сомдай берік болуы керек. Егер аттың жүрісі жайлы болса ол оның ұзаққа шабатындығын көрсетеді. Қысқаға шабатын аттар денесі ірі, жай жүргенде жұлқынып, тынышсызданып тұрады. Қазақстанның спорттың бұл түрін кеңінен дамытуға барлық мүмкіншілігі бар. Жақсы жігіттер мен тамаша сәйгүліктерді әрбір колхоз бен совхоздардан кездестіруге болады: республикамызда жылқы өсіретін көптеген заводтар да бар. Сондықтан да Қазақстан таяудағы уақыттың ішінде ат спорты өркендеген республикалардың бірі болуы керек.

Жамбы ату

Садақ ату – жер шары халықтарының барлығына ежелден мәлім. Ол қазір де спорттың бір түрі болып саналады. Садақ атудан ресми жарыстар Европа мен Азияның бірсыпыра елдерінде өткізіліп, дүние жүзінде бірінші орын алу жарыстары да ұйымдастырылады. Дүние жүзінде бірінші орын алу жарысы соңғы рет Финляндияның астанасы Хельсинкиде өткізілді. Ал болашақ жарыс спорттың бұл түрі халық арасына көп тараған Прагада 1957 жылы өткізіледі. Садақ ату бір кезде Қазақстанда да кеңінен тарап, спорттың ұлттық түрі ретінде барлық спорттық мерекелердің бағдарламасына енгізілетін. Қазақ жігіттері өздерінің мергендіктерін, шеберліктерін көрсетіп тіпті шауып келе жатқан аттың үстінен қарақшыға садақ оғын дәл тигізетін. Әдетте жарыс өткізілгенде жамбыны биік сырықтың басына қыстырып қоятын. Җамбыны алу үшін садақ оғымен кылшылбырды қыйып түсіру керек болатын. Әйткенмен соңғы кездерде спорттың бұл өте қызықты түрі Қазақстанда мүлде ұмыт қалып келеді.

Егер өздерінің ескі дәстүрін қайтадан тудырса Қазақстан спортшылары дүние жүзінің таңдаулы мергендері мен бәсеке таласа алар еді. Республикамызда спорттың бұл ұлттық түрін кеңінен өркендету үшін ең алдымен тыңғылықты ұйымдастыру жұмыстарын жүргізіп, садақ пен оның оқтарын көптеп шығару керек. Онсыз спорттың бұл түрі қажетті дәрежеде өркендей алмайды. Садақ атудан халықаралық масштабта өткізілетін жарыстардың ережесін ескере отырып, жарыстың ережелеріне өзгертулер мен толықтырулар енгізу керек.

Жаяу жарыс

Жаяу жарыс – ойлы-қырлы жерлерде өткізілетін жаяу жарыс қазақ халқына көптен бері таныс. Бұған қарамастан жарыстың түрінен ереже әлі күнге дейін бір қалыпқа келтірілмеген. Осы уақытқа дейін жарысты өткізудің белгілі бір реті жоқ. Соңғы кездерде жаяу жарыс республикалық спартакиадаларда спорттың зачеттық түрінің бірі болғандықтан едәуір дұрыс өткізіліп жүр. Жаяу жарыстың кростан айырмашылығы шамалы болғандықтан кросты өткізудің ережесінің негізгі элементтерін жаяу жарысқа қолдануға болады. Бұл жарыстың кейбір өзіндік ерекшеліктерін ескере отырып, еркектер үшін 1 000, 1 500, 2 000 және 2 500 метрлік қашықтықтарды, әйелдер үшін 500, 800 және 1000 метрлік қашықтықтарды ұсынуға болады. Жасөспірім жігіттер мен қыздардын 500, 800, 1 000 және 300, 400, 500 метр жерге жарысуына болады. Жарыстың бұл түрімен әсіресе 13-14 жастағы балалар мен қыздар көп шұғылданатын болғандыктан оларға 300 және 500 метр жерге дейінгі қашықтықтардың кез келгенін ұсынуға болады. Біз ұсынып отырған қашықтықтар кросс жарыстарының дистанцияларынан біраз кем. Мұнда Қазақстанның селолық жерлерінің жағдайлары мен ерекшеліктерін ескеріп отырмыз. Тағы бір ескеретін жағдай қазақ жастары өте ұзақ қашықтықтарға жарысып әдеттенбеген. Ауылдағы спорттық мерекелерде жаяу жарыс тиісті орын алуы керек. Егер жарыс ойлы-қырлы жерлерден өткен күннің өзінде оның мәресі мен сөресі көпшілік көп жиналатын клубтың, мектептің, колхоз басқармасының алдында болу керек. Сонда спорттың бұл түріне қалың көпшілікті қызықтырып, тартуға болады. Җаяу жарыс жалпы дене шынықтырудың өте құнды түрі болып табылады. Ол адамды күштілікке, батылдыққа, төзімділікке, тапқырлыққа, жергілікті жағдайды дүрыс бағалай білуге баулыйды. Җарысқа әзірленудің өзі адамның жүйке жүйесін жетілдіріп, денесін шынықтырады. Җаяу жарыс спорттың басқа түрлерінің өкілдері үшін де жаттығудың тамаша түрі бола алады. Оны спорттық жарыстардан кейін шаршағандықты жою үшін қолдануға болады. Спорттың бұл қызықты ұлттық түрін неғүрлым кеңінен дамыту керек. Бұл істі дамыту мектептегі әрбір дене тәрбиесі пәнінің оқытушысының, колхоз председателінің, МТС және совхоздардың директорларының, комсомол және физкультура комитеттерінің міндеті болып табылады.