ІЛГЕРІНДІ ЫҚПАЛ
ЕКІНШІСІ ҒАНА ӨЗГЕРЕДІ (БІРІНШІСІ ОҒАН ЫҚПАЛ ЕТЕДІ)
ЕРЕЖЕСІ

ФОРМУЛАСЫ

МЫСАЛДАР

Қатар келген екі дыбыстың
біріншісі “ш”, екіншісі “с” болса,
онда айтылуында “с” дыбысының
орнына “ш” естіледі

Ш + С = ШШ

Ашса - ашша
Ұшса - ұшша
Көшсін - көшшін
Қашса - қашша

Қатар келген екі дыбыстың
біріншісі “қатаң дауыссыз”,
екіншісі “б” дыбысы болса, онда
айтылуында “б” дыбысының
орнына, “п” естіледі

Қатаң дауыссыз(К,Қ,П,Т,С,Ш) + Б
= Қатаң дауыссыз + П

Сәтбек - Сәтпек
Көп білген - көп пілген
Айтып берді - айтып перді
Аш бала - аш пала
Тасболат - Тасполат
қб

ДЕМЕК:
К + Б = КП
Қ + Б = ҚП
П + Б = ПП
Т + Б = ТП
С + Б = СП
Ш + Б = ШП

Қатар келген екі дыбыстың
біріншісі “дауысты дыбыс немесе
ұяң немесе үнді” болса, ал екіншісі
“к немесе қ” дыбысы болса, онда
айтылуында “к/қ” дыбысының
орнына, “г/ғ” дыбысы естіледі

Дауысты/ұяң/үнді + к/қ =
Дауысты/ұяң/үнді + г/ғ
ДЕМЕК:
ДАУЫСТЫ + К/Қ = ДАУЫСТЫ + Г/Ғ
ҰЯҢ(Б/Г/Ғ/Д/Ж/З) + К/Қ =
Б/Г/Ғ/Д/Ж/З + Г/Ғ
ҮНДІ(Р,Л,М,Н,Ң,Й,У) + К/Қ =
Р,Л,М,Н,Ң,Й,У + Г/Ғ

Сөздің соңғы дыбысы дауысты
дыбыс немесе үнді немесе ұяң
болса, жалғанатын қосымшаның
алғашқы дыбысы дауысты дыбыс
немесе үнді немесе ұяң болады
Сөздің соңғы қатаңнан болса, оған
жалғанатын дауыссыз
қосымшаның алғашқы дыбысы да
қатаң болады

Қара қой - қара ғой
Ала келді -ала гелді
Ескі-құсқы - ескі-ғұсқы
Жайлы күй - жайлы гүй
Меңдіқыз - Меңдіғыз

Дауысты / ұяң / үнді +
Дауысты / ұяң / үнді
(қосымшалары)

Қатаң + қатаң (қосымшалары)

Айқұлақ - айғұлақ
Жаз келді - жаз гелді

Байкөкше - Байгөкше
Байқоңыр - Байғоңыр
Әрқалай - әрғалай
Қызыл күрең - қызыл гүрең
Кереге-лер
Үй-де
Ай-дана

Пысық+тар
Сақ+тар

КЕЙІНДІ ЫҚПАЛ
БІРІНШІСІ ҒАНА ӨЗГЕРЕДІ (ЕКІНШІСІ ОҒАН ЫҚПАЛ ЕТЕДІ)
ЕРЕЖЕСІ

ФОРМУЛАСЫ

МЫСАЛДАР

Қатар келген екі дыбыстың
біріншісі “н”, ал екіншісі “ғ/г/қ/к”
дыбыстары болса, онда
айтылуында “н” дыбысының
орнына “ң” естіледі

Н + Ғ/Г = ҢҒ/ҢГ
Н + К/Қ = ҢК/ҢҚ

Жанға - жаңға
Кейінгі - кейіңгі
Үйренгім - үйреңгім
Аманғали - Амаңғали
Дүйсенғали - Дүйсеңғали

Қатар келген екі дыбыстың
біріншісі “с,з”, ал екіншісі “ш”
дыбысы болса, онда
айтылуында “с,з”
дыбыстарының орнына “ш”
естіледі

С + Ш = ШШ
З + С = СС

Басшы - башшы
Қосшы - қошшы
Жазшы - жашшы
Сөзшең - сөшшең
Құрылысшы - құрылышшы
Бес шақты - беш шақты
Көзсіз - көссіз
Сөзсіз - сөссіз
Сазсырнай - сас сырнай
Жазсын - жассын

Қатар келген екі дыбыстың
біріншісі “з”, ал екіншісі “с,ж”
дыбыстары болса, онда
айтылуында “з” дыбысының
орнына “ж / с” естіледі

З + Ж = ЖЖ
З + С = СС

Жүз жыл - жүж жыл
Құз жартас - құж жартас
Көз жазбау - көж жазбау
Аз жыл - аж жыл

Қатар келген екі дыбыстың
біріншісі “н”, ал екіншісі “б,п”
дыбыстары болса, онда
айтылуында “н” дыбысының
орнына “м” естіледі

Н + Б = МБ
Н + П = МП

Мән беріледі - мәм беріледі
Сөнбейді - сөмбейді
Сенбеу - сембеу
Он бес - ом бес
Сәрсенбі - сәрсембі
Он балл - ом балл
Жанпейіс - Жампейіс

Қатар келген екі дыбыстың
біріншісі “қ,к,п”, ал екіншісі
“дауысты/ұяң/үнді” дыбыстары
болса, онда айтылуында “қ,к,п”
дыбыстарының орнына “ғ,г,б”
естіледі

Қ/К/П + Дауысты/ұяң/үнді
= Ғ/Г/Б Дауысты/ұяң/үнді

Көкжиек - көгжиек
Ақмарал - Ағмарал
Ақ жауын - ағ жауын
Саябақ жайлы - саябағ жайлы

Қатар келген екі дыбыстың
екеуі де дауысты болса, онда
біріншісі түсіп қалады

1-дауысты + 2-дауысты =
2-дауысты

Сарыөзек - Сарөзек
Алты үй - алт үй
Шыға алмады - шығ алмады
Шеткі үй - шетк үй

Қатар келген екі дыбыстың
біріншісі “қ,к,п”, ал екіншісі
“дауысты дыбыс” болса, онда
айтылуында “қ,к,п” дыбыстарының
орнына “ғ,г,б” естіледі

Қ/К/П + ДАУЫСТЫ =
Ғ/Г/Б + ДАУЫСТЫ

аяқ+ы = аяғ+ы
доп+Ы = добы
сабақ+Ы = сабағы
сеп+У = себу

Қатар келген екі дыбыстың
біріншісі “п”, ал екіншісі -ып, -іп, -п”
жұрнақтары болса, онда
айтылуында “п” дыбыстарының
орнына “у” естіледі

П + -ЫП / ІП / П = УЫП, УІП

Тап+ып = тауып
Теп+іп = теуіп
Кеп+іп = кеуіп

ТОҒЫСПАЛЫ ЫҚПАЛ
ЕКЕУІ ДЕ ӨЗГЕРІСКЕ ҰШЫРАЙДЫ
ЕРЕЖЕСІ

ФОРМУЛАСЫ

МЫСАЛДАР

Алдыңғы сөз үнді “Н” дыбысына
аяқталып, кейінгі сөз “Қ немесе К”
қатаң дыбыстарына аяқталса,
онда Н дыбысы Ң-ға, К/К
дыбыстары Ғ/Г дыбыстарына
ауысады

Н + Қ/К = ҢҒ/ҢГ

Алтын кірпік - алтың гірпік
Аманкелді - Амаңгелді

Алдыңғы сөз “С” дыбысына
аяқталып, кейінгі сөз “Ж”
дыбыстарына аяқталса, онда С мен
Ж дыбысы, екеуі де Ш-ға ауысады

С + Ж = ШШ

Тасжарған - Ташшарған
Досжан - Дошшан
Осы жер - ош шер